Delikli levhada gerilme yığılması konturu

Akademik / MKC 521

İTÜ MKC 521 · Ücretsiz Türkçe kaynak

Elastisite teorisi: sıfırdan kapsamlı Türkçe kaynak

Elastisite teorisini hiç bilmeyen birine, indis notasyonundan Airy gerilme fonksiyonuna ve burulmaya kadar adım adım anlatan 14 ders. Her derste sezgi, şekil, tam türetme, çözümlü örnekler, Python ile doğrulama ve çözümlü alıştırmalar bir arada.

  • 14ders · haftalık planla birebir
  • ~21 saatokuma ve çalışma
  • 4tarayıcı denemesi
  • 3ek: formüller, sözlük, kaynakça

Başlamadan önce

Elastisite teorisi neyi çözer?

Mukavemet dersinde bir kirişteki gerilmeyi bulmak için önce gerilmenin kesit boyunca nasıl dağıldığını varsayarız: düzlem kesitler düzlem kalır, kayma gerilmesi parabolik dağılır… Bu varsayımlar narin kirişlerde çok iyi çalışır; ama ortasında delik olan bir levhada, kalın cidarlı bir boruda, dikdörtgen kesitli bir milin burulmasında ya da kısa ve yüksek bir kirişte cevap vermez.

Elastisite teorisi varsayım yapmak yerine cismin her noktasında dengeyi, geometrik uygunluğu ve malzeme yasasını birlikte yazar ve bu kısmi diferansiyel denklem takımını sınır koşullarıyla çözer. Sonuç kesin bir gerilme, şekil değiştirme ve yer değiştirme alanıdır. Ortasında dairesel delik olan çekilmiş bir levhada delik kenarındaki gerilmenin uzaktakinin tam üç katı olduğunu (kapaktaki şekil) mukavemet söyleyemez; elastisite söyler. Sonlu elemanlar programlarının doğrulandığı kapalı çözümler de buradan gelir.

Nasıl çalışılır?

Okuyun, türetin, hesaplayın, sınayın.

Dersler İTÜ MKC 521 Elastisite Teorisi dersinin haftalık planını izler; her ders bir haftanın konusudur. Önceki derslere dayanarak ilerledikleri için sırayla okumanız önerilir. Her sayfanın başında ön koşullar ve o dersin kazandırdıkları yazılıdır.

  1. 1 · Sezgi ve şekilHer kavram önce somut bir mühendislik sorusu ve bir şekille başlar; formüle neden ihtiyaç duyduğunuzu görürsünüz.
  2. 2 · Tam türetmeSınavda “gösteriniz” diye sorulabilecek bütün bağıntılar adım atlanmadan türetilir; uzun türetmeler ayrı kutulardadır.
  3. 3 · Çözümlü örnek ve PythonSayısal örnekler adım adım çözülür; aynı hesaplar indirilebilir Python (NumPy, SymPy) betikleriyle doğrulanır.
  4. 4 · AlıştırmaHer ders kolaydan zora sıralanmış alıştırmalarla biter. Çözümler açılır kutularda; önce kendiniz deneyin.

Ön bilgi: türev, integral, kısmi türev, matris ve özdeğer. Statik ve mukavemet bilgisi işinizi kolaylaştırır ama varsayılmaz. Bilinmesi gereken matematiğin geri kalanı Ders 01 ve 02'de anlatılır.

Dersler

Altı bölüm, on dört hafta

Matematiksel altyapıdan başlayıp gerilme ve şekil değiştirme analizine, oradan malzeme yasasına ve problemin tam formülasyonuna, sonra iki boyutlu kesin çözümlere ve burulmaya ilerler. Ekler sınav öncesi tekrar ve başvuru içindir.

Hafta 1–2

Bölüm 1 · Matematiksel altyapı

Elastisitenin dili: indis notasyonu, toplama kuralı, koordinat dönüşümleri ve tansörler.

2 sayfa · yaklaşık 2,8 saat

  1. Ders 01Elastisite teorisine giriş ve indis notasyonuElastisite neyi çözer, temel kabuller, 15 bilinmeyen–15 denklem; toplama kuralı, Kronecker deltası ve permütasyon sembolü.1. hafta~75 dk
  2. Ders 02Kartezyen tansör analizi ve koordinat dönüşümleriDönüşüm matrisi, tansörün dönüşüm kuralıyla tanımı, asal değerler ve değişmezler, gradyan, diverjans ve Gauss teoremi.2. hafta~90 dk

Hafta 3–4

Bölüm 2 · Gerilme

Bir noktadaki iç kuvvet durumu: gerilme vektörü, Cauchy bağıntısı, denge, asal gerilmeler.

2 sayfa · yaklaşık 3 saat

  1. Ders 03Gerilme analizi: gerilme vektörü ve Cauchy bağıntısıİç kuvvetler, gerilme vektörü, işaret kabulü, Cauchy dört yüzlüsü, bir düzlemdeki normal ve kayma gerilmesi, gerilme dönüşümü.3. hafta~90 dk
  2. Ders 04Denge denklemleri, asal gerilmeler, küresel ve deviatrik gerilmeMomentum korunumundan denge ve simetri; asal gerilmeler ve doğrultular, Mohr daireleri, oktaedral gerilmeler, küresel–deviatrik ayrışım.4. haftaEtkileşimli~90 dk

Hafta 5–6

Bölüm 3 · Şekil değiştirme

Cismin geometrisinin nasıl değiştiği: yer değiştirme, birim şekil değiştirme, uygunluk.

2 sayfa · yaklaşık 2,8 saat

  1. Ders 05Şekil değiştirme analizi: yer değiştirme ve birim şekil değiştirmeMaddesel ve uzaysal koordinatlar, şekil değiştirme gradyanı, Green–Lagrange tansörü, çok küçük şekil değiştirme ve dönme tansörleri.5. hafta~80 dk
  2. Ders 06Şekil değiştirmenin geometrik anlamı, asal şekil değiştirmeler ve uygunlukBoy ve açı değişimleri, hacim değişimi, asal şekil değiştirmeler, küresel–deviatrik ayrışım, Saint-Venant uygunluk denklemleri.6. hafta~90 dk

Hafta 7–8

Bölüm 4 · Malzeme ve alan denklemleri

Gerilme ile şekil değiştirmeyi bağlayan malzeme yasası, sıcaklık etkisi ve problemin tam formülasyonu.

2 sayfa · yaklaşık 3,1 saat

  1. Ders 07Bünye denklemleri: anizotropi, Hooke yasası ve elastik sabitlerElastik katsayılar tansörü, malzeme simetrileri, izotropik Hooke yasası; E, ν, G, K ve Lamé sabitlerinin fiziksel anlamı.7. hafta~90 dk
  2. Ders 08Sıcaklık etkisi ve temel alan denklemleriDuhamel–Neumann bağıntısı ve ısıl gerilmeler; sınır koşulları, Navier (yer değiştirme) ve Beltrami–Michell (gerilme) denklemleri.8. hafta~95 dk

Hafta 9–13

Bölüm 5 · İki boyutlu elastisite

Düzlemsel problemler, Airy gerilme fonksiyonu; Kartezyen ve kutupsal koordinatlarda kesin çözümler.

5 sayfa · yaklaşık 7,6 saat

  1. Ders 09İki boyutlu elastisite: düzlemsel gerilme ve düzlemsel şekil değiştirmeHangi problemler iki boyuta indirgenir, iki hâlin denklemleri ve sabit dönüşümü, sınır koşulları ve temel çözüm yöntemleri.9. hafta~85 dk
  2. Ders 10Airy gerilme fonksiyonu ve polinom çözümleriDengeyi kendiliğinden sağlayan gerilme fonksiyonu, biharmonik denklem, kuvvet serileriyle çözüm, saf eğilme ve yer değiştirmelerin bulunması.10. haftaEtkileşimli~95 dk
  3. Ders 11Kartezyen koordinatlarda örnek çözümler: kirişlerUcundan yüklü konsol ve düzgün yayılı yüklü basit kiriş; kesin çözüm ile kiriş teorisinin karşılaştırılması, yer değiştirmeler.11. hafta~90 dk
  4. Ders 12Kutupsal koordinatlarda elastisite: eksenel simetrik problemlerKutupsal koordinatlarda alan denklemleri ve Airy fonksiyonu; kalın cidarlı boru (Lamé), sıkı geçme ve dönen disk.12. hafta~90 dk
  5. Ders 13Kutupsal koordinatlarda örnek çözümler: delikli levha, yarı düzlem ve kamaKirsch problemi ve gerilme yığılması, Flamant tekil yükü, kamalar ve eğri çubuğun saf eğilmesi.13. haftaEtkileşimli~95 dk

Hafta 14

Bölüm 6 · Burulma

Dairesel olmayan kesitli çubukların burulması: çarpılma, Prandtl fonksiyonu, zar benzetimi.

1 sayfa · yaklaşık 1,7 saat

  1. Ders 14Prizmatik çubukların burulması: Prandtl gerilme fonksiyonuSaint-Venant yarı ters yöntemi, çarpılma, Prandtl fonksiyonu ve zar benzetimi; daire, elips, üçgen, dikdörtgen ve ince cidarlı kesitler.14. haftaEtkileşimli~100 dk

Başvuru

Ekler

Formül özeti, Türkçe–İngilizce terim sözlüğü ve kaynakça.

3 sayfa · yaklaşık 0,8 saat

  1. Ek AFormül özetiBütün dersin temel bağıntıları tek sayfada: gerilme, şekil değiştirme, Hooke yasası, alan denklemleri, Airy ve Prandtl fonksiyonları.~20 dk
  2. Ek BElastisite terimleri sözlüğü (Türkçe–İngilizce)Derste geçen terimlerin İngilizce karşılıkları, kısa tanımları ve ilgili ders bağlantıları.~15 dk
  3. Ek CKaynakçaBu kaynağın dayandığı ders kitapları, klasik eserler, özgün makaleler ve ücretsiz çevrim içi kaynaklar.~10 dk

Gösterim

Bütün derslerde aynı gösterim

Kitaplar arasında gösterim çok değişir. Bu kaynakta aşağıdaki seçimler her derste aynıdır; ayrıntılı tablo Formül özeti sayfasında.

Tarayıcıda deneyin

Kurulum gerektirmeyen etkileşimli denemeler

Bazı sonuçları en iyi, bir değeri değiştirip alanın nasıl değiştiğini görerek anlarsınız. Denemeler ilgili derslerin içinde, tarayıcıda çalışır; hiçbir veri sunucuya gönderilmez.

Sınav

Çıkmış sorular

2025–2026 Güz 2. ara sınav ve final soruları, kişisel sınav kopyasından kimlik bilgileri çıkarılarak metne aktarılmıştır; çözümler yayımlanmaz. Bu tür soruların nasıl çözüleceği Ders 08 (Navier ve Galerkin vektörü), Ders 09 (gerilmeden yer değiştirme, Beltrami–Michell) ve Ders 10–11'de (Airy fonksiyonu ile kiriş) anlatılır. Arşivdeki ara sınav kopyasında yalnızca 2. ve 3. sorular bulunduğundan 1. soru yer almıyor.

26 Aralık 2025 — 2. Ara sınav
  1. Şekilde verilen kiriş (uzunluk $L$, yükseklik $2h$) için Airy gerilme fonksiyonu $F(x,y)=\dfrac{3P}{4h}\left(xy-\dfrac{xy^3}{3h^2}\right)+\dfrac{N}{4h}\,y^2$ olarak verilmiştir. Bu fonksiyonun:
    1. Biharmonik denklemi ve şekildeki problemin sınır koşullarını sağlayacağını gösterin. Not: Ankastre kenar dikkate alınmayacak; hesap diğer üç kenar için yapılacaktır.
    2. $F(x,y)$ fonksiyonunun vereceği gerilme alanının kabul edilebilir bir gerilme alanı olduğunu ispatlayın. Not: Kütle kuvvetleri ihmal edilmektedir.
    Sol ucu ankastre, uzunluğu L ve yüksekliği 2h olan kiriş; sağ uçta yukarı doğru P ve sağa doğru N kuvvetleri, x ekseni ankastreye doğru, y ekseni yukarı.
    Şekil. Ankastre kiriş: uzunluk $L$, yükseklik $2h$, serbest uçta $P$ ve $N$.
    İlgili ders: Airy fonksiyonuyla kiriş çözümleri · Airy gerilme fonksiyonu
  2. Düzlemsel gerilme (ince levha) problemi için $\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})=-(1+\nu)\left(\dfrac{\partial f_x}{\partial x}+\dfrac{\partial f_y}{\partial y}\right)$ biçiminde verilen Beltrami–Michell uygunluk denklemini elde edin.
    İlgili ders: Navier ve Beltrami–Michell denklemleri · Düzlemsel elastisite
10 Ocak 2026 — Final
  1. Kütle kuvvetlerinin ihmal edildiği durumda Navier denklemi $\mu\nabla^2\mathbf{u}+(\lambda+\mu)\nabla(\nabla\!\cdot\!\mathbf{u})=0$'dır. $\mathbf{u}=2(1-\nu)\nabla^2\mathbf{G}-\nabla(\nabla\!\cdot\!\mathbf{G})$ kabulü için her iki bağıntıyı indis gösterimiyle yazın ve Navier denkleminin $G_{i,jjkk}\mathbf e_i=0$ biçimine dönüştüğünü gösterin. Bilgi: $\nu=\lambda/[2(\lambda+\mu)]$.
  2. İnce levhada $\sigma_{xx}=0$, $\sigma_{yy}=0$, $\sigma_{xy}=\tau$ ve diğer gerilme bileşenleri sıfırdır. Sabit $\tau$ için $u_x(x,y)$ ve $u_y(x,y)$ yer değiştirmelerini; $x=y=0$ noktasında $u_x=u_y=\omega_{xy}=0$ koşullarıyla bulun.
  3. Yüksekliği $2h$, uzunluğu $2L$ olan ve iki ucunda doğrusal değişen $\sigma_0$ normal gerilmesiyle yüklenen kiriş için sınır koşullarını sağlayan bir Airy gerilme fonksiyonu bulun.
    Yüksekliği 2h, uzunluğu 2L olan dikdörtgen kiriş; orta noktada x ve y eksenleri; iki düşey kenarda yukarıdan aşağıya doğru artan, doğrusal değişen σ0 normal gerilmesi.
    Şekil. Kirişin iki ucunda doğrusal değişen normal gerilme.
    İlgili ders: Airy fonksiyonuyla kiriş çözümleri

Bağlantılı

İlgili araçlar ve ders notları

Kaynaklar

Hangi kitaplara dayanıyor?

Konu sırası ve kapsamı İTÜ MKC 521 dersinin haftalık planını izler. Anlatımda ders kitabı olarak M. H. Sadd (Elasticity: Theory, Applications, and Numerics), J. R. Barber (Elasticity), P. L. Gould (Introduction to Linear Elasticity), S. Tameroğlu (Elastisite Teorisi, İTÜ) ve M. İnan (Düzlemde Elastisite Teorisi, İTÜ) esas alındı; terimler Tameroğlu ve İnan'ın Türkçe terminolojisini izler. Metinler, şekiller, örnekler ve alıştırmalar özgündür; kitaplardan ve ders materyallerinden alıntı yapılmamıştır. Bütün türetmeler ve sayısal sonuçlar Python ve SymPy ile denetlenmiştir.

Tam künyeler, klasik eserler, özgün makaleler ve ücretsiz çevrim içi kaynaklar için Kaynakça sayfasına bakın. Bir hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.