Bu derste öğrenecekleriniz
- Yüzey kuvvetlerini, kütle kuvvetlerini ve iç kuvvetleri ayırt eder; kesim yöntemini uygular
- Gerilme vektörünü tanımlar ve aynı noktada düzleme göre neden değiştiğini açıklar
- Gerilme bileşenlerini işaret kabulüne göre okur ve bir eleman üzerinde doğru yönde çizer
- Cauchy bağıntısını dört yüzlünün dengesinden adım adım türetir
- Verilen bir düzlemde gerilme vektörünü, normal ve kayma gerilmesini hesaplar
- Gerilme tansörünü dönüşüm kuralıyla döndürür; 2B formülleri ve Mohr dairesini kullanır
- Serbest ve yüklü sınırlarda gerilme koşullarını yazar
Bu dersin temel fikirleri
- İç kuvvetler kesim yöntemiyle görünür olur. Bir noktada, dış normali $\vect n$ olan düzlemdeki kuvvet yoğunluğu gerilme vektörü $\vect T^{(\vect n)}$'dir; düzleme bağlıdır ve $\vect T^{(-\vect n)}=-\vect T^{(\vect n)}$.
- $\sigma_{ij}$: normali $\vect e_i$ olan düzlemdeki gerilme vektörünün $j$ bileşenidir. İşaret kabulü: yüz normali ile bileşen yönü aynı işaretliyse pozitif; çekme pozitif.
- Cauchy bağıntısı $T_i^{(n)}=\sigma_{ji}n_j$: dokuz bileşen her düzlemin gerilme vektörünü belirler; türetme, dört yüzlünün $h\to0$ limitindeki dengesidir.
- Bir düzlemde $\sigma_n=\sigma_{ij}n_in_j$, $\tau_n=\sqrt{|\vect T|^2-\sigma_n^2}$.
- Gerilme ikinci mertebe tansördür: $[\sigma']=[Q][\sigma][Q]^T$; $I_1,I_2,I_3$ değişmezdir. Düzlemde $2\theta$ formülleri ve Mohr dairesi (bu kaynakta düşey eksen aşağı pozitif: eleman $\theta$, nokta $2\theta$ aynı yönde döner).
- Sınırda $\sigma_{ji}n_j=\bar t_i$. Düzlem problemde yüksüz kenarda gerilme kenara teğet tek eksenlidir; 3B'de yüksüz yüzeyde yüzeye dik üç bileşen sıfırdır.
Gerilmenin bir noktadaki durumunu anlattık; Ders 04'te noktadan noktaya nasıl değişebileceğini (denge denklemleri) ve bir noktadaki en büyük gerilmeleri (asal gerilmeler) bulacağız.
Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.
1. Neden gerilme kavramına ihtiyaç var?
Bir kancaya asılı yük, bir köprü kirişi, içinde basınçlı su taşıyan bir boru… Hepsinde aynı soru sorulur: malzemenin içinde, bir noktada, ne kadar “zorlanma” var? Dış yükleri biliyoruz; onları terazi, basınç ölçer ya da yönetmelik verir. Ama malzeme dış yükü değil, kendi içindeki kuvvet yoğunluğunu “hisseder”. Kırılma, akma, çatlak büyümesi hep içeride, belirli bir noktada başlar.
Mukavemet derslerinde bu soruya pratik bir yanıt verilir: bir kirişi keser, kesitteki iç kuvvetleri (normal kuvvet, kesme kuvveti, eğilme momenti) bulur ve bunların kesite nasıl dağıldığını varsayarız (ör. eğilmede doğrusal dağılım). Elastisite teorisi bu varsayımı ortadan kaldırmak ister. Bunun için önce, cismin herhangi bir noktasındaki iç kuvvet durumunu eksiksiz anlatan bir dil gerekir. Bu dersin konusu o dildir.
Ders boyunca üç adım atacağız. Önce iç kuvveti bir noktada ve bir düzlemde tanımlayan gerilme vektörünü kuracağız. Sonra aynı noktadan geçen sonsuz sayıda düzlemin gerilme vektörlerinin, yalnız dokuz sayıyla (gerilme tansörü, stress tensor) belirlendiğini göstereceğiz: bu, Cauchy bağıntısıdır. Son olarak bu dokuz sayının eksen takımı döndürüldüğünde nasıl değiştiğini (dönüşüm kuralı, Mohr dairesi) ve bir cismin sınırında hangi koşulları sağlaması gerektiğini göreceğiz. Ders 02'deki indis notasyonu ve dönüşüm matrisi burada sürekli kullanılacak.
2. Dış ve iç kuvvetler, kesim yöntemi
Bir cisme etkiyen kuvvetleri iki gruba ayırırız.
- Yüzey kuvvetleri (surface forces): Cismin dış yüzeyine temasla etkiyen kuvvetlerdir: bir mesnet tepkisi, bir tekerleğin baskısı, rüzgâr ya da su basıncı. Birimi alan başına kuvvettir (N/m², yani Pa; mühendislikte genellikle MPa = N/mm²).
- Kütle kuvvetleri (body forces): Temas gerektirmeden, cismin hacmindeki her parçacığa etkiyen kuvvetlerdir: ağırlık, dönen bir diskteki merkezkaç etkisi, elektromanyetik kuvvetler. Birim hacim başına kuvvet olarak $\vect{f}$ ile gösterilir (N/m³). Ağırlık için $\vect f=\rho\,\vect g$ olur ($\rho$ yoğunluk).
Bu ikisi dış kuvvetlerdir. Cisim dış yükler altında şekil değiştirdiğinde, parçacıkları arasındaki etkileşim de değişir; komşu parçalar birbirini iter ya da çeker. Bu etkileşime iç kuvvet diyoruz. İç kuvvetler görünmezdir; onları görünür kılmanın tek yolu cismi hayalî bir düzlemle kesmektir.

Şekil 1'deki gibi cismi $P$ noktasından geçen bir düzlemle iki parçaya ayıralım. Sol parça kendi başına dengede olmalıdır (cisim bütün olarak dengedeyse her parçası da dengededir). Sol parçaya etkiyen dış yükler tek başına dengede değildir; dengeyi sağlayan, sağ parçanın kesit yüzeyi boyunca sol parçaya uyguladığı dağılı kuvvetlerdir. Böylece iç kuvvetler, kesit yüzeyinde görünür hâle gelir. Bu fikre kesim yöntemi (method of sections) ya da Euler–Cauchy kesme ilkesi denir. Mukavemette kesit tesirlerini bulmak için yaptığımız işin aynısıdır; tek fark, burada kesitteki kuvvetin bileşkesine değil, noktadan noktaya dağılımına bakacak olmamızdır.
Gerilmenin birimi ve büyüklük mertebeleri
SI biriminde gerilme pascal'dır (1 Pa = 1 N/m²). Bu birim mühendislik için çok küçük olduğundan megapascal kullanılır: 1 MPa = 106 Pa = 1 N/mm². Fikir vermesi için: yapı çeliklerinin akma gerilmesi 235–355 MPa, yaygın yapısal alüminyum alaşımlarınınki yaklaşık 100–300 MPa, normal betonun basınç dayanımı 25–50 MPa mertebesindedir. Atmosfer basıncı yalnız 0,1 MPa, 10 m su derinliğindeki basınç da yaklaşık 0,1 MPa'dır. Bu kaynaktaki örneklerde gerilmeler MPa, uzunluklar mm ya da m ile verilecektir.
Kesitin dış normali
Kesitin bir yönü vardır. Sol parçanın kesit yüzeyinin dış normali $\vect n$, sol parçadan dışarıya, yani sağ parçaya doğru bakar. Aynı yüzey sağ parçanın sınırı olarak düşünüldüğünde dış normal $-\vect n$ olur. Gerilme vektörünü her zaman “dış normali $\vect n$ olan yüzeye, o yüzeyin dışındaki malzemenin uyguladığı kuvvet” olarak tanımlayacağız.
3. Gerilme vektörü
Kesit üzerinde, $P$ noktasını içeren ve dış normali $\vect n$ olan küçük bir $\Delta A$ alanı alalım. Bu alana, kesitin öbür tarafındaki malzemenin uyguladığı bileşke kuvvet $\Delta\vect F$ olsun. Alanı $P$ etrafında küçültürsek:
$$ \vect T^{(\vect n)}=\lim_{\Delta A\to 0}\frac{\Delta\vect F}{\Delta A} \tag{3.1}$$Gerilme vektörü (traction)
$\vect T^{(\vect n)}$, $P$ noktasında, dış normali $\vect n$ olan düzleme etkiyen gerilme vektörüdür. Birimi kuvvet/alan'dır (MPa). Üst indisteki $(\vect n)$, vektörün hangi düzleme ait olduğunu hatırlatır: gerilme vektörü yalnız noktaya değil, o noktadan geçen düzleme de bağlıdır. Bileşenleri $T_i^{(n)}$ ile gösterilir.
(3.1)'deki limitin var olduğunu ve sonlu olduğunu kabul ediyoruz; bu, sürekli ortam kabulünün bir parçasıdır (malzemenin atomik yapısını görmezden geliyoruz). Ayrıca $\Delta A$'ya etkiyen kuvvetlerin $P$'ye göre momentinin, $\Delta A$ küçülürken alandan daha hızlı sıfıra gittiğini (yüzeyde dağılı kuvvet çifti olmadığını) kabul ediyoruz; klasik elastisite böyle çalışır.
Aynı noktada farklı düzlem, farklı gerilme vektörü
Gerilme vektörünün düzleme bağlılığını en basit örnekte görelim: kesit alanı $A$ olan bir çubuk, $F$ kuvvetiyle çekiliyor; çubuğun içindeki eksenel gerilme $\sigma_0=F/A$'dır. Çubuğu, normali eksenle $\varphi$ açısı yapan eğik bir düzlemle keselim (Şekil 2a). Eğik kesitin alanı $A/\cos\varphi$'dir ve kesite yine eksen doğrultusunda $F$ kuvveti etkir. Öyleyse gerilme vektörü eksen doğrultusundadır ve büyüklüğü:
$$ |\vect T^{(\vect n)}|=\frac{F}{A/\cos\varphi}=\sigma_0\cos\varphi .$$Bu vektörü düzlemin normali boyunca ve düzlem içinde iki bileşene ayıralım. Normal doğrultudaki bileşene normal gerilme (normal stress) $\sigma_n$, düzlem içindeki bileşene kayma gerilmesi (shear stress) $\tau$ denir:
$$ \sigma_n=\sigma_0\cos^2\varphi $$ $$ \tau=\sigma_0\sin\varphi\cos\varphi=\tfrac12\sigma_0\sin2\varphi $$
Şekil 2b'deki sonuç küçük ama önemlidir: tek eksenli çekme altındaki bir çubukta bile, 45° eğik düzlemlerde $\sigma_0/2$ büyüklüğünde kayma gerilmesi vardır. Sünek metallerin çekme deneyinde 45° doğrultulu kayma bantlarıyla akması bunun sonucudur. Demek ki “bir noktadaki gerilme” tek bir sayıyla değil, bütün düzlemlerdeki gerilme vektörleriyle anlatılmalıdır.
Etki–tepki: $\vect T^{(-\vect n)}=-\vect T^{(\vect n)}$
Kesitin iki yüzünü düşünelim. Sağ parça sol parçaya $\vect T^{(\vect n)}\Delta A$ kadar kuvvet uyguluyorsa, Newton'un üçüncü yasasına göre sol parça da sağ parçaya $-\vect T^{(\vect n)}\Delta A$ uygular. Sağ parçanın o yüzündeki dış normal $-\vect n$ olduğundan:
$$ \vect T^{(-\vect n)}=-\vect T^{(\vect n)} \tag{3.2}$$Bu bağıntıyı Newton'un üçüncü yasasına başvurmadan da gösterebiliriz: kesitin iki yanında, kalınlığı $h$ olan ince bir pul düşünelim. Pulun iki geniş yüzüne $\vect T^{(\vect n)}\Delta A$ ve $\vect T^{(-\vect n)}\Delta A$ etkir; yan yüzlerin alanı ve hacim kuvvetleri $h$ ile orantılıdır. $h\to0$ limitinde pulun dengesi yalnız $(\vect T^{(\vect n)}+\vect T^{(-\vect n)})\Delta A=\vect 0$ bırakır. Aynı “küçültme” fikri, aşağıda Cauchy bağıntısının da temelidir.
4. Gerilme bileşenleri ve gerilme tansörü
$P$ noktasından geçen sonsuz sayıda düzlem vardır. Bunların içinden özel üç tanesini seçelim: normalleri koordinat eksenleri boyunca, yani $\vect e_1,\vect e_2,\vect e_3$ olan düzlemler. Her birinin gerilme vektörünü bileşenlerine ayırırsak dokuz sayı elde ederiz:
$$ \vect T^{(\vect e_i)}=\sigma_{ij}\,\vect e_j \tag{3.3}$$ya da bileşen bileşen $\sigma_{ij}=\vect T^{(\vect e_i)}\cdot\vect e_j$.
Gerilme bileşenleri
$\sigma_{ij}$: normali $\vect e_i$ olan düzlemde, gerilme vektörünün $\vect e_j$ doğrultusundaki bileşenidir. İlk indis düzlemi, ikinci indis yönü söyler. $i=j$ olan üç bileşen ($\sigma_{11},\sigma_{22},\sigma_{33}$) düzleme diktir: normal gerilmeler. $i\neq j$ olan altı bileşen düzlem içindedir: kayma gerilmeleri.
Gerilme neden bir vektörle anlatılamaz?
Kuvvet bir vektördür: bir büyüklüğü ve bir doğrultusu vardır, üç bileşen yeter. Gerilmeyi tanımlarken ise iki doğrultu söz konusudur: kuvvetin doğrultusu ve kuvvetin etkidiği yüzeyin doğrultusu (normali). “40 MPa” demek yetmez; “normali $x$ olan yüzeyde, $y$ yönünde 40 MPa” demek gerekir. İki doğrultuya bağlı bir büyüklük iki indisle yazılır: $\sigma_{ij}$. İndis sayısı tansörün mertebesidir; skaler sıfırıncı, vektör birinci, gerilme ikinci mertebedir (Ders 01–02).
Dokuz bileşeni bir tabloda (matriste) toplarız. Satır numarası düzlemi, sütun numarası yönü gösterir:
$$ [\sigma]=\begin{bmatrix}\sigma_{11}&\sigma_{12}&\sigma_{13}\\ \sigma_{21}&\sigma_{22}&\sigma_{23}\\ \sigma_{31}&\sigma_{32}&\sigma_{33}\end{bmatrix} $$ $$ [\sigma]=\begin{bmatrix}\sigma_{xx}&\sigma_{xy}&\sigma_{xz}\\ \sigma_{yx}&\sigma_{yy}&\sigma_{yz}\\ \sigma_{zx}&\sigma_{zy}&\sigma_{zz}\end{bmatrix} $$
Şekil 3'teki küp aslında bir “nokta”dır: kenarları sıfıra giden bir hacim elemanını, bileşenleri görebilmek için büyütülmüş olarak çiziyoruz. Bu yüzden karşılıklı yüzlerdeki bileşenler aynı büyüklüktedir (yüzler arasındaki farkla, yani gerilmenin noktadan noktaya değişimiyle Ders 04'te ilgileneceğiz).
Kitaplardaki farklı gösterimler
- Normal gerilmeler için $\sigma_{xx}$ yerine $\sigma_x$, kayma gerilmeleri için $\sigma_{xy}$ yerine $\tau_{xy}$ yazımı çok yaygındır. Bu kaynakta $\sigma_{xx},\sigma_{xy}$ (ya da $\sigma_{11},\sigma_{12}$) kullanıyoruz; $\tau_{xy}\equiv\sigma_{xy}$'dir.
- Bazı kitaplar indislerin anlamını ters tanımlar (ilk indis yön, ikinci indis düzlem). Gerilme tansörü simetrik olduğundan ($\sigma_{ij}=\sigma_{ji}$, Ders 04'te ispatlanacak) sayısal sonuçlar değişmez, ama türetmelerde indis sırası farklı görünebilir. Bir kitabı okurken önce bu tanıma bakın.
Bu dokuz sayının gerçekten bir tansör oluşturduğunu, yani eksen takımı döndürüldüğünde Ders 02'deki ikinci mertebe dönüşüm kuralına uyduğunu §8'de göstereceğiz. Önce bu sayıların neden yeterli olduğunu, yani Cauchy bağıntısını kuralım. Ama ondan önce bir işaret kuralına ihtiyacımız var.
5. İşaret kabulü
Bir gerilme bileşeninin pozitif mi negatif mi olduğunu söyleyebilmek için, hangi yönün “pozitif” sayılacağını kesin olarak tanımlamalıyız. Bu tanıma işaret kabulü (sign convention) denir; bütün kaynak boyunca şunu kullanacağız:
İşaret kabulü (pozitif yüz – negatif yüz kuralı)
- Dış normali bir koordinat ekseninin pozitif yönünde olan yüze pozitif yüz, negatif yönünde olana negatif yüz denir.
- Pozitif yüzde pozitif eksen yönünü gösteren bileşen pozitiftir. Negatif yüzde negatif eksen yönünü gösteren bileşen pozitiftir.
- Kısaca: yüzün normali ile bileşenin yönü aynı işaretliyse bileşen pozitiftir.
Bu kural iki önemli sonuç verir. Birincisi, normal gerilmelerde çekme pozitif, basma negatiftir: pozitif bir $\sigma_{xx}$ her iki $x$ yüzünde de dışa doğru çeker. İkincisi, kural (3.2) ile tutarlıdır: negatif yüzün dış normali $-\vect e_x$ olduğundan oradaki gerilme vektörü $\vect T^{(-\vect e_x)}=-\vect T^{(\vect e_x)}$'tir; yani aynı $\sigma_{xx},\sigma_{xy}$ sayıları negatif yüzde ters yönlü oklarla çizilir.

Şekil 4a'yı dikkatle inceleyin; bu çizim bütün derste bir başvuru olacak. Sağ ve sol yüzlerdeki kayma bileşeni $\sigma_{xy}$'dir: pozitif $\sigma_{xy}$ sağ yüzde yukarı, sol yüzde aşağı bakar. Üst ve alt yüzlerdeki kayma bileşeni ise $\sigma_{yx}$'tir: pozitif $\sigma_{yx}$ üst yüzde sağa, alt yüzde sola bakar. Sağ ve sol yüzlerdeki kayma okları saat yönünün tersine, üst ve alt yüzlerdekiler saat yönünde bir kuvvet çifti oluşturur. Eleman dengede olduğuna göre bu iki çift birbirini götürmelidir; Ders 04'te bunun $\sigma_{xy}=\sigma_{yx}$ sonucunu verdiğini göreceğiz.
Üç boyutta kural aynen geçerlidir. Şekil 3'teki küpte görünen üç yüz pozitif yüzlerdir; oradaki okların hepsi pozitif eksen yönlerine baktığı için dokuz bileşenin hepsi pozitif çizilmiştir. Görünmeyen üç negatif yüzde aynı bileşenler negatif eksen yönlerini gösterir. Bir bileşenin işaretini belirlemek için iki soru sormak yeter: Yüzün dış normali hangi yöne bakıyor? Ok hangi yöne bakıyor? İkisi de pozitif ya da ikisi de negatif eksen yönündeyse bileşen pozitiftir.
Mukavemetteki “kayma işareti” ile karıştırmayın
Bazı mukavemet kitapları, Mohr dairesini çizerken kayma gerilmesinin işaretini elemanı döndürme yönüne göre verir (“elemanı saat yönünde döndürmeye çalışan kayma pozitif” gibi). Bu kural yalnız bir çizim aracıdır ve yukarıdaki tansör işaret kabulüyle her zaman aynı sonucu vermez. Elastisitede bileşenleri yalnız yukarıdaki pozitif yüz–negatif yüz kuralıyla okuyoruz. Mohr dairesinde hangi uylaşımı kullandığımızı §9'da ayrıca ve açıkça yazacağız.
6. Cauchy bağıntısı
Şimdi dersin merkezindeki soruya geliyoruz: koordinat düzlemlerindeki dokuz bileşeni biliyorsak, $P$'den geçen herhangi bir düzlemin gerilme vektörünü bulabilir miyiz? Cauchy'nin (1822–1823) yanıtı evettir ve ispatı çok zarif bir denge hesabıdır.

$P$ noktasını köşe kabul eden küçük bir dört yüzlü (tetrahedron) düşünelim (Şekil 5a; şekilde köşe $O$ ile gösterildi, $O=P$). Üç yüzü koordinat düzlemlerinde, dördüncü yüzü ($ABC$) dış normali $\vect n=n_i\vect e_i$ olan eğik bir düzlemdedir ($n_i>0$ alalım; sonuç her yön için geçerli olacak). $ABC$ yüzünün alanı $\mathrm dA$ olsun.
Türetme Cauchy bağıntısının türetilmesigöster
1. Alanlar. $x_1=0$ düzlemindeki $OBC$ yüzü, $ABC$ yüzünün $x_1$ eksenine dik düzleme izdüşümüdür. Bir düzlem parçasının bir düzleme izdüşümünün alanı, alan çarpı iki düzlemin normalleri arasındaki açının kosinüsüdür. $ABC$'nin normali $\vect n$, $OBC$'ninki $\vect e_1$; aralarındaki açının kosinüsü $\vect n\cdot\vect e_1=n_1$. Öyleyse $\mathrm dA_1=n_1\,\mathrm dA$; benzer şekilde $\mathrm dA_2=n_2\,\mathrm dA$, $\mathrm dA_3=n_3\,\mathrm dA$.
2. Kuvvetler. $OBC$ yüzünün dış normali $-\vect e_1$'dir (dört yüzlünün dışına bakar). (3.2)'ye göre bu yüzdeki gerilme vektörü $\vect T^{(-\vect e_1)}=-\vect T^{(\vect e_1)}$'dir. Dört yüzlüye etkiyen kuvvetler:
$$ \begin{aligned} &\vect T^{(\vect n)}\,\mathrm dA-\vect T^{(\vect e_1)}\,n_1\mathrm dA\\ &\quad-\vect T^{(\vect e_2)}\,n_2\mathrm dA-\vect T^{(\vect e_3)}\,n_3\mathrm dA\\ &\quad+\vect f\,\mathrm dV=\rho\,\ddot{\vect u}\,\mathrm dV . \end{aligned}$$Sağ taraf Newton'un ikinci yasasıdır (statik problemde sıfır). Dört yüzlünün hacmi $\mathrm dV=\tfrac13 h\,\mathrm dA$'dır; $h$, $P$'den $ABC$ düzlemine olan yüksekliktir.
3. Küçültme. Her iki yanı $\mathrm dA$'ya bölelim:
$$ \vect T^{(\vect n)}-\vect T^{(\vect e_j)}\,n_j+\tfrac{h}{3}(\vect f-\rho\ddot{\vect u})=\vect 0 $$Şimdi dört yüzlüyü, eğik yüzünün doğrultusunu değiştirmeden $P$'ye doğru büzelim: $h\to0$. Kütle kuvveti ve ivme terimleri $h$ ile çarpılı olduğundan kaybolur; yüzey terimleri ise kalır. Kütle kuvvetleri hacimle ($h^3$), yüzey kuvvetleri alanla ($h^2$) ölçeklendiğinden, küçük ölçekte yüzey kuvvetleri baskın çıkar. Bir ayrıntı: her yüzdeki gerilme vektörü aslında o yüzün ortalamasıdır; gerilmenin konuma göre sürekli değiştiğini kabul ettiğimiz için $h\to0$'da bu ortalamalar $P$ noktasındaki değerlere gider. Sonuç:
$$ \vect T^{(\vect n)}=n_j\,\vect T^{(\vect e_j)} .$$4. Bileşenler. (3.3)'ü yerine koyalım: $\vect T^{(\vect e_j)}=\sigma_{ji}\vect e_i$. Böylece $\vect T^{(\vect n)}=n_j\sigma_{ji}\vect e_i$, yani:
$$ T_i^{(n)}=\sigma_{ji}\,n_j . $$$n_i>0$ kabulü ispatı kolaylaştırmak içindi: bazı $n_i$ negatifse aynı dört yüzlü, ilgili koordinat düzleminin öbür yanında kurulur ve (3.2) kullanılarak aynı sonuca varılır.
Gerilme kavramının doğuşu
Hooke yasası 1678'de yayımlandığında “gerilme” diye bir kavram yoktu; yaylar ve teller için kuvvet ile uzama ilişkilendiriliyordu. Bir katının içindeki kuvvet durumunu düzlemlere etkiyen basınçlar cinsinden anlatma fikrini ve bugün kullandığımız dokuz bileşenli gerilme tanımını Augustin-Louis Cauchy 1820'lerin başında ortaya koydu. Cauchy'nin dört yüzlü argümanı, iki yüz yıl sonra bile her elastisite ve sürekli ortamlar mekaniği kitabının ilk bölümlerinde aynı biçimde yer alır.
Cauchy bağıntısı (Cauchy formülü)
$$ T_i^{(n)}=\sigma_{ji}\,n_j \tag{3.4}$$ $$ \{T^{(n)}\}=[\sigma]^{T}\{n\} $$Bir noktadaki dokuz gerilme bileşeni biliniyorsa, o noktadan geçen her düzlemin gerilme vektörü, düzlemin normaliyle doğrusal olarak hesaplanır. Ders 04'te gösterilecek $\sigma_{ij}=\sigma_{ji}$ simetrisiyle (3.4) şu biçimi de alır: $T_i^{(n)}=\sigma_{ij}n_j$, yani $\{T\}=[\sigma]\{n\}$.
(3.4)'ün anlamı derindir. Gerilme vektörü $\vect T^{(\vect n)}$, $\vect n$'ye bağlı bir vektördür ama bu bağlılık keyfî değil, doğrusaldır. Bir vektörü doğrusal olarak başka bir vektöre dönüştüren nesne ikinci mertebe bir tansördür (Ders 02'deki bölüm kuralı). Gerilmenin tansör olmasının asıl nedeni budur.
Cauchy bağıntısından hemen çıkan üç sonuç, dersin geri kalanında sürekli kullanılacak:
- Doğrusallık: $\vect T^{(\vect n)}$, $\vect n$'nin doğrusal bir fonksiyonudur: normal $\vect n=a\,\vect m+b\,\vect k$ biçiminde yazılabiliyorsa $\vect T^{(\vect n)}=a\,\vect T^{(\vect m)}+b\,\vect T^{(\vect k)}$'dır. Bu yüzden üç koordinat düzlemindeki bilgi her düzlem için yeterlidir; dördüncü bir düzlemde yapılan ölçüm yeni bilgi vermez.
- Noktasallık: türetmede dört yüzlüyü bir noktaya büzdük. Cauchy bağıntısı bir noktadaki gerilme durumunu anlatır; gerilmenin noktadan noktaya nasıl değiştiği ayrı bir sorudur ve denge denklemleriyle (equilibrium equations) yanıtlanır (Ders 04).
- Dinamikte de geçerlilik: ivme terimi de $h$ ile kaybolduğu için bağıntı, cisim hareket hâlindeyken de aynen geçerlidir. Titreşen bir kirişte ya da çarpışma anında da gerilme vektörü aynı formülle hesaplanır.
Düzlemde (Şekil 5b) aynı denge, birim kalınlıklı bir dik üçgen için açık olarak yazılabilir. Hipotenüs uzunluğu $\mathrm ds$, dik kenarların uzunlukları $n_x\mathrm ds$ ve $n_y\mathrm ds$'dir; $x$ ve $y$ doğrultusundaki kuvvet dengesinden
$$ \begin{aligned}T_x^{(n)}&=\sigma_{xx}n_x+\sigma_{yx}n_y\\ T_y^{(n)}&=\sigma_{xy}n_x+\sigma_{yy}n_y\end{aligned}$$bulunur. Bu iki satır, 2B problemlerde sınır koşullarını yazarken en çok kullanacağımız bağıntılardır.
7. Bir düzlemdeki normal ve kayma gerilmesi
Gerilme vektörü bulunduktan sonra, onu düzlemin normali boyunca ve düzlem içinde iki parçaya ayırmak isteriz; çünkü malzemeler bu iki etkiye farklı tepki verir (normal gerilme düzlemi açmaya ya da kapatmaya, kayma gerilmesi kaydırmaya çalışır).
- Normal gerilme: gerilme vektörünün normal üzerine izdüşümü: $$ \sigma_n=T_i^{(n)}n_i=\sigma_{ij}\,n_i\,n_j \tag{3.5}$$
- Kayma gerilmesi: kalan, düzlem içindeki parça. Büyüklüğü Pisagor bağıntısından: $$ \tau_n=\sqrt{|\vect T^{(\vect n)}|^2-\sigma_n^2} \tag{3.6}$$ doğrultusu ise $\vect s=(\vect T^{(\vect n)}-\sigma_n\vect n)/\tau_n$ birim vektörüdür (düzlem içinde, $\vect s\cdot\vect n=0$).
Şekil 6 bu ayrışımı aşağıdaki Çözümlü örnek 1'in sayılarıyla gösterir: gerilme vektörü, normal bileşen ve kayma bileşeni bir dik üçgen oluşturur.

Çözümlü örnek 1Bir düzlemdeki gerilme vektörü, normal ve kayma gerilmesi
Bir makine parçasının bir noktasındaki gerilme tansörü (MPa)
$$ [\sigma]=\begin{bmatrix}40&20&-10\\20&-30&15\\-10&15&25\end{bmatrix} $$olarak ölçülmüştür. Bu noktadan geçen ve denklemi $2x+y-2z=4$ olan düzleme paralel düzlemde gerilme vektörünü, normal ve kayma gerilmesini ve kayma doğrultusunu bulun.
Çözüm
Normal. $f(x,y,z)=2x+y-2z-4=0$ yüzeyinin normali gradyan doğrultusundadır: $\nabla f=(2,1,-2)$, $|\nabla f|=3$. Birim normal:
$$ \vect n=\tfrac13(2,\,1,\,-2) $$Gerilme vektörü. Tansör simetrik olduğundan $T_i=\sigma_{ij}n_j$:
$$ \begin{aligned} T_1&=\tfrac13(80+20+20)=40{,}00\\ T_2&=\tfrac13(40-30-30)=-6{,}67\\ T_3&=\tfrac13(-20+15-50)=-18{,}33 \end{aligned}$$(MPa).
$|\vect T|=\sqrt{40^2+6{,}67^2+18{,}33^2}=44{,}50$ MPa.
Normal gerilme.
$$ \begin{aligned}\sigma_n&=T_in_i\\&=\tfrac13\,[80-6{,}67+36{,}67]\\&=36{,}67\ \text{MPa (çekme).}\end{aligned}$$Kayma gerilmesi. $\tau_n=\sqrt{44{,}50^2-36{,}67^2}=25{,}22$ MPa.
Kayma doğrultusu.
$$ \vect s=\frac{\vect T-\sigma_n\vect n}{\tau_n} $$ $$ \vect s=(0{,}617;\ -0{,}749;\ 0{,}242) $$Kontrol: $\vect s\cdot\vect n=0$.
Yorum. Normalin işareti seçimimize bağlıdır: $-\vect n$ alsaydık $\vect T$ işaret değiştirirdi ama $\sigma_n=\sigma_{ij}n_in_j$ ve $\tau_n$ aynı kalırdı. Normal ve kayma gerilmesi, düzlemin hangi yanından bakıldığına bağlı değildir.
8. Gerilme tansörünün dönüşümü
Aynı noktadaki gerilme durumunu başka bir eksen takımında, ör. bir kaynak dikişine ya da lif doğrultusuna paralel eksenlerde, anlatmak isteyebiliriz. Ders 02'deki gösterimle yeni eksenler $x_i'$, dönüşüm matrisi $Q_{ij}=\cos(x_i',x_j)$ olsun; yeni birim vektörler $\vect e_i'=Q_{ij}\vect e_j$'dir.
Türetme Gerilme bileşenlerinin dönüşüm kuralıgöster
Yeni bileşenin tanımı (3.3) ile aynıdır: $\sigma'_{ij}$, normali $\vect e_i'$ olan düzlemdeki gerilme vektörünün $\vect e_j'$ doğrultusundaki bileşenidir:
$$ \sigma'_{ij}=\vect T^{(\vect e_i')}\cdot\vect e_j' .$$$\vect e_i'$ düzleminin gerilme vektörünü Cauchy bağıntısıyla eski bileşenlerden hesaplayalım. Normalin eski bileşenleri $(\vect e_i')_p=Q_{ip}$ olduğundan $\big(\vect T^{(\vect e_i')}\big)_q=\sigma_{pq}Q_{ip}$. Bunun $\vect e_j'$ doğrultusundaki bileşeni için $(\vect e_j')_q=Q_{jq}$ ile çarpıp toplarız:
$$ \sigma'_{ij}=Q_{ip}\,Q_{jq}\,\sigma_{pq} \tag{3.7}$$Matris biçiminde:
$$ [\sigma']=[Q]\,[\sigma]\,[Q]^{T}. $$Bu, Ders 02'deki ikinci mertebe tansör dönüşüm kuralının ta kendisidir. Gerilme tansördür.
Dönüşüm bileşenleri değiştirir ama noktadaki fiziksel durumu değiştirmez. Bunun bir sonucu, bileşenlerden kurulan bazı büyüklüklerin eksen takımından bağımsız olmasıdır. Ders 02'de gördüğümüz üç değişmez (invariant):
$$ \begin{aligned}I_1&=\sigma_{kk}\\ I_2&=\tfrac12\big(\sigma_{ii}\sigma_{jj}-\sigma_{ij}\sigma_{ij}\big)\\ I_3&=\det[\sigma]\end{aligned}$$Bunlar Ders 04'te asal gerilmelerin hesabında başrol oynayacak.
Çözümlü örnek 2Kaynak dikişine bağlı eksenler
Çözümlü örnek 1'deki gerilme tansörü, bir sonlu eleman çözümünden genel ($x_1x_2x_3$) eksen takımında okunmuş olsun. Bu noktadan $x_3$ eksenine paralel bir kaynak dikişi geçiyor; dikişin doğrultusu $x_1$ ekseninden $35^\circ$ saat yönünün tersine dönüktür. Dikişe bağlı eksenler: $x_1'$ dikiş boyunca, $x_2'$ dikiş düzlemine dik, $x_3'=x_3$. (a) Dikiş eksenlerinde gerilme tansörünü bulun. (b) Dikiş düzlemine dik normal gerilme ve dikiş düzlemindeki kayma gerilmeleri nedir? (c) Birinci değişmezin korunduğunu kontrol edin.
Çözüm
(a) $x_1'$ ekseni $x_1$ ile $\theta=35^\circ$, $x_2$ ile $90^\circ-\theta$ açı yapar; $c=\cos35^\circ=0{,}819$, $s=\sin35^\circ=0{,}574$:
$$ [Q]=\begin{bmatrix}c&s&0\\-s&c&0\\0&0&1\end{bmatrix} $$ $$ [Q]=\begin{bmatrix}0{,}819&0{,}574&0\\-0{,}574&0{,}819&0\\0&0&1\end{bmatrix} $$$[\sigma']=[Q][\sigma][Q]^T$ çarpımı (Python betiğinde yapılmıştır):
$$ [\sigma']=\begin{bmatrix}35{,}8&-26{,}0&0{,}4\\-26{,}0&-25{,}8&18{,}0\\0{,}4&18{,}0&25{,}0\end{bmatrix} $$(MPa; iki ondalıkla $\sigma'_{11}=35{,}76$, $\sigma'_{12}=-26{,}05$, $\sigma'_{13}=0{,}41$, $\sigma'_{22}=-25{,}76$, $\sigma'_{23}=18{,}02$.) $x_3$ dönme ekseni olduğundan $\sigma'_{33}=\sigma_{33}=25$ MPa değişmedi.
(b) Dikiş düzleminin normali $x_2'$'dür; o düzlemin gerilme vektörü $[\sigma']$'nın ikinci satırıdır. Elle hesap ($c^2=0{,}671$, $s^2=0{,}329$, $sc=0{,}470$; Ders 04'te ispatlanacak $\sigma_{12}=\sigma_{21}$ simetrisi kullanılarak):
$$ \begin{aligned}\sigma'_{22}&=Q_{2p}Q_{2q}\sigma_{pq}\\&=s^2\sigma_{11}-2sc\,\sigma_{12}+c^2\sigma_{22}\\&=13{,}16-18{,}79-20{,}13\\&=-25{,}76\ \text{MPa}\end{aligned}$$ $$ \begin{aligned}\sigma'_{21}&=-sc\,\sigma_{11}+(c^2-s^2)\,\sigma_{12}\\&\quad+sc\,\sigma_{22}\\&=-18{,}79+6{,}84-14{,}10\\&=-26{,}05\ \text{MPa}\end{aligned}$$ $$ \begin{aligned}\sigma'_{23}&=-s\,\sigma_{13}+c\,\sigma_{23}\\&=5{,}74+12{,}29=18{,}02\ \text{MPa}\end{aligned}$$Dikiş düzlemi 25,76 MPa basma altındadır. Düzlemdeki toplam kayma $\sqrt{26{,}05^2+18{,}02^2}=31{,}68$ MPa'dır; bunun bir kısmı dikiş boyunca ($x_1'$), bir kısmı dikişe dik ve düzlem içinde ($x_3$) etkir. Dikiş hesaplarında bu bileşenler ayrı ayrı kullanılır.
(c) $I_1$: $40-30+25=35$ ve $35{,}76-25{,}76+25=35$ MPa. Betik $I_2=-1675$ MPa² ve $I_3=-52\,000$ MPa³ değerlerinin de iki takımda aynı çıktığını gösterir; ayrıca örnek 1'deki düzlemin normal gerilmesini yeni eksenlerde yeniden hesaplar ve yine 36,67 MPa bulur. Fiziksel bir büyüklük eksen seçimine bağlı olamaz.
Dönüşüm pratikte nerede gerekir?
- Sonlu eleman sonuçları genellikle genel (global) eksen takımında verilir. Bir kaynak dikişinin ya da bir kompozit tabakanın lif doğrultusundaki gerilmeyi okumak için tansörü o doğrultuya döndürmek gerekir.
- Ahşapta ve kompozitlerde dayanım yöne bağlıdır; lif doğrultusundaki ve life dik gerilmeler ayrı ayrı sınırlanır (bkz. MKC 516 ders notları).
- Kaynaklı ve yapıştırılmış birleşimlerde dikiş düzlemine dik ve paralel gerilmeler ayrı kontrol edilir.
Her durumda yapılan iş aynıdır: (3.7)'yi uygulamak. Fiziksel durum değişmez, yalnız onu anlatan sayılar değişir.
Düzlemde dönüşüm: $2\theta$ formülleri
Pek çok mühendislik probleminde bir doğrultudaki gerilmeler sıfırdır ya da ilgilenilen dönme bir eksen etrafındadır (ince levhalar, kirişler). $x_3$ etrafında dönmede (3.7)'nin düzlem içi bileşenleri, iki katlı açı özdeşlikleriyle şu kullanışlı biçime gelir; bu üç denkleme (3.8) diyeceğiz:
$$ \begin{aligned} \sigma'_{xx}&=\tfrac12(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\\&\quad+\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\cos2\theta\\&\quad+\sigma_{xy}\sin2\theta\\[4pt] \sigma'_{yy}&=\tfrac12(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\\&\quad-\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\cos2\theta\\&\quad-\sigma_{xy}\sin2\theta\\[4pt] \sigma'_{xy}&=-\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\sin2\theta\\&\quad+\sigma_{xy}\cos2\theta \end{aligned}\tag{3.8}$$Çözümlü örnek 32B dönüşüm formüllerinin türetilmesi (sınav tipi)
Dönüşüm kuralı (3.7)'den başlayarak (3.8)'deki $\sigma'_{xx}$ ve $\sigma'_{xy}$ ifadelerini türetin; $\sigma'_{xx}+\sigma'_{yy}=\sigma_{xx}+\sigma_{yy}$ olduğunu gösterin.
Çözüm
$c=\cos\theta$, $s=\sin\theta$ ile $Q_{11}=c$, $Q_{12}=s$, $Q_{21}=-s$, $Q_{22}=c$ (üçüncü satır ve sütun katkı vermez). (3.7)'yi açalım:
$$ \begin{aligned} \sigma'_{xx}&=Q_{1p}Q_{1q}\sigma_{pq}\\ &=c^2\sigma_{xx}+cs\,\sigma_{xy}\\&\quad+sc\,\sigma_{yx}+s^2\sigma_{yy}\\ &=c^2\sigma_{xx}+s^2\sigma_{yy}+2sc\,\sigma_{xy} . \end{aligned}$$(Burada Ders 04'te ispatlanacak $\sigma_{yx}=\sigma_{xy}$ simetrisi kullanıldı.) Şimdi $c^2=\tfrac12(1+\cos2\theta)$, $s^2=\tfrac12(1-\cos2\theta)$, $2sc=\sin2\theta$ yazalım:
$$ \begin{aligned}\sigma'_{xx}=\ &\tfrac12(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\\&+\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\cos2\theta\\&+\sigma_{xy}\sin2\theta .\end{aligned}$$Kayma bileşeni:
$$ \begin{aligned} \sigma'_{xy}&=Q_{1p}Q_{2q}\sigma_{pq}\\ &=-cs\,\sigma_{xx}+c^2\sigma_{xy}\\&\quad-s^2\sigma_{yx}+sc\,\sigma_{yy}\\ &=-sc\,(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\\&\quad+(c^2-s^2)\,\sigma_{xy}\\ &=-\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})\sin2\theta\\&\quad+\sigma_{xy}\cos2\theta . \end{aligned}$$$\sigma'_{yy}$, $\sigma'_{xx}$ formülünde $\theta$ yerine $\theta+90^\circ$ konarak bulunur ($\cos2\theta$ ve $\sin2\theta$ işaret değiştirir). Toplarsak $\cos2\theta$ ve $\sin2\theta$'lı terimler sadeleşir: $\sigma'_{xx}+\sigma'_{yy}=\sigma_{xx}+\sigma_{yy}$. Bu, düzlem içi problemin birinci değişmezidir; ikincisi $\sigma'_{xx}\sigma'_{yy}-\sigma'^{\,2}_{xy}$'dir (Alıştırma 5). Betikteki SymPy denetimi (3.7) ile (3.8)'in özdeş olduğunu sembolik olarak doğrular.

Şekil 7b'deki grafikten üç gözlem çıkarılabilir; üçü de (3.8)'den okunabilir. (i) Bileşenler $180^\circ$ periyotludur: eleman $180^\circ$ dönünce kendisiyle çakışır. (ii) $\sigma'_{xx}$ en büyük değerine, $\sigma'_{xy}$'nin sıfır olduğu açıda ulaşır. Gerçekten de $\mathrm d\sigma'_{xx}/\mathrm d\theta=2\sigma'_{xy}$'dir. (iii) Bu açıdan $90^\circ$ ötede $\sigma'_{xx}$ en küçüktür. Kaymanın sıfır olduğu bu doğrultulara asal doğrultular (principal directions), oradaki normal gerilmelere asal gerilmeler (principal stresses) denir. Düzlemde bunları bulmak için $\sigma'_{xy}=0$ koymak yeter:
$$ \tan2\theta_p=\frac{2\sigma_{xy}}{\sigma_{xx}-\sigma_{yy}} \tag{3.9}$$ $$ \sigma_{1,2}=C\pm R $$Burada $C$ düzlem içi ortalama normal gerilme, $R$ ise az sonra Mohr dairesinin yarıçapı olarak karşımıza çıkacak büyüklüktür (Ders 04'teki üç boyutlu ortalama gerilme $\sigma_m=\sigma_{kk}/3$ ile karıştırmayın):
$$ \begin{aligned}C&=\tfrac12(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})\\ R&=\sqrt{\tfrac14(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})^2+\sigma_{xy}^2}\end{aligned}$$Üç boyutlu genel durum (asal gerilmelerin özdeğer problemi olarak bulunması) Ders 04'ün konusudur.
9. Mohr dairesi
(3.8)'deki ilk ve üçüncü denklemi bir arada düşünelim; $C$ düzlem içi ortalama normal gerilme (dairenin merkezi), $R$ ise §8'de tanımladığımız yarıçaptır. İki denklemin karelerini toplarsak $\theta$ yok olur:
$$ (\sigma'_{xx}-C)^2+\sigma'^{\,2}_{xy}=R^2 . $$Yani $\theta$ değiştikçe $(\sigma'_{xx},\ \sigma'_{xy})$ noktası, merkezi $(C,0)$ ve yarıçapı $R$ olan bir çember üzerinde dolaşır. Otto Mohr'un 1882'de önerdiği bu çember, yani Mohr dairesi (Mohr's circle), düzlem gerilme dönüşümünü tek bir şekilde gösterir.
Bu kaynaktaki Mohr dairesi uylaşımı
- Yatay eksen normal gerilme $\sigma_n$ (çekme sağa).
- Düşey eksen, döndürülmüş elemanın $x'$ yüzündeki kayma bileşeni $\sigma'_{xy}$'dir ve aşağı doğru pozitif çizilir.
- $x$ yüzünü temsil eden nokta $X(\sigma_{xx},\ \sigma_{xy})$, $y$ yüzünü temsil eden nokta $Y(\sigma_{yy},\ -\sigma_{xy})$'dir; ikisi bir çapın uçlarıdır.
- Bu çizimle eleman $\theta$ kadar saat yönünün tersine dönerse, daire üzerindeki nokta da $2\theta$ kadar saat yönünün tersine döner.
Sitedeki Düzlem Gerilme Dönüşümü aracı düşey ekseni yukarı pozitif çizer ve yine $X(\sigma_{xx},\ \sigma_{xy})$, $Y(\sigma_{yy},\ -\sigma_{xy})$ noktalarını işaretler. Bu çizim bizimkinin yatay eksene göre aynasıdır: $\sigma_{xy}>0$ iken $X$ eksenin üstündedir ve eleman $\theta$ kadar saat yönünün tersine dönünce nokta $2\theta$ kadar saat yönünde döner. Merkez, yarıçap, asal gerilmeler ve açıların büyüklüğü iki çizimde aynıdır. ($X$'i $(\sigma_{xx},\ -\sigma_{xy})$'ye koyup düşey ekseni yukarı pozitif çizen kitapların çizimi ise bizimkiyle aynıdır.)
Mohr dairesi şu adımlarla çizilir ve okunur:
- Yatay eksende $\sigma_n$, düşey eksende (aşağı pozitif) $\sigma'_{xy}$ olan eksenleri çizin; iki eksende aynı ölçeği kullanın.
- $X(\sigma_{xx},\ \sigma_{xy})$ ve $Y(\sigma_{yy},\ -\sigma_{xy})$ noktalarını işaretleyin ve birleştirin. Bu doğru yatay ekseni dairenin merkezi $C$'de keser.
- $C$ merkezli, $X$'ten geçen daireyi çizin; yarıçap $R=CX$'tir.
- Yatay eksenle kesişimler asal gerilmelerdir: $\sigma_{1,2}=C\pm R$. En alt ve en üst noktalar en büyük düzlem içi kaymayı ($\pm R$) verir.
- Eksenleri $\theta$ kadar döndürmek için $X$'i daire üzerinde aynı yönde $2\theta$ kadar döndürün; yeni nokta $X'(\sigma'_{xx},\ \sigma'_{xy})$'dir. $Y'$ onun çapça karşısındadır.
Neden aşağı doğru pozitif?
$\varphi_0$, alışılmış (düşey ekseni yukarı pozitif) çizimde $(\sigma_{xx}-C,\ \sigma_{xy})$ vektörünün yatay eksenle yaptığı açı olsun. (3.8)'den $\sigma'_{xx}-C=R\cos(2\theta-\varphi_0)$ ve $\sigma'_{xy}=-R\sin(2\theta-\varphi_0)$ yazılabilir. Kayma bileşeninin önündeki eksi işareti, alışılmış çizimde noktayı $\theta$ arttıkça saat yönünde döndürür. Düşey ekseni ters çevirmek bu eksiyi ortadan kaldırır ve elemanın dönme yönüyle dairedeki dönme yönünü eşleştirir. Çizimde yön karışıklığını önlemenin en kısa yolu budur.
Çözümlü örnek 4Mohr dairesiyle dönüşüm ve asal gerilmeler
Bir levhanın bir noktasında $\sigma_{xx}=80$ MPa, $\sigma_{yy}=-20$ MPa, $\sigma_{xy}=30$ MPa'dır. (a) Eksenler $\theta=25^\circ$ döndürüldüğünde bileşenleri, (b) asal gerilmeleri ve doğrultularını, (c) en büyük düzlem içi kayma gerilmesini ve düzlemini bulun.
Çözüm
Daire. $C=\tfrac12(80-20)=30$ MPa, $R=\sqrt{50^2+30^2}=58{,}31$ MPa. Noktalar: $X(80,\ 30)$ ve $Y(-20,\ -30)$ (Şekil 8).
(a) (3.8) ile $2\theta=50^\circ$, $\cos50^\circ=0{,}643$, $\sin50^\circ=0{,}766$; $50(0{,}643)=32{,}14$, $30(0{,}766)=22{,}98$, $50(0{,}766)=38{,}30$, $30(0{,}643)=19{,}28$:
$$ \begin{aligned} \sigma'_{xx}&=30+32{,}14+22{,}98=85{,}12\\ \sigma'_{yy}&=30-32{,}14-22{,}98=-25{,}12\\ \sigma'_{xy}&=-38{,}30+19{,}28=-19{,}02 \end{aligned}$$(MPa).
Mohr dairesinde $X$ noktası $50^\circ$ saat yönünün tersine döndürülerek $X'$ bulunur; aynı sayılar okunur. Kontrol: $\sigma'_{xx}+\sigma'_{yy}=60=\sigma_{xx}+\sigma_{yy}$. Sitedeki araçta (düşey eksen yukarı pozitif) $X(80;\ 30)$ eksenin üstünde görünür ve $X'$, $X$'ten $50^\circ$ saat yönünde dönülerek bulunur; okunan sayılar aynıdır.
(b) Asal gerilmeler dairenin yatay eksenle kesişimleridir: $\sigma_1=C+R=88{,}31$ MPa, $\sigma_2=C-R=-28{,}31$ MPa. (3.9) ile $\tan2\theta_p=60/100=0{,}6$, $2\theta_p=30{,}96^\circ$, $\theta_p=15{,}48^\circ$. Bu açıda $\sigma'_{xx}=88{,}31$ çıktığı için $\sigma_1$ doğrultusu $x$ ekseninden $15{,}48^\circ$ saat yönünün tersinedir; $\sigma_2$ ona diktir.
(c) En büyük düzlem içi kayma gerilmesi dairenin yarıçapıdır: $\tau_{\max}=R=58{,}31$ MPa. Aşağı pozitif çizimde $X$ noktası yatay eksenin $30{,}96^\circ$ altındadır. Dairenin en alt noktasına ($\sigma'_{xy}=+R$), $\sigma_1$ noktasından $90^\circ$, $X$'ten ise $59{,}04^\circ$ saat yönünde gidilir ($2\theta_s=-59{,}04^\circ$). Öyleyse $\theta_s=\theta_p-45^\circ=-29{,}52^\circ$. Bu düzlemlerde normal gerilme sıfır değil, $C=30$ MPa'dır.
Tanjant formülü iki açı verir
$\tan2\theta_p$ bilgisi $\theta_p$ ile $\theta_p+90^\circ$'yi ayırt edemez. Hangisinin $\sigma_1$ olduğunu, bulunan açıyı (3.8)'e koyarak ya da Mohr dairesinden kontrol edin. Çözümlü örnek 4'te $X$ noktası $\sigma_1$'e $2\theta_p=30{,}96^\circ$'lik, saat yönünün tersine bir dönmeyle ulaşır.

10. Sınırda gerilme koşulu
Cauchy bağıntısının en sık kullanıldığı yer, cismin dış yüzeyidir. Yüzeyin bir noktasında dış normal $\vect n$ ve o noktaya etkiyen dış yük (birim alan başına) $\bar{\vect t}$ ise, iç gerilme ile dış yük, yüzeyin her noktasında birbirini dengelemelidir:
$$ \sigma_{ji}\,n_j=\bar t_i \tag{3.10}$$Üç özel durum çok sık karşımıza çıkar:
- Serbest yüzey: $\bar{\vect t}=\vect 0$, yani $\sigma_{ji}n_j=0$. Yüzeye dik normal gerilme ve yüzey üzerindeki kayma gerilmeleri sıfırdır.
- Basınç etkisindeki yüzey (su, gaz): $\bar{\vect t}=-p\,\vect n$. Basınç yüzeyi içeri iter; normal gerilme $-p$, kayma sıfırdır.
- Koordinat eksenine dik yüzey: ör. $x=a$ kenarında $\vect n=\vect e_x$ ve (3.10) doğrudan $\sigma_{xx}=\bar t_x$, $\sigma_{xy}=\bar t_y$ verir. Eğik kenarlarda ise normalin iki bileşeni de devreye girer.
Çözümlü örnek 5Serbest eğik kenar
Bir levhanın serbest kenarının dış normali $x$ ekseniyle $60^\circ$ açı yapmaktadır. Kenar üzerindeki bir $P$ noktasında $\sigma_{xx}=40$ MPa ölçülmüştür. Bu noktada $\sigma_{yy}$ ve $\sigma_{xy}$'yi bulun; kenara bağlı eksenlerde gerilme durumunu yorumlayın.
Çözüm
$\vect n=(\cos60^\circ,\ \sin60^\circ)=(0{,}5;\ 0{,}866)$. Serbest kenar koşulu (3.10), $\bar{\vect t}=\vect 0$:
$$ \begin{aligned} &\sigma_{xx}n_x+\sigma_{xy}n_y=0\\ &\Rightarrow\ \sigma_{xy}=-\sigma_{xx}\,n_x/n_y\\&\qquad\ \ =-23{,}09\ \text{MPa}\\ &\sigma_{xy}n_x+\sigma_{yy}n_y=0\\ &\Rightarrow\ \sigma_{yy}=-\sigma_{xy}\,n_x/n_y\\&\qquad\ \ =13{,}33\ \text{MPa} \end{aligned}$$($n_x/n_y=\cot60^\circ=0{,}577$.)
Yorum. Kenara dik ($\vect n$) ve kenara teğet eksenler alırsak, kenara dik normal gerilme ve kayma gerilmesi sıfırdır; geriye yalnız kenar boyunca etkiyen normal gerilme kalır. Birinci değişmezden: $\sigma_t=\sigma_{xx}+\sigma_{yy}=53{,}33$ MPa. Şekil 9 bu iki görünüşü yan yana gösterir. Düzlem problemde bu geneldir: levhanın yüksüz kenarında gerilme, kenara teğet tek eksenlidir. Üç boyutta ise yüksüz bir yüzeyde yüzeye dik üç bileşen (yüzeye dik normal gerilme ve iki kayma) sıfırdır; yüzeye teğet düzlemde düzlemsel bir gerilme durumu kalır. Delikli levhalarda (Ders 13) delik kenarındaki gerilmenin yalnız $\sigma_{\theta\theta}$ olması düzlem sonucun bir örneğidir.

Bir cismin her sınır noktasında üç koşul yazılır, ama bunların hepsi gerilme koşulu olmak zorunda değildir. Bir mesnette ya da ankastre uçta yük bilinmez; onun yerine yer değiştirme bilinir (ör. sıfırdır). Gerilmenin verildiği sınır parçasına $S_t$, yer değiştirmenin verildiği parçaya $S_u$ diyeceğiz. Sınır koşullarının tam sınıflandırması ve bir elastisite probleminin eksiksiz kurulması Ders 08'in konusudur. Şimdilik bilmemiz gereken: yük bilinen her yüzeyde (3.10) bir “denklem” olarak çözüme eklenir ve sonradan bulunan gerilme alanı bu koşulları sağlamak zorundadır.
Nerede kullanılır?
Şekil değiştirme ölçer (strain gauge) çoğunlukla parçanın serbest yüzeyine yapıştırılır. Serbest yüzeyde yüzeye dik gerilme bileşenleri sıfır olduğundan yüzeydeki durum düzlemsel bir gerilme durumudur; ölçülen şekil değiştirmeler Hooke yasasıyla (Ders 07) gerilmeye çevrilince (3.8)–(3.9) doğrudan uygulanabilir. Kaynaklı birleşimlerde, cıvata deliği kenarlarında ve çentiklerde en büyük gerilme çoğunlukla yüzeyde oluşur; en büyük gerilme yüksüz bir yüzeydeyse, yüzeye teğet olmak zorundadır.
11. Python ile doğrulama
Aşağıdaki betik dersteki beş çözümlü örneğin bütün sayılarını hesaplar: Cauchy bağıntısıyla gerilme vektörü, normal ve kayma gerilmesi; $[Q][\sigma][Q]^T$ dönüşümü ve değişmezlerin korunduğu; 2B dönüşüm, asal gerilmeler ve Mohr dairesinin merkezi ile yarıçapı; serbest eğik kenar. Son bölümde SymPy, (3.7)'deki matris çarpımı ile (3.8)'deki $2\theta$ formüllerinin sembolik olarak özdeş olduğunu gösterir. Kendi gerilme durumunuzu denemek için yalnız sayıları değiştirmeniz yeter.
"""Ders 03 — Gerilme analizi: gerilme vektörü ve Cauchy bağıntısı.
Dersteki çözümlü örneklerin sayılarını hesaplar ve formülleri denetler:
1) Bir düzlemdeki gerilme vektörü, normal ve kayma gerilmesi (Cauchy bağıntısı)
2) Dikişe bağlı (döndürülmüş) eksenlerde gerilme bileşenleri ve değişmezler
3) 2B gerilme dönüşümü, asal gerilmeler ve Mohr dairesi
4) Serbest eğik kenarda gerilme durumu
5) 2B dönüşüm formüllerinin [Q][σ][Q]^T ile aynı olduğunun SymPy ile gösterilmesi
Çalıştır: python e03_gerilme.py
Gerekenler: numpy, sympy (Python 3.10+)
"""
import numpy as np
import sympy as sp
np.set_printoptions(precision=3, suppress=True)
def cauchy(sigma, n):
"""T_i = σ_ji n_j (simetrik tansörde σ_ij n_j ile aynı)."""
return sigma.T @ n
# %% 1. Bir düzlemdeki gerilme vektörü
print("=== 1. Düzlemdeki gerilme vektörü (Örnek 1) ===")
sigma = np.array([[40.0, 20.0, -10.0],
[20.0, -30.0, 15.0],
[-10.0, 15.0, 25.0]]) # MPa
grad_f = np.array([2.0, 1.0, -2.0]) # f(x,y,z) = 2x + y - 2z - 4 = 0 düzleminin gradyanı
n = grad_f / np.linalg.norm(grad_f)
T = cauchy(sigma, n)
sn = T @ n # normal gerilme
tau = np.sqrt(T @ T - sn**2) # kayma gerilmesi (büyüklük)
s = (T - sn * n) / tau # kayma doğrultusu (birim vektör)
print("n =", n, " (|n| =", round(float(np.linalg.norm(n)), 6), ")")
print("T^(n) =", T, "MPa, |T| =", f"{np.linalg.norm(T):.3f} MPa")
print(f"sigma_n = {sn:.3f} MPa tau_n = {tau:.3f} MPa")
print("s (kayma doğrultusu) =", s, " s·n =", f"{s @ n:.1e}")
T_eksi = cauchy(sigma, -n)
assert np.allclose(T_eksi, -T) # T(-n) = -T(n)
assert abs(s @ n) < 1e-12
# %% 2. Kaynak dikişine bağlı eksenler: x3 etrafında 35° dönmüş takım
print("\n=== 2. Dikiş eksenleri: x3 etrafında θ = 35° (Örnek 2) ===")
th = np.radians(35.0)
Q = np.array([[np.cos(th), np.sin(th), 0.0],
[-np.sin(th), np.cos(th), 0.0],
[0.0, 0.0, 1.0]]) # Q_ij = cos(x_i', x_j)
assert np.allclose(Q @ Q.T, np.eye(3)) and np.isclose(np.linalg.det(Q), 1.0)
sigma_p = Q @ sigma @ Q.T # σ'_ij = Q_ip Q_jq σ_pq
print("σ' =\n", sigma_p, "MPa")
Td = sigma_p[1] # dikiş düzlemi: normali x2'
print(f"Dikiş düzleminde: normal σ'22 = {Td[1]:.2f} MPa, kayma σ'21 = {Td[0]:.2f}, σ'23 = {Td[2]:.2f} MPa, "
f"toplam kayma = {np.hypot(Td[0], Td[2]):.2f} MPa")
def degismezler(S):
I1 = np.trace(S)
I2 = 0.5 * (np.trace(S) ** 2 - np.trace(S @ S))
I3 = np.linalg.det(S)
return I1, I2, I3
for ad, S in (("σ ", sigma), ("σ'", sigma_p)):
I1, I2, I3 = degismezler(S)
print(f"{ad}: I1 = {I1:9.3f} I2 = {I2:10.3f} I3 = {I3:12.3f}")
assert np.allclose(degismezler(sigma), degismezler(sigma_p))
# aynı fiziksel düzlem, iki eksen takımında: T'·n' = T·n olmalı
n_p = Q @ n
assert np.isclose(cauchy(sigma_p, n_p) @ n_p, sn)
print(f"Aynı düzlemde σ_n (yeni eksenlerde) = {cauchy(sigma_p, n_p) @ n_p:.3f} MPa")
# %% 3. 2B dönüşüm ve Mohr dairesi
print("\n=== 3. 2B dönüşüm ve Mohr dairesi (Örnek 4) ===")
sxx, syy, sxy = 80.0, -20.0, 30.0 # MPa
def donustur2b(sxx, syy, sxy, theta_deg):
t = np.radians(theta_deg)
o, d = (sxx + syy) / 2, (sxx - syy) / 2
a = o + d * np.cos(2 * t) + sxy * np.sin(2 * t)
b = o - d * np.cos(2 * t) - sxy * np.sin(2 * t)
c = -d * np.sin(2 * t) + sxy * np.cos(2 * t)
return a, b, c
for th_d in (25.0,):
a, b, c = donustur2b(sxx, syy, sxy, th_d)
print(f"θ = {th_d:.0f}°: σ'xx = {a:.2f} σ'yy = {b:.2f} σ'xy = {c:.2f} MPa (σ'xx+σ'yy = {a + b:.2f})")
S2 = np.array([[sxx, sxy], [sxy, syy]])
t = np.radians(th_d)
Q2 = np.array([[np.cos(t), np.sin(t)], [-np.sin(t), np.cos(t)]])
assert np.allclose(Q2 @ S2 @ Q2.T, [[a, c], [c, b]])
C = (sxx + syy) / 2
R = np.hypot((sxx - syy) / 2, sxy)
s1, s2 = C + R, C - R
thp = 0.5 * np.degrees(np.arctan2(2 * sxy, sxx - syy))
print(f"Merkez C = {C:.2f} MPa, yarıçap R = {R:.2f} MPa")
print(f"Asal gerilmeler: σ1 = {s1:.2f} MPa, σ2 = {s2:.2f} MPa; θp = {thp:.2f}° (σ1 doğrultusu)")
print(f"En büyük düzlem içi kayma = R = {R:.2f} MPa, θs = θp − 45° = {thp - 45:.2f}°")
phiX = np.degrees(np.arctan2(sxy, sxx - C)) # X noktasının açısı (yukarı pozitif çizimde)
print(f"X noktası açısı (yukarı pozitif çizimde) = {phiX:.2f}°; aşağı pozitif çizimde X'ten en alt noktaya {90 - phiX:.2f}° saat yönünde (2θs = {2 * (thp - 45):.2f}°)")
a, b, c = donustur2b(sxx, syy, sxy, thp)
assert np.isclose(a, s1) and abs(c) < 1e-9
a, b, c = donustur2b(sxx, syy, sxy, thp - 45)
print(f"θs düzleminde: σ'xx = {a:.2f}, σ'yy = {b:.2f}, σ'xy = {c:.2f} MPa")
assert np.isclose(c, R) and np.isclose(a, C)
ev = np.linalg.eigvalsh(np.array([[sxx, sxy], [sxy, syy]]))
assert np.allclose(sorted(ev), [s2, s1])
# %% 4. Serbest eğik kenar
print("\n=== 4. Serbest eğik kenar (Örnek 5) ===")
sxx4 = 40.0
nk = np.array([np.cos(np.radians(60)), np.sin(np.radians(60))]) # kenarın dış normali (x ile 60°)
# serbest kenar: σ_xx n_x + σ_xy n_y = 0 , σ_xy n_x + σ_yy n_y = 0
sxy4 = -sxx4 * nk[0] / nk[1]
syy4 = -sxy4 * nk[0] / nk[1]
S4 = np.array([[sxx4, sxy4], [sxy4, syy4]])
print(f"σxy = {sxy4:.2f} MPa, σyy = {syy4:.2f} MPa; T = {np.round(S4 @ nk, 9) + 0.0} (sıfır olmalı)")
tk = np.array([-nk[1], nk[0]]) # kenara teğet birim vektör
print(f"Kenar boyunca normal gerilme σ_t = {tk @ S4 @ tk:.2f} MPa ; σxx+σyy = {sxx4 + syy4:.2f} MPa")
assert np.allclose(S4 @ nk, 0)
# %% 5. 2B dönüşüm formüllerinin sembolik denetimi
print("\n=== 5. SymPy: Q σ Q^T = 2θ formülleri (Örnek 3) ===")
x, y, z, t = sp.symbols("sigma_xx sigma_yy sigma_xy theta", real=True)
Qs = sp.Matrix([[sp.cos(t), sp.sin(t)], [-sp.sin(t), sp.cos(t)]])
Ss = sp.Matrix([[x, z], [z, y]])
Sp = Qs * Ss * Qs.T
form_xx = (x + y) / 2 + (x - y) / 2 * sp.cos(2 * t) + z * sp.sin(2 * t)
form_xy = -(x - y) / 2 * sp.sin(2 * t) + z * sp.cos(2 * t)
fark1 = sp.simplify(sp.expand_trig(Sp[0, 0] - form_xx))
fark2 = sp.simplify(sp.expand_trig(Sp[0, 1] - form_xy))
print("σ'xx farkı:", fark1, " σ'xy farkı:", fark2)
assert fark1 == 0 and fark2 == 0
print("Denetimlerin hepsi geçti.")=== 1. Düzlemdeki gerilme vektörü (Örnek 1) ===
n = [ 0.667 0.333 -0.667] (|n| = 1.0 )
T^(n) = [ 40. -6.667 -18.333] MPa, |T| = 44.503 MPa
sigma_n = 36.667 MPa tau_n = 25.221 MPa
s (kayma doğrultusu) = [ 0.617 -0.749 0.242] s·n = 2.6e-16
=== 2. Dikiş eksenleri: x3 etrafında θ = 35° (Örnek 2) ===
σ' =
[[ 35.765 -26.049 0.412]
[-26.049 -25.765 18.023]
[ 0.412 18.023 25. ]] MPa
Dikiş düzleminde: normal σ'22 = -25.76 MPa, kayma σ'21 = -26.05, σ'23 = 18.02 MPa, toplam kayma = 31.68 MPa
σ : I1 = 35.000 I2 = -1675.000 I3 = -52000.000
σ': I1 = 35.000 I2 = -1675.000 I3 = -52000.000
Aynı düzlemde σ_n (yeni eksenlerde) = 36.667 MPa
=== 3. 2B dönüşüm ve Mohr dairesi (Örnek 4) ===
θ = 25°: σ'xx = 85.12 σ'yy = -25.12 σ'xy = -19.02 MPa (σ'xx+σ'yy = 60.00)
Merkez C = 30.00 MPa, yarıçap R = 58.31 MPa
Asal gerilmeler: σ1 = 88.31 MPa, σ2 = -28.31 MPa; θp = 15.48° (σ1 doğrultusu)
En büyük düzlem içi kayma = R = 58.31 MPa, θs = θp − 45° = -29.52°
X noktası açısı (yukarı pozitif çizimde) = 30.96°; aşağı pozitif çizimde X'ten en alt noktaya 59.04° saat yönünde (2θs = -59.04°)
θs düzleminde: σ'xx = 30.00, σ'yy = 30.00, σ'xy = 58.31 MPa
=== 4. Serbest eğik kenar (Örnek 5) ===
σxy = -23.09 MPa, σyy = 13.33 MPa; T = [0. 0.] (sıfır olmalı)
Kenar boyunca normal gerilme σ_t = 53.33 MPa ; σxx+σyy = 53.33 MPa
=== 5. SymPy: Q σ Q^T = 2θ formülleri (Örnek 3) ===
σ'xx farkı: 0 σ'xy farkı: 0
Denetimlerin hepsi geçti.Betikteki assert satırları birer denetimdir: $\vect T^{(-\vect n)}=-\vect T^{(\vect n)}$, $[Q]$'nun dik ve determinantının $+1$ olması, değişmezlerin iki eksen takımında aynı çıkması ve asal açıda kaymanın sıfırlanması. Biri sağlanmasaydı betik hata verirdi.
12. Sık yapılan hatalar
- Birim olmayan normal kullanmak. Yüzey denkleminden gelen $\nabla f$ vektörü normalleştirilmeden Cauchy bağıntısına konursa gerilme vektörü $|\nabla f|$ katı büyük çıkar. Önce $\vect n=\nabla f/|\nabla f|$.
- İndis sırasını karıştırmak. $\sigma_{ij}$'de ilk indis düzlem, ikinci yöndür. Simetri ispatlanmadan (ya da simetrik olmayan bir tansörle, ör. Ders 05'teki yer değiştirme gradyanıyla) çalışırken $\sigma_{ji}n_j$ ile $\sigma_{ij}n_j$ farklı sonuç verir.
- Negatif yüzde yanlış ok yönü. Negatif yüzde pozitif bileşen negatif eksen yönünü gösterir. Pozitif bir $\sigma_{xx}$ sol yüzde sola bakar; sağa çizilirse eleman dengede görünmez.
- Kayma gerilmesine işaret vermeye çalışmak. (3.6)'daki $\tau_n$ bir büyüklüktür (her zaman $\ge0$); yönü $\vect s$ ile verilir. İşaretli olan, belirli bir doğrultudaki kayma bileşenidir (ör. $\sigma'_{xy}$).
- $\tan2\theta_p$'den tek açı almak. Formül iki dik doğrultu verir; hangisinin $\sigma_1$ olduğunu kontrol etmek gerekir (Çözümlü örnek 4).
- Mohr dairesinde $\theta$ yerine $2\theta$ unutmak ya da dönme yönünü karıştırmak. Uylaşımı başta yazın; elemandaki $\theta$, dairede $2\theta$'dır.
- Dönüşümü ters uygulamak. $[\sigma']=[Q][\sigma][Q]^T$'dir; $[Q]^T[\sigma][Q]$ ise ters dönüşümdür (yeniden eskiye). $Q_{ij}=\cos(x_i',x_j)$ tanımını, satırların yeni eksenler olduğunu hatırlayarak kullanın.
13. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKoordinat düzlemlerindeki gerilme vektörleri
Bir noktadaki gerilme tansörü (MPa) $[\sigma]=\begin{bmatrix}50&-20&0\\-20&30&10\\0&10&-40\end{bmatrix}$'dır. Normalleri $\vect e_1$, $\vect e_2$, $\vect e_3$ olan düzlemlerdeki gerilme vektörlerini yazın; her düzlemde normal ve kayma gerilmesini bulun. Hangi düzlem basma altındadır?
Çözümü göster
(3.3)'e göre $\vect T^{(\vect e_i)}$, $[\sigma]$'nın $i$. satırıdır: $\vect T^{(\vect e_1)}=(50,\,-20,\,0)$, $\vect T^{(\vect e_2)}=(-20,\,30,\,10)$, $\vect T^{(\vect e_3)}=(0,\,10,\,-40)$ MPa.
Normal gerilmeler köşegendedir: $\sigma_{11}=50$, $\sigma_{22}=30$, $\sigma_{33}=-40$ MPa. Kayma gerilmeleri satırdaki diğer iki bileşenden: $\tau_1=\sqrt{20^2+0^2}=20$, $\tau_2=\sqrt{20^2+10^2}=22{,}36$, $\tau_3=\sqrt{0^2+10^2}=10$ MPa. $x_3$ düzlemi basma altındadır ($\sigma_{33}<0$).
Alıştırma 2KolayÇekme çubuğunda eğik kesit
Bir çelik çubukta eksenel gerilme $\sigma_0=120$ MPa'dır. Normali çubuk ekseniyle $30^\circ$ açı yapan kesitte normal ve kayma gerilmesini bulun. En büyük kayma gerilmesi hangi kesitte ve ne kadardır?
Çözümü göster
§3'teki bağıntılarla: $\sigma_n=\sigma_0\cos^2 30^\circ$ $=120(0{,}75)$ $=90{,}00$ MPa; $\tau=\sigma_0\sin30^\circ\cos30^\circ$ $=120(0{,}5)(0{,}866)$ $=51{,}96$ MPa. $\tau=\tfrac12\sigma_0\sin2\varphi$ en büyük değerini $\varphi=45^\circ$'de alır: $\tau_{\max}=60$ MPa.
Alıştırma 3OrtaEşit açılı düzlem
Alıştırma 1'deki tansör için, normali üç eksenle eşit açı yapan düzlemde ($\vect n=\tfrac{1}{\sqrt3}(1,1,1)$) gerilme vektörünü, normal ve kayma gerilmesini hesaplayın.
Çözümü göster
$T_i=\sigma_{ij}n_j$: $T_1=(50-20+0)/\sqrt3=17{,}32$; $T_2=(-20+30+10)/\sqrt3=11{,}55$; $T_3=(0+10-40)/\sqrt3=-17{,}32$ MPa. $|\vect T|=27{,}08$ MPa.
$\sigma_n=T_in_i$ $=(17{,}32+11{,}55-17{,}32)/\sqrt3$ $=6{,}67$ MPa. Bu, bütün bileşenlerin toplamının üçte biridir: $\sigma_n=\tfrac13\sum_{i,j}\sigma_{ij}$ $=\tfrac13[(50+30-40)$ $+2(-20+0+10)]$ $=6{,}67$ MPa. $\tau_n=\sqrt{27{,}08^2-6{,}67^2}=26{,}25$ MPa.
Alıştırma 4OrtaDüzlemde dönüşüm ve asal gerilmeler
Bir noktada $\sigma_{xx}=-60$ MPa, $\sigma_{yy}=40$ MPa, $\sigma_{xy}=-25$ MPa'dır. (a) $\theta=30^\circ$ döndürülmüş eksenlerde bileşenleri, (b) asal gerilmeleri ve $\sigma_1$'in doğrultusunu, (c) en büyük düzlem içi kayma gerilmesini bulun. Mohr dairesini (bu kaynaktaki uylaşımla) çizerek kontrol edin.
Çözümü göster
$C=-10$ MPa, $\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})=-50$ MPa, $R=\sqrt{50^2+25^2}=55{,}90$ MPa.
(a) $2\theta=60^\circ$:
$$ \begin{aligned} \sigma'_{xx}&=-10-25-21{,}65=-56{,}65\\ \sigma'_{yy}&=-10+25+21{,}65=36{,}65\\ \sigma'_{xy}&=43{,}30-12{,}50=30{,}80 \end{aligned}$$(MPa).
(b) $\sigma_1=C+R=45{,}90$ MPa, $\sigma_2=C-R=-65{,}90$ MPa. $\tan2\theta_p=2(-25)/(-100)=0{,}5$ → $\theta_p=13{,}28^\circ$. Ama bu açıda (3.8) $\sigma'_{xx}=-65{,}90$ verir; yani $13{,}28^\circ$ doğrultusu $\sigma_2$'dir. $\sigma_1$ doğrultusu $13{,}28^\circ+90^\circ=103{,}28^\circ$'dir (aynı doğru: $-76{,}72^\circ$).
(c) $\tau_{\max}=R=55{,}90$ MPa; bu düzlemlerde normal gerilme $C=-10$ MPa'dır.
Mohr dairesinde $X(-60,\,-25)$ eksenin üstünde (aşağı pozitif), $Y(40,\,25)$ altındadır. $X$'ten saat yönünün tersine $2\theta=60^\circ$ dönülerek $X'(-56{,}65;\ 30{,}80)$ bulunur.
Alıştırma 5OrtaDüzlemin ikinci değişmezi
(3.8)'i kullanarak $\sigma'_{xx}\sigma'_{yy}-\sigma'^{\,2}_{xy}=\sigma_{xx}\sigma_{yy}-\sigma_{xy}^2$ olduğunu gösterin. Bu büyüklük, $[\sigma]$'nın $2\times2$ düzlem içi kısmının neyidir?
Çözümü göster
$C=\tfrac12(\sigma_{xx}+\sigma_{yy})$, $D=\tfrac12(\sigma_{xx}-\sigma_{yy})$, $a=D\cos2\theta+\sigma_{xy}\sin2\theta$ diyelim. (3.8)'den $\sigma'_{xx}=C+a$, $\sigma'_{yy}=C-a$, $\sigma'_{xy}=-D\sin2\theta+\sigma_{xy}\cos2\theta$. Öyleyse
$$ \sigma'_{xx}\sigma'_{yy}-\sigma'^{\,2}_{xy}=C^2-\big[a^2+\sigma'^{\,2}_{xy}\big]. $$Köşeli parantez açılınca çapraz terimler birbirini götürür ve $\cos^2+\sin^2=1$ kullanılır:
$$ \begin{aligned}&(D\cos2\theta+\sigma_{xy}\sin2\theta)^2\\&\quad+(-D\sin2\theta+\sigma_{xy}\cos2\theta)^2\\&=D^2+\sigma_{xy}^2 .\end{aligned}$$Böylece ifade $C^2-D^2-\sigma_{xy}^2=\sigma_{xx}\sigma_{yy}-\sigma_{xy}^2$ olur ve $\theta$'dan bağımsızdır. Bu, $2\times2$ matrisin determinantıdır; ayrıca asal gerilmelerin çarpımına eşittir: $\sigma_1\sigma_2=C^2-R^2$.
Alıştırma 6OrtaBasınç etkisindeki eğik kenar
Bir levhanın kenarının dış normali $\vect n=(\cos30^\circ,\ \sin30^\circ)$'dir ve kenara $p=5$ MPa düzgün basınç etkimektedir. Kenar üzerindeki bir noktada $\sigma_{xy}=2$ MPa olduğu bilindiğine göre $\sigma_{xx}$ ve $\sigma_{yy}$'yi bulun.
Çözümü göster
Basınç yüzeyi içeri iter: $\bar{\vect t}=-p\vect n=(-4{,}330;\ -2{,}5)$ MPa. (3.10):
$$ \begin{aligned} 0{,}866\,\sigma_{xx}+2(0{,}5)&=-4{,}330\\ 2(0{,}866)+0{,}5\,\sigma_{yy}&=-2{,}5 \end{aligned}$$Buradan $\sigma_{xx}=-6{,}15$ MPa ve $\sigma_{yy}=-8{,}46$ MPa.
Kontrol: $[\sigma]\{n\}=(-4{,}330;\ -2{,}5)=-p\{n\}$. Kenara dik normal gerilme $\sigma_{ij}n_in_j=-5$ MPa, yani basınca eşit; kenardaki kayma sıfırdır.
Alıştırma 7ZorHer düzlemde yalnız normal gerilme
Bir noktadan geçen her düzlemde gerilme vektörü düzlemin normaline paralelse (yani hiçbir düzlemde kayma gerilmesi yoksa), gerilme durumunun $\sigma_{ij}=\sigma_0\,\delta_{ij}$ biçiminde (hidrostatik) olduğunu gösterin. Durgun bir sıvıdaki basınç neden yönden bağımsızdır?
Çözümü göster
Koşul: her birim $\vect n$ için $\sigma_{ij}n_j=\lambda(\vect n)\,n_i$. $\vect n=\vect e_1$ alırsak $\sigma_{i1}=\lambda_1\delta_{i1}$, yani $\sigma_{21}=\sigma_{31}=0$; benzer şekilde bütün köşegen dışı bileşenler sıfırdır ve $[\sigma]=\mathrm{diag}(\lambda_1,\lambda_2,\lambda_3)$.
Şimdi $\vect n=\tfrac1{\sqrt2}(\vect e_1+\vect e_2)$ alalım: $\sigma_{ij}n_j=\tfrac1{\sqrt2}(\lambda_1,\lambda_2,0)$. Bu vektör $\vect n\propto(1,1,0)$'a paralel olmalıysa $\lambda_1=\lambda_2$ gerekir. Aynı şekilde $\lambda_2=\lambda_3$. Öyleyse $\sigma_{ij}=\sigma_0\,\delta_{ij}$ ($\sigma_0=\lambda_1$). (Özdeğer diliyle: her vektör özvektörse matris birimin katıdır.)
Durgun bir sıvı kayma gerilmesi taşıyamaz (taşısaydı akardı). Yukarıdaki sonuca göre kayma gerilmesi olmayan bir durum zorunlu olarak hidrostatiktir: her düzlemde normal gerilme aynıdır: $\sigma_0=-p$ ($p$ sıvının basıncı, basma pozitif). Pascal ilkesinin elastisite dilindeki karşılığı budur.
14. Özet
- İç kuvvetler kesim yöntemiyle görünür olur. Bir noktada, dış normali $\vect n$ olan düzlemdeki kuvvet yoğunluğu gerilme vektörü $\vect T^{(\vect n)}$'dir; düzleme bağlıdır ve $\vect T^{(-\vect n)}=-\vect T^{(\vect n)}$.
- $\sigma_{ij}$: normali $\vect e_i$ olan düzlemdeki gerilme vektörünün $j$ bileşenidir. İşaret kabulü: yüz normali ile bileşen yönü aynı işaretliyse pozitif; çekme pozitif.
- Cauchy bağıntısı $T_i^{(n)}=\sigma_{ji}n_j$: dokuz bileşen her düzlemin gerilme vektörünü belirler; türetme, dört yüzlünün $h\to0$ limitindeki dengesidir.
- Bir düzlemde $\sigma_n=\sigma_{ij}n_in_j$, $\tau_n=\sqrt{|\vect T|^2-\sigma_n^2}$.
- Gerilme ikinci mertebe tansördür: $[\sigma']=[Q][\sigma][Q]^T$; $I_1,I_2,I_3$ değişmezdir. Düzlemde $2\theta$ formülleri ve Mohr dairesi (bu kaynakta düşey eksen aşağı pozitif: eleman $\theta$, nokta $2\theta$ aynı yönde döner).
- Sınırda $\sigma_{ji}n_j=\bar t_i$. Düzlem problemde yüksüz kenarda gerilme kenara teğet tek eksenlidir; 3B'de yüksüz yüzeyde yüzeye dik üç bileşen sıfırdır.
Gerilmenin bir noktadaki durumunu anlattık; Ders 04'te noktadan noktaya nasıl değişebileceğini (denge denklemleri) ve bir noktadaki en büyük gerilmeleri (asal gerilmeler) bulacağız.
15. Kaynaklar ve ileri okuma
- M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (Elsevier, 2005), Bölüm 3 (3.1 kütle ve yüzey kuvvetleri, 3.2 gerilme vektörü ve gerilme tansörü, 3.3 gerilme dönüşümü).
- S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), I. Bölüm “Gerilme Hâli” (dış ve iç kuvvetler, gerilme vektörü, gerilme bileşenlerinin işaretleri, Cauchy formülü, dönüşüm).
- P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity, 3. baskı (Springer, 2013), Bölüm 2.2 (gerilme vektörü, bir noktadaki gerilme, eğik düzlemdeki gerilme).
- J. R. Barber, Elasticity, 4. baskı (Springer, 2022), Bölüm 1.1 (gerilme gösterimi, dönüşüm kuralları).
- S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity, 3. baskı (McGraw-Hill, 1970), Bölüm 1–2 (gerilme bileşenleri ve düzlem gerilme dönüşümü).
- Tam künyeler ve diğer kaynaklar: Ek C — Kaynakça.