Akademik / MKC 527E
MKC 527E — Yapıların Titreşimi

Ders hakkında
Ders, dağıtık kütle ve rijitliğe sahip sürekli sistemlerin (çubuk, tel, kiriş, plak) serbest ve zorlanmış titreşimini konu alır. Hareket bir kısmi diferansiyel denklemle tanımlanır; değişkenlere ayırma ile özdeğer problemine ve mod şekillerine ulaşılır. Modların ortogonalliği, zorlanmış tepkinin modal açılımla çözümü, yaklaşık yöntemler (Rayleigh, Rayleigh–Ritz, kabul edilen modlar) ve titreşim sonuçlarının standartlara göre değerlendirilmesi işlenir.
Ders kapsamında yürüttüğüm proje, Euler–Bernoulli kirişinin enine titreşimini fizik bilgili sinir ağı (PINN) ile modellemek üzerineydi (Uzmanlık → PINN ile kiriş titreşimi). Bu sayfa kişisel kavram notlarını içerir; ders kitapları ve öğretim üyesine ait notlar yayımlanmaz.
Konu listesi
- Tek ve çok serbestlik dereceli sistemlerden sürekli sisteme geçiş
- Telin ve çubuğun boyuna/enine titreşimi; dalga denklemi
- Euler–Bernoulli kiriş titreşimi; Timoshenko düzeltmesi
- Özdeğer problemi, doğal frekanslar ve mod şekilleri
- Modların ortogonalliği ve normalizasyon
- Zorlanmış tepki; modal açılım ve modal sönüm
- Yaklaşık yöntemler: Rayleigh oranı, Rayleigh–Ritz, kabul edilen modlar
- Plak titreşimine giriş
- Titreşim ölçümü, frekans analizi ve makina arıza teşhisi
- Fizik bilgili sinir ağları (PINN) ile modelleme
Kavram — Sürekli sistem: çubuk ve kiriş
Çubuğun boyuna titreşimi (dalga denklemi), $c=\sqrt{E/\rho}$: $$ \frac{\partial^2 u}{\partial t^2} = c^2\,\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}. $$ Euler–Bernoulli kirişinin enine titreşimi ($EI$ eğilme rijitliği, $m=\rho A$ birim boy kütlesi): $$ EI\,\frac{\partial^4 w}{\partial x^4} + m\,\frac{\partial^2 w}{\partial t^2} = p(x,t). $$
Teori$w(x,t) = \phi(x)\,e^{i\omega t}$ ayrıştırmasıyla: $$ \phi^{(4)}(x) - \beta^4\,\phi(x) = 0, \qquad \beta^4 = \frac{m\,\omega^2}{EI}, $$ genel çözüm $\phi = A\cosh\beta x + B\sinh\beta x + C\cos\beta x + D\sin\beta x$. Sınır koşulları homojen sisteme götürür; katsayı determinantının sıfırı frekans (karakteristik) denklemini verir.
ÖrnekBasit mesnetli kiriş için $\phi_n = \sin(n\pi x/L)$ ve $$ \omega_n = (n\pi)^2 \sqrt{\frac{EI}{m L^4}}, \qquad n = 1,2,3,\dots $$ Ankastre–serbest kirişte ilk kök $\beta_1 L \approx 1{,}875$.
Ayrıntılı konu sayfası — Euler–Bernoulli kiriş titreşimi (βL kökleri, mod şekilleri, örnek)
Kavram — Mod ortogonalliği ve modal açılım
Farklı doğal frekanslara ait mod şekilleri kütle ve rijitlik ağırlıklı iç çarpımda ortogonaldir: $$ \int_0^L m\,\phi_r\,\phi_s\,\dd x = 0, \qquad \int_0^L EI\,\phi_r''\,\phi_s''\,\dd x = 0 \qquad (r \neq s). $$
DenklemÇözümü modların üst üste binmesiyle arayarak $w(x,t) = \sum_r \phi_r(x)\,q_r(t)$, her mod bağımsız bir tek serbestlik dereceli denkleme indirgenir: $$ \ddot q_r + 2\zeta_r \omega_r \dot q_r + \omega_r^2 q_r = \frac{1}{M_r}\int_0^L p(x,t)\,\phi_r(x)\,\dd x, $$ $M_r = \int_0^L m\,\phi_r^2\,\dd x$ modal kütledir.
Sınav notuSönüm genellikle "orantılı (Rayleigh) sönüm" varsayımıyla modal olarak ayrıştırılır; aksi halde modlar birleşir (non-classical damping).
Ayrıntılı konu sayfası — Modal analiz ve ortogonallik (normalizasyon, zorlanmış tepki, modal sönüm)
Kavram — Yaklaşık yöntemler
Rayleigh oranı, kabul edilen bir $\phi(x)$ için temel frekansa üst sınır verir: $$ \omega_1^2 \le R[\phi] = \frac{\displaystyle \int_0^L EI\,(\phi'')^2\,\dd x} {\displaystyle \int_0^L m\,\phi^2\,\dd x}. $$
AraçlarRayleigh–Ritz'te $\phi = \sum c_i \psi_i(x)$ alınır; $\partial R/\partial c_i = 0$ genelleştirilmiş özdeğer problemi $[K]\{c\} = \omega^2 [M]\{c\}$ haline gelir. Deneme fonksiyonları en azından geometrik sınır koşullarını sağlamalıdır.
ÖrnekAnkastre–serbest kirişte statik sehim eğrisi $\phi \propto 6L^2x^2 - 4Lx^3 + x^4$ deneme fonksiyonu olarak alınırsa temel frekans yaklaşık %0,5 hata ile bulunur.
Kavram — PINN ile titreşim modelleme
Fizik bilgili sinir ağı (PINN), $w(x,t)$ alanını bir sinir ağıyla temsil eder ve kayıp fonksiyonuna hareket denkleminin artığını, sınır ve başlangıç koşullarını ceza terimi olarak ekler: $$ \mathcal{L} = \underbrace{\big\| EI\,w_{,xxxx} + m\,w_{,tt} - p \big\|^2}_{\text{PDE artığı}} + \lambda_{b}\,\mathcal{L}_{\text{sınır}} + \lambda_{0}\,\mathcal{L}_{\text{başlangıç}}. $$ Türevler otomatik türev (autodiff) ile hesaplanır.
ÇalışmaDers projemde Euler–Bernoulli kirişinin enine titreşimini bu yaklaşımla modelledim; sonuçları modal/analitik çözümle karşılaştırdım ve parametre kestirimi yönünde ters problem denemeleri yaptım.
Hızlı formül başvurusu
- Dalga denklemi (çubuk) $u_{,tt} = c^2 u_{,xx}$, $c=\sqrt{E/\rho}$
- Euler–Bernoulli kiriş $EI\,w_{,xxxx} + m\,w_{,tt} = p(x,t)$
- Frekans parametresi $\beta^4 = m\omega^2/EI$
- Basit mesnetli kiriş $\omega_n = (n\pi)^2\sqrt{EI/(mL^4)}$
- Modal denklem $\ddot q_r + 2\zeta_r\omega_r \dot q_r + \omega_r^2 q_r = F_r(t)/M_r$
- Rayleigh oranı $\omega_1^2 \le \int EI(\phi'')^2\dd x \,/\, \int m\phi^2\dd x$
- Modal kütle $M_r = \int_0^L m\,\phi_r^2\,\dd x$
Çıkmış sorular
2025–2026 Güz ara sınav ve final soruları, kişisel arşivdeki sınav metninden yeniden yazılmıştır.
2025–2026 Güz — Ara Sınav
- Uzunluğu $l$, birim boy başına kütlesi $\mu$ olan düşey ağır zincirin enine titreşimi için (a) hareket denklemini çıkarın, (b) $v(x,t)=V(x)e^{i\omega t}$ harmonik kabulüyle uzaysal denklemi yazın, (c) $P(x)$ eksenel kuvvet dağılımını açıkça belirleyip denkleme yerleştirin.

Şekil. Düşey asılı ağır zincir ve eleman üzerindeki kuvvetler. - $A$ noktasında düşey yayla, $B$ noktasında basit mesnetle desteklenen ve $C$ noktasında disk taşıyan $AB$–$BC$ kirişi için koordinat sistemini kurun; karakteristik denklemi elde etmek üzere yer değiştirme fonksiyonları cinsinden sınır ve geçiş koşullarını yazın. Temel frekansın yay katsayısı $k$ ile değişimini gösteren aday eğrilerden fiziksel olanı gerekçesiyle seçin.

Şekil. $AB$–$BC$ kirişi: $A$'da yay ($k$), $B$'de mesnet, $C$'de disk; $\ell_1$, $\ell_2$. 
Şekil. Temel frekansın yay katsayısı $k$ ile değişimi için aday eğriler. - Uzunluğu $200\,\mathrm m$ olan, iki ucundan mafsallı ve sabit $T$ çekmesi altındaki enerji iletim kablosunun ilk dört doğal frekansının $0$–$6\,\mathrm{Hz}$ aralığında kalması için gerekli normal gerilmeyi belirleyin.
- Çubukların eksenel titreşimine ait normal fonksiyonların kütle ve rijitlik ortogonallik bağıntılarını sağladığını kanıtlayın.
2025–2026 Güz — Final
- Çevresi ankastre, yarıçapı $20\,\mathrm{cm}$, kalınlığı $0.5\,\mathrm{mm}$, ön gerilmesi $5000\,\mathrm{N/m}$ ve yoğunluğu $2000\,\mathrm{kg/m^3}$ olan dolu dairesel membranın ilk 15 farklı doğal frekansını bulun.
- Yarıçapı $a$, kalınlığı $h$, düzgün ön gerilmesi $T$ ve yoğunluğu $\rho$ olan ankastre kenarlı dairesel membranın eksenel simetrik temel frekansını, $w(r)=1-r^2/a^2$ deneme fonksiyonu ile Galerkin yöntemi kullanarak yaklaşık hesaplayın ve kesin Bessel çözümüyle karşılaştırın.
- Açısal hızı $\Omega$ olan düzgün dönen, $x=0$'da ankastre ve $x=l$'de serbest kirişte merkezkaç kuvvetinin $P(x)=\tfrac12\rho A\Omega^2l^2(1-x^2/l^2)$ eksenel kuvvet dağılımını oluşturduğunu gösterin.
İlgili araçlar
- Genel Kiriş Analizi — kiriş rijitliği ve statik sehim eğrisi (deneme fonksiyonu üretimi).
- Uzmanlık — PINN ile kiriş titreşimi (vaka çalışması).
Kaynaklar
- Ders — Doç. Dr. Uğurcan Eroğlu, İTÜ.
- S. S. Rao — Vibration of Continuous Systems.
- L. Meirovitch — Elements of Vibration Analysis.
- S. Palavan — Mekanik Titreşimler Dersleri.
Bu sayfadaki metin ve bağıntılar kişisel çalışma notudur; ders kitapları ve öğretim üyesine ait materyaller yayımlanmaz. Hata bildirimi için LinkedIn.