Pazarlama ve Satış Stratejisi / Seviye 1 · Temel / Ders 01

Strateji nedir? Hedef, plan ve seçim arasındaki fark

Seviye 1 · TemelDers 01 / 12Okuma: yaklaşık 9 dkÖn koşul: yok

“Büyümek” bir dilektir, “sektörün en iyisi olmak” bir slogandır, yıllık bütçe ise bir kaynak planıdır. Strateji bunların hiçbiri değildir: belirli bir rekabet ortamında neyi yapıp neyi yapmayacağınıza dair, birbirini destekleyen seçimlerin bütünüdür. Bu ders kavramı üç temel kaynaktan kurar ve küçük bir mühendislik yazılımı örneğine uygular.

Bu derste
  • Hedef, plan, bütçe ve strateji arasındaki farkı ayırt edeceksiniz.
  • İşi iyi yapmanın (operasyonel etkinlik) neden tek başına strateji olmadığını açıklayabileceksiniz.
  • Bir stratejiyi teşhis, yol gösterici ilke ve tutarlı eylemler olarak yazabileceksiniz.
  • “Nerede oynayacağız, nasıl kazanacağız?” sorularıyla bir seçimler zinciri kurabileceksiniz.

Strateji ne değildir?

Şirket sunumlarında “strateji” başlığı altında genellikle üç farklı şey görülür. Üçü de faydalı olabilir ama hiçbiri tek başına strateji değildir.

Roger Martin (2014), “stratejik plan” adı verilen belgelerin çoğunun aslında bir iş listesi ile bütçe olduğunu söyler. Bu belgeler rahattır, çünkü kontrol edilebilir görünür. Strateji ise belirsizlik içerir: bir seçimin işe yarayacağına dair bir bahistir ve yanlış çıkabilir.

Porter: farklı olmak ve ödünleşim

Porter (1996), stratejiyi tartışırken önce operasyonel etkinlik (operational effectiveness) ile stratejik konumlanmayı ayırır. Operasyonel etkinlik, benzer faaliyetleri rakiplerden daha iyi yapmaktır. En iyi uygulamalar hızla yayıldığı için bu üstünlük çoğu zaman kısa sürer ve sektördeki herkes aynı noktaya yaklaşır. Strateji ise farklı faaliyetler seçmek ya da benzer faaliyetleri farklı biçimde yaparak benzersiz ve değerli bir konum kurmaktır.

Porter'ın bu konuma eklediği iki fikir, stratejiyi kopyalanması zor kılar:

Örnek

İki cephe firması düşünün. Birincisi rakipleriyle aynı CNC tezgâhını ve aynı kalite yazılımını alıp maliyetini düşürüyor: bu operasyonel etkinliktir. İkincisi yalnızca yüksek yapılarda unitize (panel) giydirme cephe işi almaya karar veriyor. Bu karar; tasarım ofisini, performans (mock-up) testlerini, fabrikada modül montajını, şantiyeye tam zamanında sevkiyatı ve proje yönetimini birbirine bağlıyor. Konut penceresi işlerine “hayır” demek bu sistemin parçası. Rakip aynı tezgâhı yarın alabilir; bu faaliyet sistemini kurması ise yıllar alır.

Rumelt: iyi stratejinin çekirdeği

Rumelt (2011), iyi bir stratejinin üç parçalı bir çekirdeği olduğunu söyler. Üçü birlikte yoksa elde strateji değil, temenni vardır.

  1. TeşhisNe oluyor? Durumu sadeleştirir ve aşılması gereken kritik engeli adlandırır. İyi teşhis, dikkati sorunun en önemli kısmına çeker.
  2. Yol gösterici ilkeBu engelle nasıl başa çıkacağız? Bazı seçenekleri dışarıda bırakan genel yaklaşımdır; bir yol tabelası gibi yön verir ama her adımı tarif etmez.
  3. Tutarlı eylemlerİlkeyi hayata geçiren, birbirini destekleyen ve kaynak ayrılmış adımlar. Birbirinden kopuk girişimler listesi değil.

Rumelt, kötü stratejinin dört tanınabilir belirtisini de sıralar (McKinsey Quarterly'deki özeti):

Seçimler zinciri: nerede oynayacağız, nasıl kazanacağız?

Lafley ve Martin (2013), stratejiyi birbirine bağlı beş soruyla tanımlar. Her soru bir sonrakini sınırlar; cevaplar tutarlı değilse strateji dağılır.

  1. Kazanma hedefimiz ne?Kime karşı, hangi anlamda kazanmak istiyoruz? Ölçülebilir bir iddia.
  2. Nerede oynayacağız?Hangi coğrafya, müşteri segmenti, ürün kapsamı, kanal ve değer zinciri aşaması? Oynamayacağımız alanlar da bu cevabın parçası.
  3. Nasıl kazanacağız?Seçtiğimiz alanda müşteri neden bizi seçecek? Daha düşük maliyetle mi, müşterinin daha çok değer verdiği bir farkla mı?
  4. Hangi yetkinlikler gerekli?Bu şekilde kazanmak için mükemmel olmamız gereken faaliyetler ve bunların birbirini nasıl desteklediği.
  5. Hangi yönetim sistemleri gerekli?Yetkinlikleri kuran ve koruyan ölçüm, bütçe, organizasyon ve karar süreçleri.

Bu zincirin en kullanışlı aracı “ne doğru olmalı?” sorusudur. Bir seçeneği tartışırken “bu doğru mu?” diye kanıt aramak yerine, seçeneğin başarılı olması için sektör, müşteri, rakip ve kendi yetkinliklerimiz hakkında neyin doğru olması gerektiği listelenir. Sonra en şüpheli koşul önce test edilir. Bu yaklaşım 05 · Müşteri keşfi ve 11 · Yol haritası ve karar derslerinde varsayım testlerine dönüşür.

Planlanan ve ortaya çıkan strateji

Strateji yalnızca masada tasarlanmaz. Mintzberg ve Waters (1985), gerçekleşen stratejinin bir kısmının önceden planlandığını (planlanan strateji), bir kısmının ise sahadaki kararların zamanla bir örüntü oluşturmasıyla ortaya çıktığını gösterir. Planın bir bölümü de hiç gerçekleşmez.

Bunun pratik sonucu şudur: Belirsizliğin yüksek olduğu yeni pazarlarda strateji, net bir yol gösterici ilke ile hızlı öğrenme döngüsünün birleşimidir. İlke, ekiplerin her fırsata koşmasını engeller; öğrenme döngüsü ise ilkenin yanlış çıktığını erken fark ettirir. Strateji okullarının geniş bir haritası için Mintzberg vd. (2009) iyi bir başlangıçtır.

Örnek: bir hesap yazılımı için strateji taslağı

Küçük bir ekibin, cephe firmaları için tarayıcıda çalışan statik hesap ve raporlama araçları geliştirdiğini varsayalım. Aşağıdaki örnek hayalidir; amaç yöntemi göstermektir.

Zayıf taslak

“Türkiye'nin lider mühendislik yazılımı olmak; yenilikçi, kullanıcı dostu ve yapay zekâ destekli çözümlerle müşterilerimize değer katmak.”

Bu cümlede teşhis yok, seçim yok, eylem yok. Her yazılım şirketi aynı cümleyi kurabilir.

Daha güçlü taslak

Teşhis: Orta ölçekli cephe üreticilerinde hesap ve rapor hazırlığı birkaç kıdemli mühendise bağlı. Genel amaçlı sonlu eleman programları bu firmalar için pahalı ve öğrenmesi uzun; Excel tabloları ise sürüm karmaşası ve izlenemeyen kabuller yaratıyor. Kritik engel, kontrol aşamasındaki revizyon turları ve bunların neden olduğu teslim gecikmesi.

Yol gösterici ilke: Genel amaçlı analiz programlarıyla özellik yarışına girmek yerine, cephe projelerinde en sık tekrarlanan hesap türlerinde “kabulleri açık, kontrolden ilk seferde geçen rapor” üretmeye odaklanmak.

Tutarlı eylemler:

  • En sık kullanılan beş hesap türü için standart maddelerine atıf yapan rapor şablonları.
  • Her araç için yayımlanmış doğrulama örnekleri: el hesabı ve bağımsız çözümlerle karşılaştırma.
  • Kullanıcı başına değil, firma ve proje hacmine göre basit lisans.
  • Sistem üreticileriyle profil kütüphanesi iş birliği: kullanıcının kesit verisini elle girmesine gerek kalmaz.
  • Genel amaçlı modelleme özelliklerine bilinçli olarak “hayır”: ekip enerjisi rapor kalitesine gider.

Aynı taslak seçimler zinciriyle şöyle okunur:

SoruÖrnek cevap
Kazanma hedefiHedef segmentte, rapor hazırlığı için ilk düşünülen araç olmak; kullanıcı firmalarda rapor başına revizyon sayısını belirgin biçimde azaltmak.
Nerede oynayacağız?Yılda düzenli proje yapan, kendi bünyesinde sonlu eleman uzmanı olmayan orta ölçekli cephe üreticileri. Bağımsız cephe danışmanları ikinci aşamada; büyük genel yükleniciler ve konut doğraması şimdilik dışarıda.
Nasıl kazanacağız?Hız ve izlenebilirlik: standartlara bağlı şablonlar, açık kabuller, doğrulanmış hesaplar. Fiyatla değil güvenle kazanmak.
YetkinliklerStandart bilgisi, doğrulama disiplini, sade arayüz tasarımı, teknik içerik üretimi.
Yönetim sistemleriHer sürümde doğrulama testleri, müşteri revizyon verisinin izlenmesi, çeyreklik strateji gözden geçirmesi.

Bu taslak doğru olmak zorunda değil; tartışılabilir ve sınanabilir olduğu için değerli. Örneğin “firmalar revizyon turlarını önemli bir maliyet olarak görüyor” koşulu doğru değilse, yol gösterici ilke çöker. Bu koşulun nasıl test edileceği 05 · Müşteri keşfi dersinin konusu. Aynı vaka 12 · Vaka: mühendislik yazılımı dersinde uçtan uca işlenir.

Sık yapılan hatalar

HataNeden sorun?Bunun yerine
Vizyon cümlesini strateji sanmakSeçim içermez, herkes aynı cümleyi kurabilir.Teşhis, yol gösterici ilke ve eylemleri ayrı ayrı yazın.
Herkese her şeyi sunmakÖdünleşim yoktur; kaynaklar dağılır, hiçbir segmentte üstün olunmaz.“Kime ve neye hayır diyoruz?” listesini stratejinin parçası yapın.
Rakibi kopyalamakOperasyonel etkinliği artırır ama fark kısa sürede kapanır.Birbirini destekleyen farklı bir faaliyet sistemi kurun.
Yirmi öncelikÖncelik sırası yoksa öncelik de yoktur.Kritik engeli seçin; ilk dönemde ona yetecek kadar az öncelik belirleyin.
Stratejiyi yılda bir yazıp kaldırmakOrtaya çıkan bilgi stratejiye geri dönmez.“Ne doğru olmalı?” koşullarını düzenli olarak sınayın ve gözden geçirin.

Kendini sına

“2027 sonuna kadar pazar payımızı yüzde on beşe çıkaracağız.” Bu bir strateji midir?

Hayır, bir sonuç hedefidir. Strateji; bu sonucun hangi müşteri ve rekabet seçimiyle, hangi engel aşılarak ve hangi tutarlı eylemlerle mümkün olacağını anlatmalıdır.

Bir firma, rakiplerinin kullandığı üretim planlama sistemini birebir uyguladı ve maliyetlerini düşürdü. Stratejik bir üstünlük kazandı mı?

Büyük olasılıkla hayır. Bu bir operasyonel etkinlik iyileşmesidir; değerlidir ama rakipler aynı sistemi alabildiği için kalıcı bir ayrışma yaratmaz. Kalıcı fark, birbirini destekleyen farklı faaliyetlerden gelir.

Bir yol gösterici ilkenin işe yarayıp yaramadığını nasıl anlarız?

Seçenekleri eliyor mu? Belirsiz bir durumda iki farklı ekip, yalnızca ilkeye bakarak aynı yönde karar verebiliyor mu? “Her fırsatı değerlendireceğiz” diyorsa ilke değildir.

“Nerede oynayacağız?” sorusu hangi boyutları kapsar?

Coğrafya, müşteri segmenti, ürün ve hizmet kapsamı, satış kanalı ve değer zincirindeki aşama. Cephe sektöründe bu son boyut önemlidir: sistem tasarımı, imalat, montaj ve mühendislik hizmeti farklı oyunlardır.

Kendi ürününüze uygulayın

  1. Teşhisi en fazla üç cümleyle yazın. Kritik engeli tek cümlede adlandırın.
  2. Bir cümlelik yol gösterici ilke yazın ve dışarıda bıraktığı üç seçeneği not edin.
  3. Üç ile beş arasında tutarlı eylem yazın; her birinin diğerini nasıl desteklediğini bir okla gösterin.
  4. Stratejinin çalışması için doğru olması gereken üç koşulu listeleyin. Hangisinden en az eminsiniz? Onu nasıl sınayacağınızı yazın.

Kaynaklar

  1. MakalePorter, M. E. (1996). What is strategy?. Harvard Business Review, 74(6), 61–78.
  2. KitapRumelt, R. P. (2011). Good Strategy/Bad Strategy: The Difference and Why It Matters. Crown Business.
  3. MakaleÜcretsiz Rumelt, R. P. (2011, Haziran). The perils of bad strategy. McKinsey Quarterly.
  4. KitapLafley, A. G. ve Martin, R. L. (2013). Playing to Win: How Strategy Really Works. Harvard Business Review Press.
  5. MakaleMartin, R. L. (2014). The big lie of strategic planning. Harvard Business Review, 92(1/2).
  6. MakaleMintzberg, H. ve Waters, J. A. (1985). Of strategies, deliberate and emergent. Strategic Management Journal, 6(3), 257–272.
  7. KitapMintzberg, H., Ahlstrand, B. ve Lampel, J. (2009). Strategy Safari: The Complete Guide Through the Wilds of Strategic Management (2. baskı). FT Prentice Hall.
  8. KitapMagretta, J. (2012). Understanding Michael Porter: The Essential Guide to Competition and Strategy. Harvard Business Review Press.