Elastisite teorisi: sıfırdan kapsamlı Türkçe kaynak
Elastisite teorisini hiç bilmeyen birine, indis notasyonundan Airy gerilme fonksiyonuna ve burulmaya kadar adım adım anlatan 14 ders. Her derste sezgi, şekil, tam türetme, çözümlü örnekler, Python ile doğrulama ve çözümlü alıştırmalar bir arada.
Mukavemet dersinde bir kirişteki gerilmeyi bulmak için önce gerilmenin kesit boyunca nasıl dağıldığını varsayarız: düzlem kesitler düzlem kalır, kayma gerilmesi parabolik dağılır… Bu varsayımlar narin kirişlerde çok iyi çalışır; ama ortasında delik olan bir levhada, kalın cidarlı bir boruda, dikdörtgen kesitli bir milin burulmasında ya da kısa ve yüksek bir kirişte cevap vermez.
Elastisite teorisi varsayım yapmak yerine cismin her noktasında dengeyi, geometrik uygunluğu ve malzeme yasasını birlikte yazar ve bu kısmi diferansiyel denklem takımını sınır koşullarıyla çözer. Sonuç kesin bir gerilme, şekil değiştirme ve yer değiştirme alanıdır. Ortasında dairesel delik olan çekilmiş bir levhada delik kenarındaki gerilmenin uzaktakinin tam üç katı olduğunu (kapaktaki şekil) mukavemet söyleyemez; elastisite söyler. Sonlu elemanlar programlarının doğrulandığı kapalı çözümler de buradan gelir.
Nasıl çalışılır?
Okuyun, türetin, hesaplayın, sınayın.
Dersler İTÜ MKC 521 Elastisite Teorisi dersinin haftalık planını izler; her ders bir haftanın konusudur. Önceki derslere dayanarak ilerledikleri için sırayla okumanız önerilir. Her sayfanın başında ön koşullar ve o dersin kazandırdıkları yazılıdır.
1 · Sezgi ve şekilHer kavram önce somut bir mühendislik sorusu ve bir şekille başlar; formüle neden ihtiyaç duyduğunuzu görürsünüz.
2 · Tam türetmeSınavda “gösteriniz” diye sorulabilecek bütün bağıntılar adım atlanmadan türetilir; uzun türetmeler ayrı kutulardadır.
3 · Çözümlü örnek ve PythonSayısal örnekler adım adım çözülür; aynı hesaplar indirilebilir Python (NumPy, SymPy) betikleriyle doğrulanır.
4 · AlıştırmaHer ders kolaydan zora sıralanmış alıştırmalarla biter. Çözümler açılır kutularda; önce kendiniz deneyin.
Ön bilgi: türev, integral, kısmi türev, matris ve özdeğer. Statik ve mukavemet bilgisi işinizi kolaylaştırır ama varsayılmaz. Bilinmesi gereken matematiğin geri kalanı Ders 01 ve 02'de anlatılır.
Dersler
Altı bölüm, on dört hafta
Matematiksel altyapıdan başlayıp gerilme ve şekil değiştirme analizine, oradan malzeme yasasına ve problemin tam formülasyonuna, sonra iki boyutlu kesin çözümlere ve burulmaya ilerler. Ekler sınav öncesi tekrar ve başvuru içindir.
Hafta 1–2
Bölüm 1 · Matematiksel altyapı
Elastisitenin dili: indis notasyonu, toplama kuralı, koordinat dönüşümleri ve tansörler.
Bazı sonuçları en iyi, bir değeri değiştirip alanın nasıl değiştiğini görerek anlarsınız. Denemeler ilgili derslerin içinde, tarayıcıda çalışır; hiçbir veri sunucuya gönderilmez.
2025–2026 Güz 2. ara sınav ve final soruları, kişisel sınav kopyasından kimlik bilgileri çıkarılarak metne aktarılmıştır; çözümler yayımlanmaz. Bu tür soruların nasıl çözüleceği Ders 08 (Navier ve Galerkin vektörü), Ders 09 (gerilmeden yer değiştirme, Beltrami–Michell) ve Ders 10–11'de (Airy fonksiyonu ile kiriş) anlatılır. Arşivdeki ara sınav kopyasında yalnızca 2. ve 3. sorular bulunduğundan 1. soru yer almıyor.
26 Aralık 2025 — 2. Ara sınav
Şekilde verilen kiriş (uzunluk $L$, yükseklik $2h$) için Airy gerilme fonksiyonu $F(x,y)=\dfrac{3P}{4h}\left(xy-\dfrac{xy^3}{3h^2}\right)+\dfrac{N}{4h}\,y^2$ olarak verilmiştir. Bu fonksiyonun:
Biharmonik denklemi ve şekildeki problemin sınır koşullarını sağlayacağını gösterin. Not: Ankastre kenar dikkate alınmayacak; hesap diğer üç kenar için yapılacaktır.
$F(x,y)$ fonksiyonunun vereceği gerilme alanının kabul edilebilir bir gerilme alanı olduğunu ispatlayın. Not: Kütle kuvvetleri ihmal edilmektedir.
Düzlemsel gerilme (ince levha) problemi için $\nabla^2(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})=-(1+\nu)\left(\dfrac{\partial f_x}{\partial x}+\dfrac{\partial f_y}{\partial y}\right)$ biçiminde verilen Beltrami–Michell uygunluk denklemini elde edin. İlgili ders: Navier ve Beltrami–Michell denklemleri · Düzlemsel elastisite
10 Ocak 2026 — Final
Kütle kuvvetlerinin ihmal edildiği durumda Navier denklemi $\mu\nabla^2\mathbf{u}+(\lambda+\mu)\nabla(\nabla\!\cdot\!\mathbf{u})=0$'dır. $\mathbf{u}=2(1-\nu)\nabla^2\mathbf{G}-\nabla(\nabla\!\cdot\!\mathbf{G})$ kabulü için her iki bağıntıyı indis gösterimiyle yazın ve Navier denkleminin $G_{i,jjkk}\mathbf e_i=0$ biçimine dönüştüğünü gösterin. Bilgi: $\nu=\lambda/[2(\lambda+\mu)]$.
İnce levhada $\sigma_{xx}=0$, $\sigma_{yy}=0$, $\sigma_{xy}=\tau$ ve diğer gerilme bileşenleri sıfırdır. Sabit $\tau$ için $u_x(x,y)$ ve $u_y(x,y)$ yer değiştirmelerini; $x=y=0$ noktasında $u_x=u_y=\omega_{xy}=0$ koşullarıyla bulun.
Yüksekliği $2h$, uzunluğu $2L$ olan ve iki ucunda doğrusal değişen $\sigma_0$ normal gerilmesiyle yüklenen kiriş için sınır koşullarını sağlayan bir Airy gerilme fonksiyonu bulun.
Şekil. Kirişin iki ucunda doğrusal değişen normal gerilme.İlgili ders: Airy fonksiyonuyla kiriş çözümleri
Konu sırası ve kapsamı İTÜ MKC 521 dersinin haftalık planını izler. Anlatımda ders kitabı olarak M. H. Sadd (Elasticity: Theory, Applications, and Numerics), J. R. Barber (Elasticity), P. L. Gould (Introduction to Linear Elasticity), S. Tameroğlu (Elastisite Teorisi, İTÜ) ve M. İnan (Düzlemde Elastisite Teorisi, İTÜ) esas alındı; terimler Tameroğlu ve İnan'ın Türkçe terminolojisini izler. Metinler, şekiller, örnekler ve alıştırmalar özgündür; kitaplardan ve ders materyallerinden alıntı yapılmamıştır. Bütün türetmeler ve sayısal sonuçlar Python ve SymPy ile denetlenmiştir.
Tam künyeler, klasik eserler, özgün makaleler ve ücretsiz çevrim içi kaynaklar için Kaynakça sayfasına bakın. Bir hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.