Akademik / MKC 527E / Modal analiz ve ortogonallik
Modal Analiz ve Mod Ortogonalliği

Mod şekilleri, sürekli sistemin hareketini birbirinden bağımsız tek serbestlik dereceli denklemlere ayıran bir taban oluşturur. Bunun temeli ortogonallik özelliğidir.
1. Mod ortogonalliği
Euler–Bernoulli kirişinde mod şekilleri $\phi_r,\ \phi_s$ ve frekanslar $\omega_r \neq \omega_s$ için, kısmi integrasyon ve sınır koşullarının kullanılmasıyla: $$ \int_0^L m\,\phi_r\,\phi_s\,\dd x = 0, \qquad \int_0^L EI\,\phi_r''\,\phi_s''\,\dd x = 0, \qquad (r \neq s). $$ Yani mod şekilleri hem kütleye hem de rijitliğe göre ortogonaldir. Eşit frekanslarda ($r = s$): $$ \int_0^L m\,\phi_r^2\,\dd x = M_r \ \text{(modal kütle)}, \qquad \int_0^L EI\,(\phi_r'')^2\,\dd x = K_r = \omega_r^2\,M_r. $$
2. Normalizasyon
Mod şekilleri bir ölçek çarpanına kadar bellidir. Kütleye göre normalizasyonda $\phi_r$, $\int_0^L m\,\phi_r^2\,\dd x = 1$ olacak şekilde ölçeklenir; o zaman $K_r = \omega_r^2$ olur ve modal denklemler yalınlaşır.
3. Modal açılım ve zorlanmış tepki
Çözüm mod şekilleri cinsinden açılır: $w(x,t) = \sum_{r=1}^{\infty} \phi_r(x)\,\eta_r(t)$. Zorlanmış denklem $EI\,w^{(4)} + m\,\ddot w = p(x,t)$ içine konup $\phi_s$ ile çarpılıp $0$–$L$'de integre edilince, ortogonallik terimlerin çoğunu düşürür: $$ M_r\,\ddot\eta_r + M_r\,\omega_r^2\,\eta_r = N_r(t), \qquad N_r(t) = \int_0^L p(x,t)\,\phi_r(x)\,\dd x. $$ Her mod, modal kuvvet $N_r(t)$ ile sürülen bağımsız bir tek serbestlik dereceli osilatördür; Duhamel integrali ya da frekans tepkisiyle çözülür, sonra toplam geri toplanır.
Noktasal harmonik kuvvet $P_0\,e^{i\Omega t}$, $x = a$'da uygulanırsa $N_r = P_0\,\phi_r(a)\,e^{i\Omega t}$; $\phi_r(a) = 0$ olan modlar (kuvvet düğüm noktasındaysa) uyarılmaz. Tepki genliği $\Omega \to \omega_r$'de rezonansa gider.
4. Modal sönüm
Sönüm dağılımı genelde tam bilinmez; pratikte her moda bir sönüm oranı $\zeta_r$ atanır (oransal / Rayleigh sönümü varsayımı): $$ \ddot\eta_r + 2\,\zeta_r\,\omega_r\,\dot\eta_r + \omega_r^2\,\eta_r = \frac{N_r(t)}{M_r}. $$ Rayleigh sönümünde $c = \alpha\,m + \beta\,k$ ve $\zeta_r = \tfrac{1}{2}(\alpha/\omega_r + \beta\,\omega_r)$.
5. Çözülmüş örnek
Basit–basit kiriş, $\phi_r = \sin(r\pi x/L)$, orta noktada ($x = L/2$) uygulanan harmonik kuvvet $P_0\sin\Omega t$.
Modal kütle: $M_r = \int_0^L m\sin^2(r\pi x/L)\,\dd x = mL/2$. Modal kuvvet: $N_r = P_0\sin\Omega t\cdot\sin(r\pi/2)$ — yani $r = 2,4,6,\dots$ modları uyarılmaz (orta nokta bu modların düğümü). Kalıcı tepki: $$ w(L/2,t) = \sum_{r=1,3,5,\dots} \frac{P_0\,\sin^2(r\pi/2)}{(mL/2)\,(\omega_r^2 - \Omega^2)}\,\sin\Omega t, \qquad \omega_r = (r\pi)^2\sqrt{\frac{EI}{mL^4}}. $$ İlk terim ($r = 1$) genellikle baskındır; $\Omega \to \omega_1$'de rezonans.
Bağlantılı konular
- Euler–Bernoulli kiriş titreşimi — mod şekilleri ve doğal frekanslar.
- MKC 525E — Sonlu Elemanlar Analizi — ayrık sistemde genelleştirilmiş özdeğer problemi.
- MKC 501E — Mühendislik Matematiği — Sturm–Liouville problemleri ve özfonksiyon açılımı.
Kaynaklar
- Ders — İTÜ MKC 527E, Yapıların Titreşimi.
- L. Meirovitch — Fundamentals of Vibrations.
- R. W. Clough, J. Penzien — Dynamics of Structures.
Kişisel çalışma notu. Ders kitapları ve öğretim üyesine ait materyaller yayımlanmaz. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni.