Akademik / MKC 521 Elastisite Teorisi / Ders 12

Ders 12 · 12. hafta · İki boyutlu elastisite · ~90 dk

Kutupsal koordinatlarda elastisite: eksenel simetrik problemler

Dairesel sınırlı problemler için alan denklemlerini kutupsal koordinatlarda kuruyor, eksenel simetrik genel çözümü türetiyor ve kalın cidarlı boru, sıkı geçme ile dönen diski adım adım çözüyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Kutupsal birim vektörlerin dönmesinin denklemlere getirdiği ek terimleri açıklar
  • Kutupsal koordinatlarda denge denklemlerini diferansiyel elemandan türetir
  • Kutupsal şekil değiştirme bağıntılarını ve Airy formüllerini yazar, dengeyi sağladığını gösterir
  • Eksenel simetrik biharmonik denklemi çözer ve tek değerlilik koşulunu uygular
  • Kalın cidarlı borunun gerilme ve yer değiştirmelerini bulur, ince cidar formülüyle karşılaştırır
  • Sıkı geçmede temas basıncını uygunluk koşulundan, dönen diskte gerilmeleri yer değiştirme yöntemiyle hesaplar
Hafta
12. hafta · İki boyutlu elastisite
Süre
~90 dk
Ders çıktısı
4 — Sınır değer problemlerinin formülasyonu ve çözüm stratejileri
Kısaca

Bu dersin temel fikirleri

  • Kutupsal birim vektörler $\theta$ ile döner; denge ve kinematik bağıntılardaki ek terimler ($(\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta})/r$, $2\sigma_{r\theta}/r$, $u_r/r$, $-u_\theta/r$) bu dönmeden gelir.
  • Kutupsal Airy formülleri (12.7) dengeyi özdeş olarak sağlar; uygunluk kutupsal biharmonik denklemdir (12.8).
  • Eksenel simetrik genel çözüm $F=A\ln r+Br^2\ln r+Cr^2$'dir. Tam halkada tek değerlilik $B=0$, dolu cisimde sonluluk $A=0$ gerektirir.
  • Lamé çözümünde en kritik nokta iç yüzdür; $\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta}$ sabittir; et kalınlığını artırmanın faydası sınırlıdır.
  • Sıkı geçmede temas basıncı bir uygunluk koşulundan bulunur: iki parçanın radyal yer değiştirmelerinin farkı girişime eşittir.
  • Dönen diskte gerilmeler $\rho\omega^2b^2$ ile ölçeklenir; küçük bir merkez deliği en büyük gerilmeyi iki katına çıkarır.

Bir sonraki derste $\theta$'ya bağlı problemleri çözüyoruz: delikli levhada gerilme yığılması (Kirsch), yarı düzleme tekil yük (Flamant) ve kamalar.

Ayrıntılı türetmeler açılır kutulardadır; ilk okumada atlayabilirsiniz.

1. Giriş: dairesel sınırlar için doğru koordinat

Basınçlı bir boru, mile sıkı geçirilmiş bir dişli göbeği, hızla dönen bir türbin diski, levhadaki bir bulon deliği… Mühendislikte en sık karşılaşılan sınırlar daireseldir. Bu sınırları Kartezyen koordinatlarda yazmak zahmetlidir: yarıçapı $a$ olan bir delik kenarının normali her noktada farklıdır (cismin dış normali $\vect n=-(x/a,\,y/a)$) ve “kenarda basınç $p$” gibi basit bir koşul bile üç gerilme bileşeninin karmaşık bir birleşimine dönüşür. Kutupsal koordinatlarda ise aynı kenar yalnızca $r=a$'dır ve koşul tek satırdır: $\sigma_{rr}(a,\theta)=-p$, $\sigma_{r\theta}(a,\theta)=0$.

Bu derste iki boyutlu elastisitenin bütün alan denklemlerini kutupsal koordinatlarda yeniden kuracağız: gerilme bileşenlerini, denge denklemlerini, şekil değiştirme–yer değiştirme bağıntılarını ve Airy gerilme fonksiyonunu. Ardından en basit ama mühendislikte en önemli sınıfı çözeceğiz: eksenel simetrik (İnan'ın deyimiyle dönel simetrik) problemler, yani gerilmelerin yalnız $r$'ye bağlı olduğu problemler. Uygulamalar kalın cidarlı boru (Lamé çözümü), sıkı geçme ve dönen disk olacak. Ders 13'te aynı araçları $\theta$'ya da bağlı problemlere (delikli levha, yarı düzlem, kama) uygulayacağız.

Sezgi

Neden “eksenel simetri” bu kadar güçlü?

Geometri, yük ve mesnetler bir eksen etrafında döndürüldüğünde değişmiyorsa çözüm de değişmemelidir. Bu yüzden gerilmeler $\theta$'dan bağımsız olur, kayma gerilmesi $\sigma_{r\theta}$ sıfırdır ve kısmi diferansiyel denklemler $r$'ye bağlı adi diferansiyel denklemlere iner. Dördüncü mertebeden tek bir denklemin genel çözümü dört terimdir; bunlardan biri (sabit terim) gerilme üretmez, biri de fiziksel bir nedenle elenir. Sonuçta boru, disk ve halka problemlerinin hepsi iki sabitin iki sınır koşulundan bulunmasına indirgenir.

2. Kutupsal koordinatlar ve birim vektörler

x-y eksen takımı; birinci ve ikinci bölgede iki nokta A ve B. Her noktada radyal birim vektör e_r başlangıçtan dışarı, teğetsel birim vektör e_theta ona dik ve saat yönünün tersine çizilmiş. İki noktada vektörlerin yönleri farklı.
Şekil 1. Kutupsal koordinatlar. Birim vektörler $\mathbf e_r$ ve $\mathbf e_\theta$ noktadan noktaya döner: A ve B'de yönleri farklıdır. Türev alırken bu dönme hesaba katılmalıdır.

Bir noktanın kutupsal koordinatları $(r,\theta)$ ile Kartezyen koordinatları arasında

$$ \begin{gathered}x=r\cos\theta,\quad y=r\sin\theta;\\ r=\sqrt{x^2+y^2},\quad \theta=\arctan\frac yx\end{gathered} $$

bağıntıları vardır. Her noktada iki birim vektör tanımlarız (Şekil 1): $\vect e_r$ başlangıçtan dışarı, $\vect e_\theta$ ona dik ve $\theta$'nın arttığı yönde:

$$ \begin{gathered} \vect e_r=\cos\theta\,\vect e_x+\sin\theta\,\vect e_y,\\ \vect e_\theta=-\sin\theta\,\vect e_x+\cos\theta\,\vect e_y,\\ \pd{\vect e_r}{\theta}=\vect e_\theta,\qquad \pd{\vect e_\theta}{\theta}=-\vect e_r . \end{gathered} \tag{12.1} $$
Sezgi

Birim vektörlerin dönmesini somut görmek

Başlangıç etrafındaki bir çember üzerinde yürüdüğünüzü düşünün. $\vect e_r$ her an çemberin merkezinden size doğru uzanan bir saat ibresi gibidir; $\vect e_\theta$ ise yürüme yönünüzü gösterir. $\theta=0$'da $\vect e_r=\vect e_x$, $\vect e_\theta=\vect e_y$'dir; çeyrek tur sonra ($\theta=90^\circ$) $\vect e_r=\vect e_y$, $\vect e_\theta=-\vect e_x$ olur. Açı $d\theta$ kadar artınca uzunluğu bir olan $\vect e_r$'nin ucu $d\theta$ kadar, $\vect e_\theta$ yönünde kayar; bu yüzden $\partial\vect e_r/\partial\theta=\vect e_\theta$'dır. $\vect e_\theta$'nın ucu ise merkeze doğru kayar: $\partial\vect e_\theta/\partial\theta=-\vect e_r$.

Sonuç şaşırtıcıdır: her noktada “$u_r=$ sabit” olan bir yer değiştirme alanı, yani bütün noktaların eşit miktarda dışa itilmesi, Kartezyen gözle bakıldığında sabit değildir; sağdaki nokta sağa, üstteki nokta yukarı kayar. Bu alanın bir şekil değiştirme ($u_r/r$) üretmesi bundandır.

Kartezyen birim vektörlerden farkı budur: $\vect e_r$ ve $\vect e_\theta$ sabit değildir, $\theta$ ile döner. Kutupsal denklemlerdeki “fazladan” terimlerin (ör. $\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta}$ bölü $r$, $u_r/r$) hepsi bu dönmeden gelir. Zincir kuralıyla gradyan ve Laplace operatörü

$$ \begin{gathered} \nabla=\vect e_r\pd{}{r}+\vect e_\theta\frac1r\pd{}{\theta},\\ \nabla^2=\pd{^2}{r^2}+\frac1r\pd{}{r}+\frac1{r^2}\pd{^2}{\theta^2} \end{gathered} \tag{12.2} $$

olur. Bu iki ifadeyi bütün ders boyunca kullanacağız.

3. Kutupsal gerilme bileşenleri

Kutupsal koordinatlarda bir noktadaki gerilme durumunu, o noktada $\vect e_r$ ve $\vect e_\theta$ doğrultularına göre yazarız: $\sigma_{rr}$ (radyal normal gerilme), $\sigma_{\theta\theta}$ (çevresel ya da teğetsel normal gerilme) ve $\sigma_{r\theta}$ (kayma gerilmesi). Bunlar yeni bir fizik değil, aynı gerilme tansörünün $\theta$ açısı kadar döndürülmüş eksen takımındaki bileşenleridir. Ders 03'teki dönüşüm formüllerinde dönme açısı olarak noktanın kutupsal açısını koymak yeterlidir:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}={}&\sigma_{xx}\cos^2\theta+\sigma_{yy}\sin^2\theta\\&+2\sigma_{xy}\sin\theta\cos\theta,\\ \sigma_{\theta\theta}={}&\sigma_{xx}\sin^2\theta+\sigma_{yy}\cos^2\theta\\&-2\sigma_{xy}\sin\theta\cos\theta,\\ \sigma_{r\theta}={}&(\sigma_{yy}-\sigma_{xx})\sin\theta\cos\theta\\&+\sigma_{xy}(\cos^2\theta-\sin^2\theta). \end{aligned} \tag{12.3} $$

Bir boruda bu bileşenlerin fiziksel anlamı açıktır: $\sigma_{\theta\theta}$ boru cidarını çevre boyunca germeye çalışan çember (çevresel) gerilmesi, $\sigma_{rr}$ cidar kalınlığı doğrultusunda etkiyen ve iç yüzde basınca eşit olan radyal gerilmedir. İnce cidarlı boruda $\sigma_{rr}$ ihmal edilir; kalın cidarda ise ikisi aynı mertebededir.

Ters dönüşüm, $\theta$ yerine $-\theta$ yazılarak elde edilir. (12.3)'ün iki önemli sonucu vardır: $\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta}=\sigma_{xx}+\sigma_{yy}$ (birinci değişmez) ve kutupsal bileşenler genellikle sabit bir Kartezyen alanda bile $\theta$'ya bağlıdır.

Çözümlü örnek 1Düzgün tek eksenli çekmenin kutupsal bileşenleri

Bir levha $x$ doğrultusunda düzgün $\sigma_{xx}=S$ gerilmesiyle çekiliyor ($\sigma_{yy}=\sigma_{xy}=0$). Kutupsal bileşenleri yazın ve sonucu $2\theta$ cinsinden düzenleyin. Bu ifadeler hangi problemde işe yarar?

Çözüm

(12.3)'te $\sigma_{yy}=\sigma_{xy}=0$ koyar ve $\cos^2\theta=\tfrac12(1+\cos2\theta)$, $\sin^2\theta=\tfrac12(1-\cos2\theta)$, $2\sin\theta\cos\theta=\sin2\theta$ kullanırsak:

$$ \begin{gathered} \sigma_{rr}=\frac S2\,(1+\cos2\theta),\\ \sigma_{\theta\theta}=\frac S2\,(1-\cos2\theta),\\ \sigma_{r\theta}=-\frac S2\,\sin2\theta . \end{gathered} $$

Gerilme alanı iki parçaya ayrılır: $\theta$'dan bağımsız bir parça ($S/2$, eksenel simetrik) ve $\cos2\theta$, $\sin2\theta$ ile değişen bir parça. Delikli levha (Kirsch) problemi tam olarak bu ayrışımla, her parça ayrı çözülerek çözülür (Ders 13). Bu dersin konusu birinci parçadır.

4. Kutupsal koordinatlarda denge denklemleri

Başlangıç noktası O'dan çıkan iki kesikli ışın arasında, r ile r+dr yarıçapları arasında kalan halka dilimi biçiminde bir eleman. Dış yüzde sigma_rr artı türev terimi dışa doğru, iç yüzde sigma_rr içe doğru; iki ışın yüzünde sigma_theta_theta oklar; mor oklar kayma gerilmeleri; ortada kırmızı kütle kuvveti okları.
Şekil 2. Kutupsal diferansiyel eleman: $r$ ile $r+dr$ ve $\theta$ ile $\theta+d\theta$ arasında kalan halka dilimi. Mavi oklar normal gerilmeler, mor oklar kayma gerilmeleri $\sigma_{r\theta}$, kırmızı oklar kütle kuvveti bileşenleridir. Karşılıklı iki ışın yüzü birbirine paralel değildir.

Denge denklemlerini Şekil 2'deki halka dilimi biçimindeki elemandan doğrudan türetelim (birim kalınlık). Elemanın kenarları: iç yay $r\,d\theta$, dış yay $(r+dr)\,d\theta$, iki ışın kenarı $dr$; alanı $r\,dr\,d\theta$. Birim hacme etkiyen kütle kuvvetinin bileşenleri $f_r$, $f_\theta$'dır.

Türetme Radyal ($\mathbf e_r$ doğrultusundaki) kuvvet dengesigöster

Elemanın orta ışını doğrultusundaki kuvvetleri toplayalım.

  • Dış ve iç yaylardaki normal kuvvetlerin farkı: $$\begin{aligned}&\left(\sigma_{rr}+\pd{\sigma_{rr}}{r}dr\right)(r+dr)\,d\theta\\&\quad-\sigma_{rr}\,r\,d\theta\approx\pd{(r\sigma_{rr})}{r}\,dr\,d\theta .\end{aligned}$$
  • İki ışın yüzündeki $\sigma_{\theta\theta}$ kuvvetleri ($\approx\sigma_{\theta\theta}\,dr$) yüzler birbirine $d\theta$ açısı yaptığı için orta ışın doğrultusunda içe doğru bir bileşen verir: $-2\,\sigma_{\theta\theta}\,dr\,\sin\tfrac{d\theta}{2}\approx-\sigma_{\theta\theta}\,dr\,d\theta$.
  • Işın yüzlerindeki kayma kuvvetlerinin farkı: $\pd{\sigma_{r\theta}}{\theta}\,d\theta\,dr$.
  • Kütle kuvveti: $f_r\,r\,dr\,d\theta$.

Toplamı sıfıra eşitleyip $r\,dr\,d\theta$'ya bölersek ve $\partial(r\sigma_{rr})/\partial r=\sigma_{rr}+r\,\partial\sigma_{rr}/\partial r$ yazarsak:

$$ \begin{gathered} \pd{\sigma_{rr}}{r}+\frac1r\pd{\sigma_{r\theta}}{\theta}\\ +\frac{\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta}}{r}+f_r=0 . \end{gathered} $$

Teğetsel ($\mathbf e_\theta$) doğrultuda da aynı yolu izleyelim:

  • Dış ve iç yaylardaki kayma kuvvetlerinin farkı (yay uzunlukları farklı): $\pd{(r\sigma_{r\theta})}{r}\,dr\,d\theta$.
  • İki ışın yüzündeki normal kuvvetlerin farkı: $\pd{\sigma_{\theta\theta}}{\theta}\,d\theta\,dr$.
  • Işın yüzlerindeki kayma kuvvetleri ($\approx\sigma_{r\theta}\,dr$) yüzler $d\theta$ kadar eğik olduğu için teğetsel doğrultuda $2\,\sigma_{r\theta}\,dr\sin\tfrac{d\theta}{2}\approx\sigma_{r\theta}\,dr\,d\theta$ bileşeni verir.
  • Kütle kuvveti: $f_\theta\,r\,dr\,d\theta$.

Toplamı $r\,dr\,d\theta$'ya bölersek

$$ \begin{gathered} \underbrace{\pd{\sigma_{r\theta}}{r}+\frac{\sigma_{r\theta}}{r}}_{\text{yaylar}} +\frac1r\pd{\sigma_{\theta\theta}}{\theta}\\ +\underbrace{\frac{\sigma_{r\theta}}{r}}_{\text{eğik yüzler}}+f_\theta=0 \end{gathered} $$

elde ederiz: $2\sigma_{r\theta}/r$ teriminin yarısı yay uzunluklarının farkından, yarısı ışın yüzlerinin birbirine paralel olmamasından gelir.

Sonuç olarak kutupsal koordinatlarda denge denklemleri:

$$ \begin{aligned} &\pd{\sigma_{rr}}{r}+\frac1r\pd{\sigma_{r\theta}}{\theta} +\frac{\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta}}{r}\\ &\qquad+f_r=0,\\[4pt] &\pd{\sigma_{r\theta}}{r}+\frac1r\pd{\sigma_{\theta\theta}}{\theta}+\frac{2\sigma_{r\theta}}{r}\\ &\qquad+f_\theta=0 . \end{aligned} \tag{12.4} $$

Kartezyen denklemlere göre yeni olan $(\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta})/r$ ve $2\sigma_{r\theta}/r$ terimleridir; ikisi de elemanın yan yüzlerinin paralel olmamasından, yani $\vect e_r$ ile $\vect e_\theta$'nın dönmesinden kaynaklanır. Bu terimler çok önemlidir: eksenel simetrik bir boruda çevresel gerilme $\sigma_{\theta\theta}$, radyal gerilmenin $r$ ile değişimini dengeleyen tek etkendir.

Sezgi

Yeni başlayanlar için: boruyu ince halkalara ayırmak

Eksenel simetrik bir boruyu soğan katmanları gibi $dr$ kalınlığında ince halkalara ayırın. Bir halkayı içeriden $\sigma_{rr}(r)$, dışarıdan $\sigma_{rr}(r+dr)$ iter; dış yüz daha uzun olduğu için iki itme birbirini tam götürmez. Aradaki fark halkanın kendi çember gerilmesi $\sigma_{\theta\theta}$ ile dengelenir. (12.4)'ün birinci denkleminde $\theta$'ya bağlı terimleri ve kütle kuvvetini atınca bu denge tek satıra iner:

$$ \frac{d}{dr}\big(r\,\sigma_{rr}\big)=\sigma_{\theta\theta}. $$

Sabit $\sigma_{rr}=\sigma_{\theta\theta}=-p$ (her yönden eşit basınç) bu denklemi sağlar; iç basınçlı boruda ise $r\,\sigma_{rr}$ dışa doğru artar ve $\sigma_{\theta\theta}$ pozitif, yani çekme çıkar. Lamé çözümünün işaretlerini bu tek satırdan tahmin edebilirsiniz.

5. Şekil değiştirme–yer değiştirme bağıntıları ve Hooke yasası

Yer değiştirme vektörünü kutupsal bileşenleriyle yazalım: $\vect u=u_r\,\vect e_r+u_\theta\,\vect e_\theta$. Çok küçük şekil değiştirme tansörünün kutupsal bileşenleri

$$ \begin{gathered} \varepsilon_{rr}=\pd{u_r}{r},\qquad \varepsilon_{\theta\theta}=\frac{u_r}{r}+\frac1r\pd{u_\theta}{\theta},\\ \varepsilon_{r\theta}=\frac12\left(\frac1r\pd{u_r}{\theta}+\pd{u_\theta}{r}-\frac{u_\theta}{r}\right) \end{gathered} \tag{12.5} $$

olur. Bu bağıntılar Kartezyen $\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$'nin (12.1)'deki türev kurallarıyla yeniden yazılmasından çıkar; ama iki terimin anlamını geometrik olarak görmek daha öğreticidir:

  • $u_r/r$ terimi: yarıçapı $r$ olan bir çember bütün noktaları $u_r$ kadar dışarı kayarsa yarıçapı $r+u_r$, çevresi $2\pi(r+u_r)$ olur. Çevresel birim uzama $2\pi u_r/(2\pi r)=u_r/r$'dir. Yani yalnız radyal yer değiştirme bile çevresel şekil değiştirme üretir; şişen bir balonun yüzeyi bu yüzden gerilir.
  • $-u_\theta/r$ terimi: cisim başlangıç etrafında rijit olarak küçük bir $\beta$ açısı kadar dönerse $u_\theta=\beta r$ olur. O zaman $\partial u_\theta/\partial r=\beta$ olmasına rağmen hiç şekil değiştirme yoktur; $-u_\theta/r=-\beta$ terimi bu rijit dönmeyi çıkarır.

Hooke yasası izotropik malzeme için yöne bağlı olmadığından kutupsal bileşenlerde de aynı biçimdedir. Düzlemsel gerilme için

$$ \begin{gathered} \varepsilon_{rr}=\frac{\sigma_{rr}-\nu\sigma_{\theta\theta}}{E},\\ \varepsilon_{\theta\theta}=\frac{\sigma_{\theta\theta}-\nu\sigma_{rr}}{E},\\ \varepsilon_{r\theta}=\frac{1+\nu}{E}\,\sigma_{r\theta}. \end{gathered} \tag{12.6} $$

Düzlemsel şekil değiştirme için Ders 09'daki dönüşüm ($E\to E/(1-\nu^2)$, $\nu\to\nu/(1-\nu)$) uygulanır.

Dairesel ve radyal kenarlarda sınır koşulları

Kutupsal koordinatların asıl kazancı sınır koşullarındadır. Cauchy bağıntısı $T_i=\sigma_{ji}n_j$ kutupsal bileşenlerde de geçerlidir; yalnız normalin bileşenlerini doğru seçmek gerekir:

  • Dairesel kenar $r=$ sabit (boru yüzü, delik kenarı): dış normal $\pm\vect e_r$'dir (dış yüzde $+\vect e_r$, iç yüzde, yani bir deliğin kenarında $-\vect e_r$). Gerilme vektörünün bileşenleri $\pm\sigma_{rr}$ ve $\pm\sigma_{r\theta}$'dır. Yüzeye dik $p$ basıncı ister iç ister dış yüzde olsun $\sigma_{rr}=-p$ demektir; serbest kenarda $\sigma_{rr}=\sigma_{r\theta}=0$.
  • Radyal kenar $\theta=$ sabit (kama yüzü, halka diliminin kesiti): normal $\pm\vect e_\theta$'dır; ilgili bileşenler $\sigma_{\theta\theta}$ ve $\sigma_{r\theta}$'dır. Bu kenarlar Ders 13'teki kama problemlerinde karşımıza çıkacak.

Kartezyen koordinatlarda aynı delik kenarı koşulu, normali $(\cos\theta,\sin\theta)$ olan bir eğri boyunca üç gerilme bileşeninin birleşimi olarak yazılmak zorunda kalırdı. Doğru koordinat seçimi çoğu zaman problemin yarısıdır.

6. Kutupsal koordinatlarda Airy gerilme fonksiyonu

Ders 10'da Kartezyen gerilmeleri $F(x,y)$'den türettik. Aynı fonksiyonu kutupsal koordinatlarda $F(r,\theta)$ olarak yazar, (12.3) dönüşümünü ve zincir kuralını uygularsak (kütle kuvveti yokken):

$$ \begin{gathered} \sigma_{rr}=\frac1r\pd{F}{r}+\frac1{r^2}\pd{^2F}{\theta^2},\\ \sigma_{\theta\theta}=\pd{^2F}{r^2},\qquad \sigma_{r\theta}=-\pd{}{r}\!\left(\frac1r\pd{F}{\theta}\right) \end{gathered} \tag{12.7} $$

elde edilir. Uygunluk koşulu yine biharmonik denklemdir; Laplace operatörü (12.2)'deki gibi yazılır:

$$ \begin{gathered} \nabla^4F=\nabla^2\big(\nabla^2F\big)=0,\\ \nabla^2F=\pd{^2F}{r^2}+\frac1r\pd{F}{r}+\frac1{r^2}\pd{^2F}{\theta^2}. \end{gathered} \tag{12.8} $$

Çözümlü örnek 2Kutupsal Airy formüllerinin dengeyi sağladığını gösterme

(12.7) ile tanımlanan gerilmelerin, kütle kuvveti yokken (12.4)'teki iki denge denklemini her $F$ için özdeş olarak sağladığını gösterin.

Çözüm

Kısa yazım için $F_r=\partial F/\partial r$, $F_\theta=\partial F/\partial\theta$ vb. diyelim. Birinci denklemin terimleri:

$$ \begin{aligned} \pd{\sigma_{rr}}{r}&=\frac{F_{rr}}{r}-\frac{F_r}{r^2}\\&\quad+\frac{F_{\theta\theta r}}{r^2}-\frac{2F_{\theta\theta}}{r^3},\\ \frac1r\pd{\sigma_{r\theta}}{\theta}&=-\frac{F_{r\theta\theta}}{r^2}+\frac{F_{\theta\theta}}{r^3},\\ \frac{\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta}}{r}&=\frac{F_r}{r^2}+\frac{F_{\theta\theta}}{r^3}\\&\quad-\frac{F_{rr}}{r}. \end{aligned} $$

Toplandığında $F_{rr}/r$, $F_r/r^2$, $F_{\theta\theta r}/r^2$ terimleri birbirini götürür ve $F_{\theta\theta}/r^3$ katsayıları $-2+1+1=0$ olur. İkinci denklem için $\sigma_{r\theta}=F_\theta/r^2-F_{r\theta}/r$ yazalım:

$$ \begin{aligned} \pd{\sigma_{r\theta}}{r}&=-\frac{2F_\theta}{r^3}+\frac{2F_{r\theta}}{r^2}-\frac{F_{rr\theta}}{r},\\ \frac1r\pd{\sigma_{\theta\theta}}{\theta}&=\frac{F_{rr\theta}}{r},\\ \frac{2\sigma_{r\theta}}{r}&=\frac{2F_\theta}{r^3}-\frac{2F_{r\theta}}{r^2}. \end{aligned} $$

Toplam yine özdeş olarak sıfırdır. Dolayısıyla (12.7) dengeyi kendiliğinden sağlar; geriye yalnız uygunluk (12.8) ve sınır koşulları kalır — tıpkı Kartezyen hâlde olduğu gibi. Python betiği aynı kontrolü genel bir $F(r,\theta)$ için SymPy ile yapar ve (12.7)'nin Kartezyen formüllerin (12.3) ile dönüştürülmesiyle aynı sonucu verdiğini de doğrular.

İpucu

Kütle kuvveti potansiyeli varsa

Kütle kuvveti bir potansiyelden türüyorsa ($\vect f=-\nabla V$), Kartezyen hâldeki gibi normal gerilmelere $V$ eklenir: $\sigma_{rr}=\frac1rF_{,r}+\frac1{r^2}F_{,\theta\theta}+V$, $\sigma_{\theta\theta}=F_{,rr}+V$, $\sigma_{r\theta}$ değişmez. Bu durumda $F$ artık biharmonik değildir: düzlemsel gerilmede uygunluk $\nabla^4F=-(1-\nu)\nabla^2V$ olur. Dönen diskte merkezkaç kuvveti $f_r=\rho\omega^2r$ olduğundan $V=-\tfrac12\rho\omega^2r^2$, $\nabla^2V=-2\rho\omega^2$ ve $\nabla^4F=2(1-\nu)\rho\omega^2$'dir. Ödevlerde ve Timoshenko–Goodier'de görülen $\sigma_{rr}=F'/r$, $\sigma_{\theta\theta}=F''+\rho\omega^2r^2$ biçimi aynı yaklaşımın farklı bir $F$ tanımıyla yazılmış eşdeğeridir (bu gerilmeler de dengeyi özdeş olarak sağlar). Aşağıda dönen diski doğrudan yer değiştirme yöntemiyle çözeceğiz; Python betiği Airy yolunun aynı sonucu verdiğini denetler.

7. Eksenel simetrik problemlerin genel çözümü

$F$ yalnız $r$'ye bağlıysa (12.7)'den $\sigma_{r\theta}=0$ ve $\sigma_{rr}=F'/r$, $\sigma_{\theta\theta}=F''$ olur (üs, $r$'ye göre türev). Biharmonik denklem

$$ \begin{aligned} &\left(\frac{d^2}{dr^2}+\frac1r\frac{d}{dr}\right)^2F\\ &\quad=F''''+\frac2rF'''-\frac1{r^2}F''+\frac1{r^3}F'=0 \end{aligned} $$

biçimini alır. $r^4$ ile çarpılınca katsayıları $r$'nin kuvvetleri olan bir Euler denklemi elde ederiz: $r^4F''''+2r^3F'''-r^2F''+rF'=0$. Böyle denklemler $r=e^t$ dönüşümüyle sabit katsayılı denklemlere çevrilir. $F=r^m$ denemesinin neden işe yaradığını görmek kolaydır: her türev $r$'nin üssünü bir azaltır, önündeki $r^k$ çarpanı ise aynı miktarda geri yükseltir. Böylece dört terimin hepsi $r^m$ ile orantılı olur, $r^m$ sadeleşir ve geriye yalnız $m$ için bir polinom kalır. Bu deneme

$$ \begin{aligned} &m(m-1)(m-2)(m-3)\\ &\quad+2m(m-1)(m-2)\\ &\quad-m(m-1)+m=m^2(m-2)^2=0 \end{aligned} $$

verir. Kökler $m=0,0,2,2$'dir. Çift katlı kökün ikinci çözümünü görmek için $r=e^t$ dönüşümünü düşünelim: $r\,d/dr=d/dt$ olduğundan Euler denklemi sabit katsayılı bir denkleme dönüşür ve karakteristik denklemi yine $m^2(m-2)^2=0$'dır. Sabit katsayılı denklemde çift katlı $m$ kökü $e^{mt}$ ve $t\,e^{mt}$ çözümlerini verir; $t=\ln r$ geri yazıldığında bunlar $r^m$ ve $r^m\ln r$ olur. $m=0$ için $1$ ve $\ln r$, $m=2$ için $r^2$ ve $r^2\ln r$. Dolayısıyla genel çözüm

$$ F(r)=A\ln r+B\,r^2\ln r+C\,r^2+D \tag{12.9} $$

olur ($D$ gerilme üretmez). Gerilmeler:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{A}{r^2}+B\,(1+2\ln r)+2C,\\ \sigma_{\theta\theta}&=-\frac{A}{r^2}+B\,(3+2\ln r)+2C,\\ \sigma_{r\theta}&=0 . \end{aligned} \tag{12.10} $$

Yer değiştirmeler ve tek değerlilik

(12.10)'u (12.6) ile şekil değiştirmeye çevirip (12.5)'i adım adım integre edelim (düzlemsel gerilme). Önce $\varepsilon_{rr}=\partial u_r/\partial r$ bağıntısını $r$'ye göre integre ederiz; integrasyon “sabiti” $\theta$'nın bir fonksiyonu olabilir:

$$ u_r=\int\varepsilon_{rr}\,dr+f(\theta). $$

Sonra $\varepsilon_{\theta\theta}=u_r/r+(1/r)\,\partial u_\theta/\partial\theta$ bağıntısını $\partial u_\theta/\partial\theta$ için çözeriz. Hesap yapılınca $A$ ve $C$'li terimler birbirini götürür ve geriye yalnız $B$'li bir terim kalır:

$$ \begin{gathered} \pd{u_\theta}{\theta}=r\,\varepsilon_{\theta\theta}-u_r=\frac{4Br}{E}-f(\theta)\\ \Longrightarrow\quad u_\theta=\frac{4Br\theta}{E}-\int f(\theta)\,d\theta+g(r). \end{gathered} $$

Son olarak $\varepsilon_{r\theta}=0$ koşulu (12.5)'e konunca $f'(\theta)+\int f\,d\theta$ ifadesinin ve $r\,g'(r)-g(r)$ ifadesinin ayrı ayrı sabit olması gerekir; buradan $f''+f=0$, yani $f=K_1\sin\theta+K_2\cos\theta$ ve $g=K_3\,r$ (artı birbirini götüren bir sabit) çıkar. Sonuç:

$$ \begin{aligned} u_r={}&\frac1E\Big[-(1+\nu)\frac{A}{r}+2(1-\nu)C\,r\Big]\\ &+\frac{B\,r}{E}\Big[2(1-\nu)\ln r-(1+\nu)\Big]\\ &+K_1\sin\theta+K_2\cos\theta,\\ u_\theta={}&\frac{4B\,r\,\theta}{E}+K_1\cos\theta-K_2\sin\theta\\ &+K_3\,r . \end{aligned} \tag{12.11} $$

$K_1$, $K_2$ rijit ötelemeleri, $K_3\,r$ rijit dönmeyi temsil eder. Dikkat çekici olan $4Br\theta/E$ terimidir: tam bir halkada $\theta=0$ ile $\theta=2\pi$ aynı noktadır, ama bu terim o noktada iki farklı değer verir ($8\pi Br/E$ kadar sıçrama). Gerçek bir cisimde yer değiştirme tek değerli olmak zorunda olduğundan

$$ B=0\quad(\text{tam halka, disk, boru}) \tag{12.12} $$

Bu, Kartezyen problemlerde karşılaşmadığımız yeni bir koşuldur: alan çok bağlantılı (delikli) olduğunda uygunluk denklemleri yer değiştirmenin tek değerli olmasını tek başına garanti etmez (Ders 06). $B\ne0$ çözümü fiziksel olarak da anlamlıdır: bir halka kesilip $\Delta\theta=8\pi B/E$ açısı kadar açıldıktan sonra zorla kapatılıp kaynaklanırsa halkada dış yük olmadan kalan artık gerilmeler tam olarak bu terimle hesaplanır (Şekil 3; Volterra dislokasyonu).

Üç halka çizimi: solda tam halka; ortada sağ tarafında küçük bir açıklık bırakılarak kesilmiş ve açılmış halka, açıklık Delta theta ile gösterilmiş; sağda açıklığı zorla kapatılıp kaynaklanmış, artık gerilme içeren halka.
Şekil 3. Tek değerlilik koşulunun fiziksel anlamı. $Br^2\ln r$ terimli çözüm, kesilip $\Delta\theta$ kadar açılmış bir halkanın zorla kapatılıp kaynaklanmasıyla oluşan artık gerilme durumudur. Böyle bir işlem yapılmamış tam halkada $B=0$ olmalıdır.

Bir ek eleme koşulu daha vardır: cisim merkezi ($r=0$) içeriyorsa (dolu disk, dolu mil) $A/r^2$ terimi merkezde sonsuz gerilme verir; bu yüzden dolu cisimde $A=0$ olur ve gerilme $\sigma_{rr}=\sigma_{\theta\theta}=2C$ sabit kalır. Delikli cisimde (boru, halka) iki sabit $A$ ve $C$ iç ve dış yüzdeki iki sınır koşulundan bulunur.

Aynı sonuç yer değiştirme yöntemiyle

Eksenel simetrik ve kütle kuvvetsiz bir problemde Airy fonksiyonuna hiç başvurmadan da ilerleyebiliriz. Bilinmeyen yalnız $u_r=u(r)$'dir ($u_\theta=0$). Şekil değiştirmeler $\varepsilon_{rr}=u'$, $\varepsilon_{\theta\theta}=u/r$; Hooke yasasıyla gerilmeleri $u$ cinsinden yazıp birinci denge denklemine koyunca

$$ \begin{gathered} \frac{d}{dr}\left[\frac1r\frac{d}{dr}(r\,u)\right]=0\\ \Longrightarrow\quad u=C_1\,r+\frac{C_2}{r} \end{gathered} $$

bulunur: (12.11)'de $B=0$ ve rijit terimler sıfırken elde ettiğimiz radyal yer değiştirmenin aynısıdır (düzlemsel gerilmede $C_1=2(1-\nu)C/E$, $C_2=-(1+\nu)A/E$). Bu yol bir yer değiştirme formülasyonudur (Navier denklemlerinin eksenel simetrik biçimi) ve iki üstünlüğü vardır: tek değerlilik kendiliğinden sağlanır, kütle kuvvetleri ve yer değiştirme sınır koşulları kolayca eklenir. Dönen diski bu yolla çözeceğiz. Airy yolu ise $\theta$'ya bağlı problemlerde vazgeçilmezdir.

8. Kalın cidarlı boru: Lamé çözümü

Tarihçe

Lamé

Kalın cidarlı boru çözümü, Fransız mühendis ve matematikçi Gabriel Lamé'nin adını taşır. Lamé, 1852'de yayımlanan elastisite derslerinde (Leçons sur la théorie mathématique de l'élasticité des corps solides) izotropik elastik cisimlerin denklemlerini sistemli biçimde ele aldı. Hooke yasasındaki $\lambda$ ve $\mu$ sabitlerine de bu yüzden Lamé sabitleri denir.

Halka kesitli bir boru; iç yarıçap a, dış yarıçap b. İç yüze kırmızı oklarla dışa doğru iç basınç p_i, dış yüze mavi oklarla içe doğru dış basınç p_o etkiyor.
Şekil 4. Kalın cidarlı boru: iç yarıçap $a$, dış yarıçap $b$; iç yüzde $p_i$, dış yüzde $p_o$ basıncı.

İç yarıçapı $a$, dış yarıçapı $b$ olan bir boru iç yüzünden $p_i$, dış yüzünden $p_o$ basıncıyla yüklensin (Şekil 4). Basınç yüzeye dik ve bastırıcı olduğundan sınır koşulları

$$ \begin{gathered}\sigma_{rr}(a)=-p_i,\qquad \sigma_{rr}(b)=-p_o,\\ \sigma_{r\theta}=0 \ \ (\text{kendiliğinden})\end{gathered} $$

olur. Tam halka olduğu için $B=0$; (12.10)'dan $\sigma_{rr}=A/r^2+2C$. İki koşul iki doğrusal denklem verir:

$$ \begin{gathered} \frac{A}{a^2}+2C=-p_i,\qquad \frac{A}{b^2}+2C=-p_o\\ \Longrightarrow\quad A=\frac{(p_o-p_i)\,a^2b^2}{b^2-a^2},\\ 2C=\frac{p_ia^2-p_ob^2}{b^2-a^2}. \end{gathered} $$

Böylece Lamé çözümü:

$$ \boxed{\; \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{p_ia^2-p_ob^2}{b^2-a^2}-\frac{(p_i-p_o)\,a^2b^2}{(b^2-a^2)\,r^2}\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac{p_ia^2-p_ob^2}{b^2-a^2}+\frac{(p_i-p_o)\,a^2b^2}{(b^2-a^2)\,r^2} \end{aligned}\;} \tag{12.13} $$

Yalnız iç basınç ($p_o=0$, $p_i=p$) için:

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{p\,a^2}{b^2-a^2}\left(1-\frac{b^2}{r^2}\right)\le0,\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac{p\,a^2}{b^2-a^2}\left(1+\frac{b^2}{r^2}\right)>0 . \end{aligned} \tag{12.14} $$
İki grafik. Solda yalnız iç basınçta çevresel gerilme iç yüzde en büyük, dışa doğru azalan pozitif eğriler; radyal gerilme iç yüzde eksi bir, dış yüzde sıfır. Sağda yalnız dış basınçta her iki gerilme negatif; çevresel gerilmenin mutlak değeri iç yüzde en büyük.
Şekil 5. Lamé dağılımları ($b/a=1{,}5$ düz, $b/a=3$ kesikli). İç basınçta çevresel gerilme çekme ve iç yüzde en büyüktür; dış basınçta her iki gerilme basınçtır ve en büyük basınç yine iç yüzdeki çevresel gerilmedir.

İşaretler sezgiyle uyumludur: iç basınç boruyu şişirmeye çalışır, çevre uzar ve $\sigma_{\theta\theta}$ çekme olur; cidar ise iki yüzü arasında sıkışır, $\sigma_{rr}$ basınçtır ve iç yüzde $-p$'den dış yüzde sıfıra iner.

Şekil 5 bu dağılımları iki farklı kalınlık için gösteriyor. Bu sonuçlardan çıkan mühendislik gözlemleri:

  • En kritik nokta iç yüzdür. İç basınçta $\sigma_{\theta\theta,\max}=\sigma_{\theta\theta}(a)$ $=p\,(b^2+a^2)/(b^2-a^2)$, her zaman $p$'den büyüktür.
  • $\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta}=4C$ sabittir. Bu yüzden düzlemsel şekil değiştirmedeki eksenel gerilme $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta})$ boru kalınlığı boyunca sabittir. Uçları kapalı bir boruda ise basıncın kapaklara uyguladığı kuvvet $p_i\pi a^2-p_o\pi b^2$ boru kesitine düzgün yayılır ve $\sigma_{zz}=(p_ia^2-p_ob^2)/(b^2-a^2)=2C$ olur.
  • Et kalınlığını artırmanın sınırı vardır. $b\to\infty$ iken $\sigma_{\theta\theta}(a)\to p$ ve en büyük kayma gerilmesi $\tau_{\max}=(\sigma_{\theta\theta}-\sigma_{rr})/2$ $=p\,b^2/(b^2-a^2)\to p$ olur. Tresca ölçütüne göre akma $\tau_{\max}=\sigma_Y/2$'de başladığından, kalınlık ne olursa olsun iç yüzde akmayı geciktirmenin sınırı $p<\sigma_Y/2$'dir. Daha yüksek basınçlar için çok katlı (sıkı geçirilmiş) borular ya da otofretaj (iç yüzde kontrollü plastik şekil değiştirme) kullanılır.
  • Sonsuz ortamda basınçlı delik ($b\to\infty$, $p_o=0$): $\sigma_{rr}=-p\,a^2/r^2$, $\sigma_{\theta\theta}=+p\,a^2/r^2$. Gerilme $1/r^2$ ile söner; merkezden üç yarıçap uzakta ($r=3a$) değeri iç basıncın dokuzda biridir. Bu sonuç tünel ve kuyu çevresindeki gerilmeler için ilk yaklaşımdır.

Radyal yer değiştirme

(12.11)'de $B=0$ ve rijit terimler sıfır alınarak düzlemsel gerilmede

$$ u_r=\frac1E\left[(1-\nu)\,2C\,r-(1+\nu)\,\frac{A}{r}\right], \tag{12.15} $$

düzlemsel şekil değiştirmede ise $u_r=\dfrac{1+\nu}{E}\left[(1-2\nu)\,2C\,r-\dfrac{A}{r}\right]$ bulunur. Uçları kapalı borunun çevresel şekil değiştirmesi doğrudan $\varepsilon_{\theta\theta}=[\sigma_{\theta\theta}-\nu(\sigma_{rr}+\sigma_{zz})]/E$ ile ve $u_r=r\,\varepsilon_{\theta\theta}$ olarak hesaplanır.

Çözümlü örnek 3Kalın cidarlı çelik boru

İç yarıçapı $a=100$ mm, dış yarıçapı $b=150$ mm olan çelik bir boru ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$) $p=50$ MPa iç basınç taşıyor. İç ve dış yüzdeki gerilmeleri, iç yüzdeki en büyük kayma gerilmesini ve iç yüzün radyal yer değiştirmesini bulun. Sonucu ince cidar formülüyle karşılaştırın.

Çözüm

Sabitler: $A=-p\,a^2b^2/(b^2-a^2)=-900\,000$ MPa·mm², $2C=p\,a^2/(b^2-a^2)=40{,}00$ MPa.

$$ \begin{gathered} \sigma_{rr}(a)=-50{,}00\ \text{MPa},\\ \sigma_{\theta\theta}(a)=130{,}00\ \text{MPa},\\ \sigma_{\theta\theta}(b)=80{,}00\ \text{MPa},\\ \tau_{\max}(a)=\frac{130+50}{2}=90{,}00\ \text{MPa}. \end{gathered} $$

$\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta}=80{,}00$ MPa her yerde aynıdır. Uzun boru düzlemsel şekil değiştirme hâlindeyse $\sigma_{zz}=0{,}3\cdot80=24{,}00$ MPa; uçları kapalıysa $\sigma_{zz}=2C=40{,}00$ MPa. İç yüzün radyal yer değiştirmesi (12.15) ile:

$$ \begin{aligned} u_r(a)&=\frac{1}{210\,000}\Big[0{,}7\cdot40\cdot100\\&\qquad+1{,}3\cdot\frac{900\,000}{100}\Big]\\ &=0{,}06905\ \text{mm} \end{aligned} $$

(düzlemsel gerilme). Düzlemsel şekil değiştirmede $0{,}06562$ mm, uçları kapalı boruda $0{,}06333$ mm bulunur. İç yüzdeki von Mises eşdeğer gerilmesi $\sigma_{zz}=0$ için $160{,}93$ MPa, uçları kapalı boru için $155{,}88$ MPa'dır; akma kontrolü bu değerlerle yapılır. İnce cidar formülü ortalama yarıçapla $pR_m/t=50\cdot125/50=125{,}00$ MPa, iç yarıçapla $pa/t=100{,}00$ MPa verir; kesin değer $130{,}00$ MPa olduğundan ince cidar formülü bu kalınlıkta ($t/a=0{,}5$) gerilmeyi sırasıyla %3,8 ve %23,1 eksik tahmin eder.

İpucu

Üç boyutlu karşılığı: kalın cidarlı küre

Aynı mantık küresel simetrik bir kaba da uygulanır (Tameroğlu bunu yarı ters yöntem bölümünde, kalın borudan hemen önce ele alır). Küresel koordinatlarda yalnız radyal yer değiştirme vardır ve denge $\frac{d\sigma_{rr}}{dr}+\frac{2}{r}(\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta})=0$ olur ($\sigma_{\theta\theta}=\sigma_{\varphi\varphi}$). Genel çözüm $\sigma_{rr}=A+B/r^3$, $\sigma_{\theta\theta}=A-B/(2r^3)$'tür; iç basınç $p$ ve serbest dış yüz için

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}&=\frac{p\,a^3}{b^3-a^3}\left(1-\frac{b^3}{r^3}\right),\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac{p\,a^3}{b^3-a^3}\left(1+\frac{b^3}{2r^3}\right). \end{aligned} $$

Gerilme bu kez $1/r^3$ ile söner; sonsuz ortamdaki küresel boşlukta çevresel gerilme $p/2$'dir (silindirik delikte $p$). Aynı et kalınlığında küre, borunun yaklaşık yarısı kadar çevresel gerilme taşır: basınçlı tankların küresel yapılmasının nedeni budur.

Çözümlü örnek 4Hidrolik silindirde et kalınlığı seçimi

İç yarıçapı $a=40$ mm olan bir hidrolik silindir $p=25$ MPa iç basınç taşıyacak. Malzemenin izin verilen gerilmesi $\sigma_{\text{iz}}=120$ MPa'dır. Gerekli dış yarıçapı (a) Tresca ölçütüyle ($\tau_{\max}\le\sigma_{\text{iz}}/2$), (b) yalnız çevresel gerilmeyi sınırlayarak bulun.

Çözüm

(a) İç yüzde $\tau_{\max}=p\,b^2/(b^2-a^2)\le60$ MPa. $k=60/25=2{,}4$ ile

$$ \begin{gathered}\frac{b^2}{b^2-a^2}\le k\;\Longrightarrow\; b\ge a\sqrt{\frac{k}{k-1}},\\ b\ge40\sqrt{\frac{2{,}4}{1{,}4}}=52{,}37\ \text{mm}.\end{gathered} $$

(b) $\sigma_{\theta\theta}(a)=p\,(b^2+a^2)/(b^2-a^2)\le120$ MPa. $m=120/25=4{,}8$ ile

$$ \begin{gathered}b\ge a\sqrt{\frac{m+1}{m-1}}=40\sqrt{\frac{5{,}8}{3{,}8}}\\=49{,}42\ \text{mm}.\end{gathered} $$

Yalnız çevresel gerilmeye bakmak, iç yüzdeki $\sigma_{rr}=-p$ basıncını yok sayar ve kalınlığı eksik tahmin eder. İç yüz iki eksenli bir gerilme hâlinde olduğundan (çekme ve basınç birlikte) bir akma ölçütü kullanılmalıdır. Sonuç olarak $b\approx53$ mm, yani yaklaşık 13 mm et kalınlığı seçilir.

İnce cidar formülü ne zaman yeterli?

İki grafik. Solda logaritmik eksende en büyük çevresel gerilme cidar kalınlığı oranına göre azalıyor; Lamé eğrisi ile ortalama yarıçaplı ince cidar eğrisi neredeyse üst üste, iç yarıçaplı formül daha aşağıda; kırmızı yatay çizgi p sınırını gösteriyor. Sağda ince cidar formüllerinin yüzde hatası kalınlıkla artıyor.
Şekil 6. Lamé çözümü ile ince cidar formüllerinin karşılaştırması. Ortalama yarıçapla yazılan $pR_m/t$ şaşırtıcı derecede iyidir ($t/a=0{,}5$'te bile %4'ün altında hata); iç yarıçapla yazılan $pa/t$ ise hızla bozulur.

İnce cidarlı boruda çevresel gerilme kesit dengesinden $\sigma_{\theta\theta}\approx pR/t$ olarak bulunur. Lamé çözümü bunun ne kadar doğru olduğunu söyler (Şekil 6). $t/a=0{,}1$ için Lamé $10{,}524\,p$, $pR_m/t$ ise $10{,}500\,p$ verir: fark %0,2'dir. Aynı kalınlıkta $pa/t=10{,}000\,p$ ile fark %5'tir. Kural olarak $t/R\lesssim0{,}1$ olan borular ince cidarlı sayılır; daha kalın borularda Lamé çözümü kullanılmalıdır.

9. Sıkı geçme

Bir dişli ya da kasnak göbeğini mile kama kullanmadan bağlamanın yolu sıkı geçmedir: göbeğin iç yarıçapı milin yarıçapından biraz küçük yapılır; göbek ısıtılarak genleştirilir ya da pres ile itilerek mile geçirilir. Soğuduğunda ya da yerine oturduğunda iki parça arasında bir temas basıncı $p$ oluşur. Bu basınç milde bastırma, göbekte iç basınç etkisi yapar (Şekil 7).

Solda iç içe iki dairesel parça: içte mil, dışta göbek; ara yüzeyde kırmızı oklar mili içe, göbeği dışa iten temas basıncını gösteriyor. Sağda yarıçapa göre gerilme grafiği: milde her iki gerilme sabit eksi 47,25 MPa; göbekte çevresel gerilme 78,75 MPa'dan dışa doğru azalıyor, radyal gerilme eksi 47,25'ten sıfıra çıkıyor.
Şekil 7. Sıkı geçme: temas basıncı $p$ mili sıkıştırır, göbeği iç basınç gibi zorlar. Sağdaki dağılım Çözümlü örnek 5'in sayılarıyla çizilmiştir.

Ara yüzey yarıçapı $c$, göbeğin dış yarıçapı $b$, milin (varsa) iç yarıçapı $a$ olsun. Yarıçaptaki geometrik girişim (ölçü farkı) $\delta$ ise temas sonrasında göbek iç yüzünün dışa doğru açılması ($u_r^{\text{göbek}}>0$) ile mil dış yüzünün içe doğru büzülmesinin ($|u_r^{\text{mil}}|$) toplamı $\delta$'ya eşit olmalıdır — bu bir uygunluk koşuludur:

Sezgi

Yeni başlayanlar için: iki bilinmeyenli bir uzlaşma

Montajdan önce mil, göbekteki delikten $\delta$ kadar “fazladır”. Montajdan sonra ikisi aynı yarıçapta buluşmak zorundadır; bu fazlalığın bir kısmını göbek açılarak, kalanını mil büzülerek karşılar. Hangi parçanın ne kadar pay alacağını rijitlikleri belirler: daha rijit parça daha az şekil değiştirir. Temas basıncı $p$ ise iki parçanın da aynı değerde hissettiği tek kuvvettir (etki–tepki). Böylece bilinmeyen tek sayı $p$'dir ve onu, iki parçanın yer değiştirmelerinin toplamının $\delta$'ya eşit olması koşulu belirler. Aynı mantık cıvatalı bağlantılardan kompozit borulara kadar pek çok statikçe belirsiz problemde karşımıza çıkar.

$$ u_r^{\text{göbek}}(c)-u_r^{\text{mil}}(c)=\delta . $$

Göbek iç basınç $p$ altındaki bir borudur: (12.13)'te $a\to c$, $p_i=p$, $p_o=0$. İç yüzündeki çevresel ve radyal gerilmeler $\sigma_{\theta\theta}=p\,(b^2+c^2)/(b^2-c^2)$ ve $\sigma_{rr}=-p$ olduğundan düzlemsel gerilmede

$$ \begin{aligned}u_r^{\text{göbek}}(c)&=\frac{c}{E}(\sigma_{\theta\theta}-\nu\sigma_{rr})\\ &=\frac{c\,p}{E}\left(\frac{b^2+c^2}{b^2-c^2}+\nu\right).\end{aligned} $$

Mil dış basınç $p$ altındaki bir borudur ($a$ iç, $c$ dış yarıçap) ve aynı yolla $u_r^{\text{mil}}(c)=-\frac{c\,p}{E}\left(\frac{c^2+a^2}{c^2-a^2}-\nu\right)$ bulunur. Uygunluk koşulundan:

$$ \begin{aligned} p&=\frac{\delta}{c\,(k_g+k_m)},\\ k_g&=\frac{1}{E_g}\left(\frac{b^2+c^2}{b^2-c^2}+\nu_g\right),\\ k_m&=\frac{1}{E_m}\left(\frac{c^2+a^2}{c^2-a^2}-\nu_m\right) \end{aligned} \tag{12.16} $$

($g$: göbek, $m$: mil). Aynı malzemeden dolu bir mil için ($a=0$) Poisson terimleri birbirini götürür ve sonuç sadeleşir:

$$ p=\frac{E\,\delta\,(b^2-c^2)}{2\,c\,b^2}. \tag{12.17} $$

Dolu milde $A=0$ olduğundan gerilme her yerde $\sigma_{rr}=\sigma_{\theta\theta}=-p$'dir; göbekte en büyük gerilme iç yüzdeki çevresel çekme gerilmesidir. Bağlantının iletebileceği burulma momenti sürtünme katsayısı $\mu$ ile göbek boyu $\ell$ için yaklaşık $M_t=2\pi c^2\ell\,\mu\,p$'dir: sıkı geçme hesabı temas basıncını bulmakla başlar.

Çözümlü örnek 5Çelik göbeğin dolu çelik mile sıkı geçirilmesi

Yarıçapı $c=50$ mm olan dolu çelik bir mile dış yarıçapı $b=100$ mm olan çelik bir göbek, yarıçapta $\delta=0{,}03$ mm girişimle geçiriliyor ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$, düzlemsel gerilme). Temas basıncını ve göbekteki en büyük gerilmeyi bulun.

Çözüm

(12.17) ile

$$ \begin{aligned} p&=\frac{210\,000\cdot0{,}03\cdot(100^2-50^2)}{2\cdot50\cdot100^2}\\&=47{,}25\ \text{MPa}. \end{aligned} $$

Göbeğin iç yüzünde

$$ \begin{gathered} \sigma_{\theta\theta}(c)=p\,\frac{b^2+c^2}{b^2-c^2}\\=47{,}25\cdot\frac{12\,500}{7500}=78{,}75\ \text{MPa},\\ \sigma_{rr}(c)=-47{,}25\ \text{MPa}; \end{gathered} $$

dış yüzünde $\sigma_{\theta\theta}(b)=2pc^2/(b^2-c^2)=31{,}50$ MPa. Mil her yerde $-47{,}25$ MPa eşit iki eksenli basınç altındadır (Şekil 7). Girişim yalnız $0{,}03$ mm olduğu hâlde gerilmeler onlarca MPa mertebesindedir: sıkı geçmede toleranslar mikron düzeyinde hesaplanmalıdır.

Montaj için göbek ısıtılırsa iç yarıçapının en az $\delta$ kadar büyümesi gerekir. Isıl genleşme (Ders 08) $\Delta c=\alpha\,c\,\Delta T$ olduğundan çelik için ($\alpha=12\times10^{-6}$ 1/°C) $\Delta T=\delta/(\alpha c)=50{,}0$ °C'lik bir sıcaklık farkı yeter; uygulamada montaj boşluğu için bunun biraz üstüne çıkılır.

Mühendislik notu

Sıkı geçmeyle güçlendirilmiş (çok katlı) boru

Lamé çözümünün en rahatsız edici yanı, çevresel gerilmenin iç yüzde toplanması ve dış katmanların az çalışmasıdır. Sıkı geçme bu dengesizliği düzeltmenin klasik yoludur: iç boru, iç yarıçapı biraz küçük bir dış boru içine sıcak geçirilir. Temas basıncı iç boruda basınç, dış boruda çekme yönünde bir ön gerilme bırakır. İşletmede iç basınç geldiğinde iç borunun iç yüzündeki çekme gerilmesi önce bu basınç ön gerilmesini “sıfırlamak” zorunda kalır; böylece et kalınlığı boyunca çevresel gerilme daha düzgün dağılır ve aynı malzeme ile daha yüksek basınç taşınır. Top namluları ve yüksek basınçlı hidrolik silindirler bu ilkeyle üretilmiştir. Hesap, bu derste kurduğumuz iki aracın süperpozisyonudur: sıkı geçme ön gerilmesi (12.16) + işletme basıncı (12.13).

10. Dönen disk

Türbin diskleri, taşlama taşları, volanlar ve testere bıçakları yüksek açısal hızla döner. Disk ince olduğu için düzlemsel gerilme hâlindedir. Sabit $\omega$ açısal hızıyla dönen bir parçacığın merkezcil ivmesi $-\omega^2r\,\mathbf e_r$'dir; disk ile birlikte dönen koordinat takımında bu ivmeyi (d'Alembert ilkesiyle) her parçacığa etkiyen bir merkezkaç kuvveti olarak yazarız. Bu bir kütle kuvvetidir:

$$ f_r=\rho\,\omega^2r,\qquad f_\theta=0 . $$

Problem eksenel simetriktir ama kütle kuvveti içerdiği için (12.10)'u doğrudan kullanamayız. Burada yer değiştirme yöntemi çok kısa bir yoldur. Bilinmeyen tek fonksiyon $u_r=u(r)$'dir; $\varepsilon_{rr}=u'$, $\varepsilon_{\theta\theta}=u/r$ ve düzlemsel gerilmede

$$ \begin{gathered} \sigma_{rr}=\frac{E}{1-\nu^2}\left(u'+\nu\frac ur\right),\\ \sigma_{\theta\theta}=\frac{E}{1-\nu^2}\left(\frac ur+\nu u'\right). \end{gathered} $$

Bunları birinci denge denklemine ($\sigma_{r\theta}=0$, $\partial/\partial\theta=0$) koyarsak

$$ \frac{d}{dr}\left[\frac1r\frac{d}{dr}(r\,u)\right]=-\frac{(1-\nu^2)\,\rho\,\omega^2\,r}{E} \tag{12.18} $$

elde edilir (sol taraf $u''+u'/r-u/r^2$'nin derli toplu yazılışıdır). İki kez integre ederek

$$ u=C_1\,r+\frac{C_2}{r}-\frac{(1-\nu^2)\,\rho\,\omega^2\,r^3}{8E} $$

ve gerilmeler

$$ \begin{aligned} \sigma_{rr}={}&\frac{E}{1-\nu^2}\Big[(1+\nu)C_1-(1-\nu)\frac{C_2}{r^2}\Big]\\&-\frac{3+\nu}{8}\rho\omega^2r^2,\\ \sigma_{\theta\theta}={}&\frac{E}{1-\nu^2}\Big[(1+\nu)C_1+(1-\nu)\frac{C_2}{r^2}\Big]\\&-\frac{1+3\nu}{8}\rho\omega^2r^2 \end{aligned} $$

bulunur. Sınır koşulları sabitleri belirler.

  • Dolu disk (yarıçap $b$): merkezde sonlu yer değiştirme için $C_2=0$; dış kenar serbest, $\sigma_{rr}(b)=0$. Sonuç: $$\begin{aligned}\sigma_{rr}&=\frac{3+\nu}{8}\rho\omega^2\left(b^2-r^2\right),\\ \sigma_{\theta\theta}&=\frac{\rho\omega^2}{8}\Big[(3+\nu)\,b^2-(1+3\nu)\,r^2\Big].\end{aligned} $$ En büyük gerilme merkezdedir: $\sigma_{rr}=\sigma_{\theta\theta}=\frac{3+\nu}{8}\rho\omega^2b^2$.
  • Ortası delikli disk ($a\le r\le b$, iki kenar serbest): $$\begin{aligned}\sigma_{rr}={}&\frac{3+\nu}{8}\rho\omega^2\\&\times\left(b^2+a^2-\frac{a^2b^2}{r^2}-r^2\right),\\ \sigma_{\theta\theta}={}&\frac{3+\nu}{8}\rho\omega^2\left(b^2+a^2+\frac{a^2b^2}{r^2}\right)\\&-\frac{1+3\nu}{8}\rho\omega^2r^2.\end{aligned} $$ En büyük gerilme delik kenarındaki çevresel gerilmedir: $$\sigma_{\theta\theta}(a)=\frac{\rho\omega^2}{4}\big[(3+\nu)\,b^2+(1-\nu)\,a^2\big].$$
İki grafik. Solda dolu diskte radyal ve çevresel gerilmeler merkezde eşit, 0,41 civarında; radyal gerilme dış kenarda sıfıra iniyor. Sağda ortası delikli diskte çevresel gerilme delik kenarında 0,83'e fırlıyor, radyal gerilme delik kenarında sıfır; dolu diskin eğrisi noktalı çizgiyle karşılaştırma için çizilmiş.
Şekil 8. Dönen diskte gerilmeler ($\rho\omega^2b^2$ ile boyutsuz, $\nu=0{,}3$). Çok küçük bir delik bile delik kenarındaki çevresel gerilmeyi dolu diskin merkezindeki değerin yaklaşık iki katına çıkarır.

Şekil 8 çarpıcı bir sonuç gösterir: $a\to0$ limitinde delikli diskin delik kenarındaki gerilme $\frac{3+\nu}{4}\rho\omega^2b^2$'ye gider — dolu diskin merkezindekinin tam iki katı. Merkezdeki küçük bir mil deliği (ya da malzeme kusuru) en büyük gerilmeyi ikiye katlar. Bu bir gerilme yığılması örneğidir; bir sonraki derste aynı olguyu çekilen levhadaki delikte ($K_t=3$) göreceğiz.

Çözümlü örnek 6Çelik diskin 6000 dev/dk'da gerilmeleri

Yarıçapı $b=250$ mm olan ince çelik bir disk ($\rho=7850$ kg/m³, $\nu=0{,}3$) 6000 dev/dk ile dönüyor. (a) Dolu disk için merkezdeki ve dış kenardaki çevresel gerilmeyi, (b) merkezinde $a=25$ mm yarıçaplı delik bulunan disk için delik kenarındaki gerilmeyi bulun.

Çözüm

Birimleri mm–N–MPa'da tutmak için yoğunluğu $\rho=7{,}85\times10^{-9}$ N·s²/mm⁴ alırız. $\omega=2\pi\cdot6000/60=628{,}32$ rad/s ve $\rho\omega^2b^2=7{,}85\times10^{-9}\cdot628{,}32^2\cdot250^2$ $=193{,}69$ MPa.

(a) Dolu diskte en büyük gerilme merkezdedir ($\sigma_{rr}=\sigma_{\theta\theta}$); dış kenarda yalnız çevresel gerilme kalır:

$$ \begin{aligned} \sigma(0)&=\frac{3{,}3}{8}\cdot193{,}69=79{,}90\ \text{MPa},\\ \sigma_{\theta\theta}(b)&=\frac{3{,}3-1{,}9}{8}\cdot193{,}69\\ &=33{,}90\ \text{MPa}. \end{aligned} $$

(b) $a/b=0{,}1$ ile

$$ \begin{aligned}\sigma_{\theta\theta}(a)&=\frac{193{,}69}{4}\Big[3{,}3+0{,}7\cdot0{,}01\Big]\\&=160{,}13\ \text{MPa},\end{aligned} $$

yani dolu diskin merkezindeki değerin $2{,}004$ katı. Disk yarıçapı ya da hız iki katına çıkarsa gerilmeler dört katına çıkar ($\propto\omega^2b^2$); dönen parçaların hız sınırı bu yüzden çok keskindir.

Mühendislik notu

Eşit mukavemetli disk

Sabit kalınlıklı dolu diskte gerilme merkezde en büyüktür ve dışa doğru azalır; malzeme verimsiz kullanılır. Türbin diskleri bu yüzden merkezde kalın, kenarda ince yapılır. Kalınlığı $h(r)$ olan bir diskte radyal denge $\frac{d}{dr}(h\,r\,\sigma_{rr})-h\,\sigma_{\theta\theta}+\rho\omega^2r^2h=0$ biçimini alır. Her yerde $\sigma_{rr}=\sigma_{\theta\theta}=\sigma_0$ istersek bu denklem $\sigma_0\,r\,h'=-\rho\omega^2r^2h$'ye iner ve

$$h(r)=h_0\exp\!\left(-\frac{\rho\,\omega^2\,r^2}{2\,\sigma_0}\right)$$

bulunur. Bu profilde şekil değiştirmeler de sabittir ($\varepsilon_{rr}=\varepsilon_{\theta\theta}$), dolayısıyla uygunluk kendiliğinden sağlanır. Gerçek diskler göbek ve kanat bağlantıları nedeniyle bu ideal profilden sapar, ama tasarımın çıkış noktası budur.

11. Python ile doğrulama

Betik dersteki bütün kritik adımları SymPy ile denetler: (12.7)'deki Airy formüllerinin denge denklemlerini özdeş olarak sağladığını ve Kartezyen dönüşümle aynı gerilmeleri verdiğini, eksenel simetrik biharmonik denklemin genel çözümünü (12.9), yer değiştirmelerin (12.11) Hooke yasasını sağladığını ve $u_\theta$'nın $2\pi$'de $8\pi Br/E$ kadar sıçradığını gösterir. Ardından Lamé, sıkı geçme ve dönen disk örneklerinin ve alıştırmaların sayılarını hesaplar.

e12_kutupsal.py148 satır · Pythonİndir
"""Ders 12 — Kutupsal koordinatlarda elastisite: eksenel simetrik problemler (doğrulama betiği).

Ne yapar?
  1. Kutupsal Airy formüllerinin denge denklemlerini özdeş olarak sağladığını ve Kartezyen
     dönüşümle aynı gerilmeleri verdiğini SymPy ile gösterir.
  2. Eksenel simetrik biharmonik denklemi çözer, genel çözümün gerilme ve yer değiştirmelerini
     bulur (B teriminin çok değerli u_theta ürettiğini gösterir).
  3. Lamé (kalın boru), sıkı geçme ve dönen disk sayısal örneklerini ve alıştırmaları hesaplar.
Birimler: mm, N, MPa. Çelik: E = 210 GPa, nu = 0,3, rho = 7850 kg/m^3 = 7,85e-9 t/mm^3.

Çalıştır:   python e12_kutupsal.py
Gerekenler: numpy, sympy
"""
import numpy as np
import sympy as sp

r, th, E, nu = sp.symbols("r theta E nu", positive=True)

# %% 1. Airy fonksiyonu ve denge (kütle kuvveti yok)
print("=== 1. Kutupsal Airy formülleri ===")
F = sp.Function("F")(r, th)
srr = sp.diff(F, r) / r + sp.diff(F, th, 2) / r**2
stt = sp.diff(F, r, 2)
srt = -sp.diff(sp.diff(F, th) / r, r)
d1 = sp.simplify(sp.diff(srr, r) + sp.diff(srt, th) / r + (srr - stt) / r)
d2 = sp.simplify(sp.diff(srt, r) + sp.diff(stt, th) / r + 2 * srt / r)
print("1. denge denklemi:", d1, "| 2. denge denklemi:", d2)
x, y = sp.symbols("x y")
Fk = x**3 * y - 2 * x * y**3 + x**2 * y**2                     # rastgele bir Kartezyen fonksiyon
sxx, syy, sxy = sp.diff(Fk, y, 2), sp.diff(Fk, x, 2), -sp.diff(Fk, x, y)
yer = {x: r * sp.cos(th), y: r * sp.sin(th)}
Fp = Fk.subs(yer)
srr_d = (sxx * sp.cos(th)**2 + syy * sp.sin(th)**2 + 2 * sxy * sp.sin(th) * sp.cos(th)).subs(yer)
srt_d = ((syy - sxx) * sp.sin(th) * sp.cos(th) + sxy * (sp.cos(th)**2 - sp.sin(th)**2)).subs(yer)
fark1 = sp.simplify(srr_d - (sp.diff(Fp, r) / r + sp.diff(Fp, th, 2) / r**2))
fark2 = sp.simplify(srt_d + sp.diff(sp.diff(Fp, th) / r, r))
print("Kartezyen dönüşümle fark (srr, srt):", fark1, fark2)

# %% 2. Eksenel simetrik genel çözüm
print("\n=== 2. Eksenel simetrik genel çözüm ===")
f = sp.Function("f")
lap = lambda g: sp.diff(g, r, 2) + sp.diff(g, r) / r
print(sp.dsolve(sp.Eq(lap(lap(f(r))), 0)))
A, B, C = sp.symbols("A B C")
Fa = A * sp.log(r) + B * r**2 * sp.log(r) + C * r**2
srr, stt = sp.simplify(sp.diff(Fa, r) / r), sp.simplify(sp.diff(Fa, r, 2))
print("srr =", srr, "| stt =", stt)
K1, K2, K3 = sp.symbols("K1 K2 K3")
ur = (-(1 + nu) * A / r + 2 * (1 - nu) * B * r * sp.log(r) - (1 + nu) * B * r + 2 * (1 - nu) * C * r) / E \
     + K1 * sp.sin(th) + K2 * sp.cos(th)
ut = 4 * B * r * th / E + K1 * sp.cos(th) - K2 * sp.sin(th) + K3 * r
err = sp.diff(ur, r); ett = ur / r + sp.diff(ut, th) / r
ert = (sp.diff(ur, th) / r + sp.diff(ut, r) - ut / r) / 2
kontrol = [sp.simplify(err - (srr - nu * stt) / E), sp.simplify(ett - (stt - nu * srr) / E), sp.simplify(ert)]
print("düzlemsel gerilme Hooke kontrolü (0 olmalı):", kontrol)
assert all(k == 0 for k in kontrol)
print("theta=2*pi'de u_theta sıçraması =", sp.simplify(ut.subs(th, 2 * sp.pi) - ut.subs(th, 0)))
# Adım adım integrasyon: u_r = ∫eps_rr dr + f(theta); du_theta/dtheta = r*eps_tt - u_r
ur0 = sp.integrate(sp.expand((srr - nu * stt) / E), r)
dut = sp.simplify(sp.expand(r * (stt - nu * srr) / E - ur0))
print("integrasyon: r*eps_tt - ∫eps_rr dr =", dut, "(A ve C'li terimler sadeleşir)")
assert sp.simplify(dut - 4 * B * r / E) == 0

# %% 3. Lamé: kalın cidarlı boru
print("\n=== 3. Lamé: a=100 mm, b=150 mm, p_i=50 MPa ===")
a, b, pi_, po = sp.symbols("a b p_i p_o", positive=True)
lame = sp.solve([(A / r**2 + 2 * C).subs(r, a) + pi_, (A / r**2 + 2 * C).subs(r, b) + po], [A, C], dict=True)[0]
print("A =", sp.factor(lame[A]), "| 2C =", sp.factor(2 * lame[C]))
Es, nus = 210000.0, 0.3
an, bn, pn = 100.0, 150.0, 50.0
An = float(lame[A].subs({a: an, b: bn, pi_: pn, po: 0}))
Cn2 = float(2 * lame[C].subs({a: an, b: bn, pi_: pn, po: 0}))
sr = lambda rr: An / rr**2 + Cn2
st = lambda rr: -An / rr**2 + Cn2
print(f"A = {An:.0f} MPa*mm^2, 2C = {Cn2:.2f} MPa")
print(f"sigma_rr(a) = {sr(an):.2f}, sigma_tt(a) = {st(an):.2f}, sigma_tt(b) = {st(bn):.2f} MPa")
print(f"tau_max(a) = {(st(an) - sr(an)) / 2:.2f} MPa ; sigma_rr + sigma_tt = {sr(an) + st(an):.2f} MPa (sabit)")
print(f"düzlemsel şekil değiştirme sigma_zz = {nus * Cn2 * 2:.2f} MPa ; kapalı uç sigma_zz = {Cn2:.2f} MPa")
ur_dg = ((1 - nus) * Cn2 * an - (1 + nus) * An / an) / Es
ur_dsd = (1 + nus) / Es * ((1 - 2 * nus) * Cn2 * an - An / an)
ur_kap = an * (st(an) - nus * (sr(an) + Cn2)) / Es
print(f"u_r(a): düzlemsel gerilme {ur_dg:.5f} mm, düzlemsel ş.d. {ur_dsd:.5f} mm, kapalı uçlu boru {ur_kap:.5f} mm")
def vm(s1, s2, s3):
    return np.sqrt(0.5 * ((s1 - s2)**2 + (s2 - s3)**2 + (s3 - s1)**2))
print(f"iç yüzde von Mises: sigma_zz=0 için {vm(st(an), sr(an), 0):.2f} MPa, kapalı uçlu boru için {vm(st(an), sr(an), Cn2):.2f} MPa")
Rm, t = (an + bn) / 2, bn - an
print(f"ince cidar: p R_m / t = {pn * Rm / t:.2f} MPa, p a / t = {pn * an / t:.2f} MPa")
for ta in (0.1, 0.5):
    be = 1 + ta
    lm, io, ii = (be**2 + 1) / (be**2 - 1), (be + 1) / (2 * (be - 1)), 1 / (be - 1)
    print(f"t/a = {ta}: Lamé {lm:.3f} p, pR_m/t {io:.3f} p (eksik %{100 * (lm - io) / lm:.1f}), "
          f"pa/t {ii:.3f} p (eksik %{100 * (lm - ii) / lm:.1f})")
bo = 2.0
print(f"Alıştırma: yalnız dış basınç, b/a=2, p_o=10 MPa -> sigma_tt(a) = {-2 * 10 * bo**2 / (bo**2 - 1):.2f} MPa")

# tasarım: hidrolik silindir, a = 40 mm, p = 25 MPa, izin verilen gerilme 120 MPa
ad_, pd_, si = 40.0, 25.0, 120.0
b_tr = ad_ * np.sqrt((si / 2 / pd_) / (si / 2 / pd_ - 1))          # Tresca: p b^2/(b^2-a^2) <= si/2
b_ce = ad_ * np.sqrt((si / pd_ + 1) / (si / pd_ - 1))              # çevresel gerilme <= si
print(f"Tasarım: Tresca ile b >= {b_tr:.2f} mm ; çevresel gerilme ölçütüyle b >= {b_ce:.2f} mm")

# %% 4. Sıkı geçme
print("\n=== 4. Sıkı geçme (çelik, yarıçapta girişim delta) ===")
def temas(delta, c, b, a=0.0, E=Es, n=nus):
    gobek = ((b**2 + c**2) / (b**2 - c**2) + n) / E
    mil = ((c**2 + a**2) / (c**2 - a**2) - n) / E
    return delta / (c * (gobek + mil))
cn, bn2, dl = 50.0, 100.0, 0.03
p = temas(dl, cn, bn2)
print(f"dolu mil: p = {p:.2f} MPa ; göbek sigma_tt(c) = {p * (bn2**2 + cn**2) / (bn2**2 - cn**2):.2f} MPa, "
      f"sigma_tt(b) = {2 * p * cn**2 / (bn2**2 - cn**2):.2f} MPa ; mil sigma = {-p:.2f} MPa")
print(f"göbeği sıcak geçirmek için gereken en az sıcaklık farkı (alfa = 12e-6 1/C): {dl / (12e-6 * cn):.1f} C")
ph = temas(dl, cn, bn2, a=20.0)
print(f"Alıştırma: içi boş mil (a=20 mm): p = {ph:.2f} MPa ; mil iç yüzü sigma_tt = {-2 * ph * cn**2 / (cn**2 - 20.0**2):.2f} MPa")
# hedef temas basıncı için gereken girişim: rijit mil ve elastik dolu mil (düzlemsel gerilme)
ph_ = 60.0
d_rijit = cn * ph_ / Es * ((bn2**2 + cn**2) / (bn2**2 - cn**2) + nus)
d_elastik = 2 * cn * bn2**2 * ph_ / (Es * (bn2**2 - cn**2))
print(f"Alıştırma: p = {ph_:.0f} MPa için gereken girişim: rijit mil {d_rijit:.4f} mm, elastik dolu çelik mil {d_elastik:.4f} mm")
print(f"  rijit mil varsayımı girişimi %{100 * (1 - d_rijit / d_elastik):.1f} küçük tahmin eder")

# %% 5. Dönen disk
print("\n=== 5. Dönen disk (düzlemsel gerilme) ===")
rho, w = sp.symbols("rho omega", positive=True)
u = sp.Function("u")
ode = sp.Eq(sp.diff(sp.diff(r * u(r), r) / r, r), -(1 - nu**2) * rho * w**2 * r / E)
print(sp.dsolve(ode))
# Airy yoluyla kontrol: V = -rho w^2 r^2/2, sigma_rr = F'/r + V, sigma_tt = F'' + V; düzlemsel gerilmede
# nabla^4 F = -(1-nu) nabla^2 V = 2(1-nu) rho w^2 olmalı (dolu disk çözümüyle)
V = -rho * w**2 * r**2 / 2
bb = sp.Symbol("b", positive=True)
srr_d = (3 + nu) / 8 * rho * w**2 * (bb**2 - r**2)
stt_d = rho * w**2 / 8 * ((3 + nu) * bb**2 - (1 + 3 * nu) * r**2)
Fp = r * (srr_d - V)                                   # F'
lapF = sp.diff(Fp, r) + Fp / r                         # nabla^2 F = F'' + F'/r
print("F'' = sigma_tt - V ?", sp.simplify(sp.diff(Fp, r) - (stt_d - V)) == 0,
      "| nabla^4 F =", sp.factor(sp.simplify(sp.diff(lapF, r, 2) + sp.diff(lapF, r) / r)))
rhon = 7.85e-9                      # t/mm^3  (N s^2/mm^4)
bd, n_dev = 250.0, 6000.0
om = 2 * np.pi * n_dev / 60
k = rhon * om**2 * bd**2
print(f"omega = {om:.2f} rad/s ; rho*omega^2*b^2 = {k:.2f} MPa")
print(f"dolu disk merkez: {(3 + nus) / 8 * k:.2f} MPa ; dış kenar sigma_tt = {(3 + nus - 1 - 3 * nus) / 8 * k:.2f} MPa")
al = 0.1
sa = ((3 + nus) / 8 * (2 + al**2) - (1 + 3 * nus) / 8 * al**2)
print(f"delikli disk (a/b=0,1) delik kenarı sigma_tt = {sa * k:.2f} MPa ; dolu merkeze oranı = {sa / ((3 + nus) / 8):.3f}")
om_max = np.sqrt(150.0 / ((3 + nus) / 8 * rhon * bd**2))
print(f"Alıştırma: dolu disk, sigma_izin = 150 MPa -> omega_max = {om_max:.1f} rad/s = {om_max * 60 / (2 * np.pi):.0f} dev/dk")

Terminal çıktısıpython e12_kutupsal.py
=== 1. Kutupsal Airy formülleri ===
1. denge denklemi: 0 | 2. denge denklemi: 0
Kartezyen dönüşümle fark (srr, srt): 0 0

=== 2. Eksenel simetrik genel çözüm ===
Eq(f(r), C1 + C2*r**2 + C3*r**2*log(r) + C4*log(r))
srr = A/r**2 + 2*B*log(r) + B + 2*C | stt = -A/r**2 + 2*B*log(r) + 3*B + 2*C
düzlemsel gerilme Hooke kontrolü (0 olmalı): [0, 0, 0]
theta=2*pi'de u_theta sıçraması = 8*pi*B*r/E
integrasyon: r*eps_tt - ∫eps_rr dr = 4*B*r/E (A ve C'li terimler sadeleşir)

=== 3. Lamé: a=100 mm, b=150 mm, p_i=50 MPa ===
A = a**2*b**2*(p_i - p_o)/((a - b)*(a + b)) | 2C = -(a**2*p_i - b**2*p_o)/((a - b)*(a + b))
A = -900000 MPa*mm^2, 2C = 40.00 MPa
sigma_rr(a) = -50.00, sigma_tt(a) = 130.00, sigma_tt(b) = 80.00 MPa
tau_max(a) = 90.00 MPa ; sigma_rr + sigma_tt = 80.00 MPa (sabit)
düzlemsel şekil değiştirme sigma_zz = 24.00 MPa ; kapalı uç sigma_zz = 40.00 MPa
u_r(a): düzlemsel gerilme 0.06905 mm, düzlemsel ş.d. 0.06562 mm, kapalı uçlu boru 0.06333 mm
iç yüzde von Mises: sigma_zz=0 için 160.93 MPa, kapalı uçlu boru için 155.88 MPa
ince cidar: p R_m / t = 125.00 MPa, p a / t = 100.00 MPa
t/a = 0.1: Lamé 10.524 p, pR_m/t 10.500 p (eksik %0.2), pa/t 10.000 p (eksik %5.0)
t/a = 0.5: Lamé 2.600 p, pR_m/t 2.500 p (eksik %3.8), pa/t 2.000 p (eksik %23.1)
Alıştırma: yalnız dış basınç, b/a=2, p_o=10 MPa -> sigma_tt(a) = -26.67 MPa
Tasarım: Tresca ile b >= 52.37 mm ; çevresel gerilme ölçütüyle b >= 49.42 mm

=== 4. Sıkı geçme (çelik, yarıçapta girişim delta) ===
dolu mil: p = 47.25 MPa ; göbek sigma_tt(c) = 78.75 MPa, sigma_tt(b) = 31.50 MPa ; mil sigma = -47.25 MPa
göbeği sıcak geçirmek için gereken en az sıcaklık farkı (alfa = 12e-6 1/C): 50.0 C
Alıştırma: içi boş mil (a=20 mm): p = 41.34 MPa ; mil iç yüzü sigma_tt = -98.44 MPa
Alıştırma: p = 60 MPa için gereken girişim: rijit mil 0.0281 mm, elastik dolu çelik mil 0.0381 mm
  rijit mil varsayımı girişimi %26.3 küçük tahmin eder

=== 5. Dönen disk (düzlemsel gerilme) ===
Eq(u(r), (C1*E + C2*E*r**2 + omega**2*r**4*rho*(nu**2 - 1)/8)/(E*r))
F'' = sigma_tt - V ? True | nabla^4 F = -2*omega**2*rho*(nu - 1)
omega = 628.32 rad/s ; rho*omega^2*b^2 = 193.69 MPa
dolu disk merkez: 79.90 MPa ; dış kenar sigma_tt = 33.90 MPa
delikli disk (a/b=0,1) delik kenarı sigma_tt = 160.13 MPa ; dolu merkeze oranı = 2.004
Alıştırma: dolu disk, sigma_izin = 150 MPa -> omega_max = 860.9 rad/s = 8221 dev/dk

12. Sık yapılan hatalar

  • Basıncın işaretini yanlış koymak. Basınç bastırıcıdır: iç yüzde $\sigma_{rr}(a)=-p_i$, dış yüzde $\sigma_{rr}(b)=-p_o$. “$+p$” yazmak bütün işaretleri tersine çevirir.
  • Dengedeki $(\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta})/r$ terimini unutmak. Kartezyen denklemi “$x\to r$” diye kopyalamak yanlıştır; bu terim olmadan Lamé çözümü bulunamaz.
  • $\varepsilon_{\theta\theta}$'deki $u_r/r$ terimini atlamak. Eksenel simetrik problemde çevresel şekil değiştirme tamamen bu terimden gelir.
  • Tek değerlilik ve sonluluk koşullarını unutmak. Tam halkada tek değerlilikten $B=0$, dolu diskte merkezde sonluluktan ayrıca $A=0$ (dönen diskte $C_2=0$). Bu koşullar sınır koşullarına ek olarak gerekir.
  • Sıkı geçmede girişimi çapta ve yarıçapta karıştırmak. (12.16)–(12.17)'deki $\delta$ yarıçaptaki girişimdir; çapta verilmişse ikiye bölünür.
  • Düzlemsel gerilme ile düzlemsel şekil değiştirmeyi karıştırmak. İnce disk düzlemsel gerilme, uzun boru düzlemsel şekil değiştirme (ya da kapalı uçlu boru) hâlindedir; gerilmeler çoğu zaman aynıdır ama yer değiştirmeler farklıdır.
  • Dönen diskte yoğunluğu yanlış birimle kullanmak. mm–N–MPa sisteminde $\rho$ t/mm³ (= N·s²/mm⁴) cinsinden olmalıdır: 7850 kg/m³ = $7{,}85\times10^{-9}$ t/mm³.

13. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayYalnız dış basınçlı boru

Yalnız dış basınç $p_o$ taşıyan bir boruda ($p_i=0$) iç yüzdeki çevresel gerilmeyi bulun. $b/a=2$, $p_o=10$ MPa için sayısal değeri hesaplayın.

Çözümü göster

(12.13)'te $p_i=0$: $\sigma_{\theta\theta}=-\dfrac{p_ob^2}{b^2-a^2}\left(1+\dfrac{a^2}{r^2}\right)$; $r=a$'da $\sigma_{\theta\theta}(a)=-\dfrac{2p_ob^2}{b^2-a^2}$. $b/a=2$ için $-2\cdot10\cdot4/3=-26{,}67$ MPa: iç yüzde dış basıncın 2,67 katı büyüklüğünde bir basınç gerilmesi oluşur. Dış basınçlı borularda (denizaltı gövdesi, gömülü boru) asıl risk bu basınç gerilmesi ve burkulmadır.

Alıştırma 2KolayEksenel gerilmenin sabit olması

Lamé çözümünde $\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta}$'nin $r$'den bağımsız olduğunu gösterin. Çözümlü örnek 3'teki boru uzun ve uçları tutulu (düzlemsel şekil değiştirme) ise $\sigma_{zz}$ nedir?

Çözümü göster

(12.13)'te $\pm\dfrac{(p_i-p_o)a^2b^2}{(b^2-a^2)r^2}$ terimleri toplamda birbirini götürür: $\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta}=2\,\dfrac{p_ia^2-p_ob^2}{b^2-a^2}=4C$. Sayısal olarak 80,00 MPa, dolayısıyla $\sigma_{zz}=\nu(\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta})=24{,}00$ MPa, kalınlık boyunca sabit.

Alıştırma 3Ortaİnce cidar limiti

$b=a+t$ yazarak, $t/a\to0$ iken Lamé çözümünün iç yüzdeki çevresel gerilmesinin $pa/t$'ye yaklaştığını gösterin ve ilk düzeltme terimini bulun.

Çözümü göster

$\sigma_{\theta\theta}(a)=p\,\dfrac{b^2+a^2}{b^2-a^2}$. $b=a+t$, $\varepsilon=t/a$ ile $b^2-a^2=a^2(2\varepsilon+\varepsilon^2)$, $b^2+a^2=a^2(2+2\varepsilon+\varepsilon^2)$:

$$ \begin{aligned} \sigma_{\theta\theta}(a)&=p\,\frac{2+2\varepsilon+\varepsilon^2}{2\varepsilon+\varepsilon^2}\\ &=\frac{p}{\varepsilon}\cdot\frac{1+\varepsilon+\varepsilon^2/2}{1+\varepsilon/2}\\ &\approx\frac{pa}{t}\left(1+\frac{\varepsilon}{2}\right). \end{aligned} $$

İlk terim ince cidar formülüdür; düzeltme $+p/2$'dir. $1+\varepsilon/2=(a+t/2)/a=R_m/a$ olduğundan birinci mertebede $\sigma_{\theta\theta}(a)\approx pR_m/t$: ortalama yarıçaplı formülün neden bu kadar iyi olduğu buradan anlaşılır.

Alıştırma 4Ortaİçi boş mile sıkı geçme

Çözümlü örnek 5'teki göbek, iç yarıçapı $a=20$ mm olan içi boş çelik bir mile aynı girişimle ($\delta=0{,}03$ mm) geçirilirse temas basıncı ne olur? Milin iç yüzündeki çevresel gerilmeyi bulun.

Çözümü göster

(12.16)'da $E_g=E_m=E$, $\nu_g=\nu_m=\nu$:

$$ \begin{aligned} p&=\frac{E\,\delta}{c\left[\dfrac{b^2+c^2}{b^2-c^2}+\dfrac{c^2+a^2}{c^2-a^2}\right]}\\ &=\frac{210\,000\cdot0{,}03}{50\,(1{,}6667+1{,}3810)}\\&=41{,}34\ \text{MPa}. \end{aligned} $$

İçi boş mil daha esnek olduğu için basınç düşer. Mil dış basınçlı bir borudur; iç yüzündeki çevresel gerilme $-2pc^2/(c^2-a^2)$ $=-2\cdot41{,}34\cdot2500/2100$ $=-98{,}44$ MPa — temas basıncının iki katından fazla bir basınç gerilmesi.

Alıştırma 5OrtaHedef basınçtan girişime: rijit mil mi, elastik mil mi?

Bir göbek ($c=50$ mm, $b=100$ mm, çelik, düzlemsel gerilme) mile oturtulacak ve temas basıncının $p=60$ MPa olması isteniyor. Gereken çap girişimini (radyal $\delta$) iki modelle hesaplayın: (a) mil rijit kabul edilerek, (b) mil aynı çelikten dolu ve elastik kabul edilerek. Rijit mil varsayımı girişimi ne kadar küçük tahmin ettirir?

Çözümü göster

(a) Rijit milde girişimin tamamını göbeğin iç yüzü karşılar: $\delta=u_r^{\text{göbek}}(c)=\dfrac{c\,p}{E}\left(\dfrac{b^2+c^2}{b^2-c^2}+\nu\right)$ $=\dfrac{50\cdot60}{210\,000}\,(1{,}667+0{,}3)=0{,}0281$ mm.

(b) Elastik dolu milde (12.17) ters çevrilir: $\delta=\dfrac{2\,c\,b^2\,p}{E\,(b^2-c^2)}$ $=\dfrac{2\cdot50\cdot10\,000\cdot60}{210\,000\cdot7500}=0{,}0381$ mm.

Mil de basınç altında büzüldüğü için aynı basıncı elde etmek için daha büyük girişim gerekir. Rijit mil varsayımı girişimi yaklaşık %26 küçük tahmin eder; bu ölçüde bir montaj ölçüsüyle üretilen parçada temas basıncı hedefin epey altında kalır.

Alıştırma 6OrtaDönen diskin hız sınırı

Çözümlü örnek 6'daki dolu çelik diskte en büyük gerilme 150 MPa'yı aşmamalıdır. İzin verilen en büyük açısal hızı ve devir sayısını bulun.

Çözümü göster

En büyük gerilme merkezdedir: $\frac{3+\nu}{8}\rho\omega^2b^2\le150$. Buradan

$$\begin{aligned}\omega_{\max}&=\frac1b\sqrt{\frac{8\cdot150}{(3+\nu)\,\rho}}\\&=\frac{1}{250}\sqrt{\frac{1200}{3{,}3\cdot7{,}85\times10^{-9}}}\\&=860{,}9\ \text{rad/s},\end{aligned}$$

yani yaklaşık 8221 dev/dk. Gerilme $\omega^2$ ile arttığı için hız $\sqrt2$ katına (%41) çıkarsa gerilme iki katına çıkar.

Alıştırma 7ZorKüçük delik gerilmeyi neden iki katına çıkarır?

Ortası delikli dönen diskte $\sigma_{\theta\theta}(a)$ ifadesinden yola çıkarak $a\to0$ limitini alın ve dolu diskin merkezindeki gerilmeyle karşılaştırın. Bu limitin dolu diske neden “sürekli” olarak gitmediğini sınır koşulları yardımıyla açıklayın.

Çözümü göster

$\sigma_{\theta\theta}(a)=\frac{\rho\omega^2}{4}\big[(3+\nu)b^2+(1-\nu)a^2\big]$ $\to\frac{3+\nu}{4}\rho\omega^2b^2$, dolu diskin merkezindeki $\frac{3+\nu}{8}\rho\omega^2b^2$ değerinin iki katı. Dolu diskte merkezde $\sigma_{rr}=\sigma_{\theta\theta}$ (eşit iki eksenli çekme) vardır. Delik ne kadar küçük olursa olsun kenarında $\sigma_{rr}=0$ koşulu dayatılır; radyal gerilmenin taşıyamadığı yük çevresel gerilmeye aktarılır. $C_2/r^2$ terimi $a\to0$ iken $C_2\propto a^2$ olduğu için delikten uzakta kaybolur ama $r=a$'da sonlu kalır: etki yerel ama büyüklüğü delik boyutundan bağımsızdır. Bu, sonsuz levhada eşit iki eksenli çekmedeki küçük deliğin $K_t=2$ değeriyle aynıdır (Ders 13).

Alıştırma 8ZorKesilip kaynaklanmış halkada artık gerilmeler

İç yarıçapı $a$, dış yarıçapı $b$ olan bir halka bir ışın boyunca kesiliyor, uçları birbirine göre $\Delta\theta$ açısı kadar döndürülüp kaynaklanıyor (dış yük yok). (12.10)–(12.11) çözümünde $B$'yi $\Delta\theta$ cinsinden bulun ve $A$, $C$'yi iç ve dış yüzün yüksüz olmasından belirleyin.

Çözümü göster

$u_\theta$'nın $\theta=2\pi$'deki sıçraması açılma miktarına eşit olmalıdır: $8\pi Br/E=\Delta\theta\,r$, yani $B=E\,\Delta\theta/(8\pi)$. $\sigma_{rr}(a)=\sigma_{rr}(b)=0$:

$$ \begin{gathered} \frac{A}{a^2}+B(1+2\ln a)+2C=0,\\ \frac{A}{b^2}+B(1+2\ln b)+2C=0\\ \Longrightarrow\quad A=\frac{2B\,a^2b^2\ln(b/a)}{b^2-a^2},\\ 2C=-\frac{A}{b^2}-B(1+2\ln b). \end{gathered} $$

Çevresel gerilme $\sigma_{\theta\theta}=-A/r^2+B(3+2\ln r)+2C$ kesit boyunca işaret değiştirir; bileşke kuvveti sıfır ama bileşke momenti sıfır değildir. Halka, dış yük olmadan iç gerilmeli bir yapıdır. Kaynaklı halkalarda, büküp kaynaklanmış borularda artık gerilmelerin kaynağı budur.

14. Özet

Özet
  • Kutupsal birim vektörler $\theta$ ile döner; denge ve kinematik bağıntılardaki ek terimler ($(\sigma_{rr}-\sigma_{\theta\theta})/r$, $2\sigma_{r\theta}/r$, $u_r/r$, $-u_\theta/r$) bu dönmeden gelir.
  • Kutupsal Airy formülleri (12.7) dengeyi özdeş olarak sağlar; uygunluk kutupsal biharmonik denklemdir (12.8).
  • Eksenel simetrik genel çözüm $F=A\ln r+Br^2\ln r+Cr^2$'dir. Tam halkada tek değerlilik $B=0$, dolu cisimde sonluluk $A=0$ gerektirir.
  • Lamé çözümünde en kritik nokta iç yüzdür; $\sigma_{rr}+\sigma_{\theta\theta}$ sabittir; et kalınlığını artırmanın faydası sınırlıdır.
  • Sıkı geçmede temas basıncı bir uygunluk koşulundan bulunur: iki parçanın radyal yer değiştirmelerinin farkı girişime eşittir.
  • Dönen diskte gerilmeler $\rho\omega^2b^2$ ile ölçeklenir; küçük bir merkez deliği en büyük gerilmeyi iki katına çıkarır.

Bir sonraki derste $\theta$'ya bağlı problemleri çözüyoruz: delikli levhada gerilme yığılması (Kirsch), yarı düzleme tekil yük (Flamant) ve kamalar.

15. Kaynaklar ve ileri okuma

  • M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics (2005), Bölüm 7.6 (kutupsal koordinatlarda formülasyon), 8.3 (kutupsal koordinatlarda genel çözümler) ve 8.4 (kalın cidarlı silindir, basınçlı delik).
  • J. R. Barber, Elasticity (4. baskı, 2022), Bölüm 7 (kütle kuvvetleri, dönen cisimler) ve Bölüm 8 (kutupsal koordinatlarda problemler).
  • P. L. Gould, Introduction to Linear Elasticity (3. baskı, 2013), Bölüm 7.4 (silindirik koordinatlar), 7.5 (kalın cidarlı silindir veya disk) ve 7.8 (dönme dislokasyonu).
  • M. İnan, Düzlemde Elastisite Teorisi (İTÜ, 1969), Bölüm 12: dönüştürmeler, dönel simetrik gerilme alanı, halkada iç ve dış basınç, geçme halkalar, dönen disk.
  • S. Tameroğlu, Elastisite Teorisi (İTÜ, 1991), Bölüm VII (iç ve dış basınca maruz kalın boru) ve Bölüm VIII (biharmonik denklemin kutupsal koordinatlarda genel çözümü, çözümün tek değerli olması, halka problemi).
  • S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity (3. baskı, McGraw-Hill, 1970), Bölüm 4 (kutupsal koordinatlarda iki boyutlu problemler).
  • Tam künyeler: Ek C — Kaynakça.