
Akademik / MMI 569
İTÜ · Yüksek lisans · Türkçe ders kaynağı
MMI 569 — Malzeme ve Yapılarda Yorulma
Yorulmayı sıfırdan, mekanizmasıyla ve hesabıyla öğrenin: gerilme–ömür, şekil değiştirme–ömür, kırılma mekaniği, çentikler, kalıntı gerilmeler, değişken genlikli ve çok eksenli yükleme. Her derste özgün şekiller, çözümlü örnekler, benzer problemler ve tarayıcıda çalışan hesap araçları.
- 14hafta
- 19 / 19alt ders hazır
- 116terim
Ders hakkında
Ne öğreneceğiz?
Dersin tanımı
Yorulmanın temel konuları; yorulmanın safhaları; mikro ve makro yorulma özellikleri; gerilme–ömür ve genleme–ömür yaklaşımları; LEFM yöntemi; çentiklerin yorulmaya etkisi; kalıntı gerilmelerin önemi; değişken genlikli yükleme; çok eksenli gerilme altında yorulma.
Dersin amacı
Yorulma teorilerini, yorulma tasarım esaslarını ve yorulma mekanizmalarını öğrenmek.
Ana kaynak: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley, 2000. Her derste ilgili bölüm ve sayfa verilir; anlatım, örnekler ve çizimler özgündür.
Öğrenme çıktıları
Dersi bitirdiğinizde
Her alt derste hangi çıktıya hizmet ettiği yazılıdır. Hesap içeren bütün haftalar Çıktı 4'ü (yorulma hesabı yapabilmek) hedefler.
- Yorulma mekanizmaları ve tasarım esasları konusunda bilgi sahibi olmakHasarın nasıl başlayıp ilerlediğini, kırılma yüzeyinin ne anlattığını ve tasarım felsefelerini açıklayabilmek. Hafta 1–3, 7, 8.
- Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmekS–N, ε–N ve LEFM yaklaşımlarının dayanağını, kabullerini ve geçerlilik sınırlarını bilmek. Hafta 4–7, 9–13.
- Yapıların yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmekKaynaklı birleşimler ve yapısal detaylar için gerilme tanımlarını, değişken genlikli ve çok eksenli yüklemeyi yapı ölçeğinde ele almak. Hafta 2, 6, 7, 9–14.
- Yorulma hesabı yapabilmekÇözümlü örnekleri izledikten sonra benzer bir problemi kendi başına çözebilmek: ömür tahmini, izin verilen yük, kritik çatlak boyu, hasar toplamı. Hesap içeren bütün haftalar.
Nasıl çalışılır?
Okuyun, çözün, deneyin, sınayın.
- 1 · MekanizmaHer konu bir hasar vakası ya da mühendislik problemiyle başlar; önce fiziksel mekanizma, sonra matematik.
- 2 · Çözümlü örnekVerilenler, istenenler, model ve kabuller, çözüm, birim kontrolü ve fiziksel yorum sırasıyla.
- 3 · Benzer problemHer örneğin ardından benzerini kendiniz çözün; çözüm açılır alanda.
- 4 · Araç ve alıştırmaTarayıcıdaki araçlarla parametreleri değiştirin; ipucu ve çözümü ayrı açılan alıştırmalarla bitirin.
Müfredat
14 hafta
Haftalar alt derslere bölünmüştür; bütün dersler yayında. Mukavemet ön bilgileri her dersin başında kısaca hatırlatılır.
Hafta 1 · Hazır
Giriş ve tanımlar
Yorulma nedir, neden mühendisliğin en sık hasar türüdür ve tarihî hasarlar bize ne öğretti? Sabit genlikli yükü tanımlayan parametreler.
Kitap: SFSF Böl. 1 (s. 1–17), §4.1.1 (s. 59–62)
- Hafta 1 · 1.1Yorulma nedir? Hasar türleri ve tarihten derslerStatik dayanımın altındaki tekrarlı yük neden kırar? Hasar türleri, yorulmanın evreleri, Versailles'tan Eschede'ye vakalar ve kursun haritası.
- Hafta 1 · 1.2Yük çevrimi parametreleri: σa, σm, Δσ, R ve AGenlik, ortalama, aralık, gerilme ve genlik oranı; çevrim ve tersinme; basınçlı kap ve dönen mil örnekleri; etkileşimli sinyal aracı.
Hafta 2 · Hazır
Yorulma tasarımı
Sonsuz ömür, güvenli ömür, hasar emniyetli (fail-safe) ve hasar toleranslı tasarım; test ve analizin rolü; saçılma ve emniyet katsayıları.
Kitap: SFSF Böl. 2 (s. 19–31), Böl. 13 (s. 428–445)
Hafta 3 · Hazır
Yorulmanın mikro ve makro özellikleri
Kayma bantları, ekstrüzyon ve intrüzyon, Evre I ve Evre II çatlak ilerlemesi; kırılma yüzeyinde plaj izleri, striasyonlar ve fraktografi.
Kitap: SFSF Böl. 3 (s. 33–58)
Hafta 4 · Hazır
Gerilme–ömür (S–N) yöntemi
S–N eğrisi, Basquin bağıntısı, yorulma sınırı ve yorulma dayanımı, düzeltme faktörleri; Goodman, Gerber ve Soderberg ortalama gerilme düzeltmeleri.
Kitap: SFSF Böl. 4 (s. 59–92)
Hafta 5 · Hazır
Genleme–ömür (ε–N) yöntemi
Çevrimsel gerilme–genleme davranışı, histerezis, çevrimsel sertleşme ve yumuşama, Coffin–Manson–Basquin; Morrow ve SWT ortalama gerilme düzeltmeleri.
Kitap: SFSF Böl. 5 (s. 93–121)
Hafta 6 · Hazır
LEFM yöntemi
Gerilme şiddet faktörü, geometri faktörü, kırılma tokluğu, Paris bağıntısı, eşik değer ve çatlak ilerleme ömrü.
Kitap: SFSF Böl. 6 (s. 122–185)
Hafta 7 · Hazır
Çentikler
Kt, Kf ve çentik hassasiyeti; çentikli parçada S–N; Neuber ve Glinka ile yerel gerilme–genleme; kaynaklı detaylarda gerilme tanımları.
Kitap: SFSF Böl. 7 (s. 186–242), Böl. 12
Hafta 8 · Hazır
Kalıntı gerilmeler
Kumlama, haddeleme, kaynak, ısıl işlem ve talaşlı imalatla oluşan kalıntı gerilmeler; yorulmaya etkileri ve çevrimsel gevşeme.
Kitap: SFSF Böl. 8 (s. 243–269)
Hafta 9 · Hazır
Değişken genlikli yükleme I
Yük spektrumları, rainflow çevrim sayımı, Palmgren–Miner doğrusal hasar birikimi ve sınırları; yapısal detaylar.
Kitap: SFSF §9.1–9.6 (s. 270–295), §12.4
Hafta 10 · Hazır
Değişken genlikli yükleme II
Yerel genleme yaklaşımıyla değişken genlikli analiz, histerezis belleği, ortalama gerilme gevşemesi ve sıra etkileri.
Kitap: SFSF §9.4, §9.7 (s. 277–281, 295–299)
Hafta 11 · Hazır
Değişken genlikli yükleme III
Değişken genlikte çatlak ilerlemesi, aşırı yük sonrası gecikme ve çatlak kapanması.
Kitap: SFSF §6.7, §9.8 (s. 162–165, 299–308)
Hafta 12 · Hazır
Çok eksenli yorulma I
Çok eksenli gerilme halleri, orantılı ve orantısız yükleme, eşdeğer gerilme ve genleme yaklaşımları ve sınırları.
Kitap: SFSF §10.1–10.3 (s. 318–328)
Hafta 13 · Hazır
Çok eksenli yorulma II
Kritik düzlem yaklaşımları (Fatemi–Socie, SWT), orantısız sertleşme ve uygulama örnekleri.
Kitap: SFSF §10.4–10.6 (s. 328–339)
Hafta 14 · Hazır
Gözden geçirme
S–N, ε–N ve LEFM ne zaman? Konuları birleştiren kapsamlı tasarım örneği ve karma alıştırma seti.
Kitap: SFSF §2.1, §7.5, Böl. 12–13
Etkileşimli araçlar
Tarayıcıda yorulma hesabı
Araçların yöntemleri, yakınsama ölçütleri ve doğrulama sonuçları ilgili ders sayfasında yazılıdır.
- Yük–zaman sinyaliσmax, σmin, σa, σm, Δσ, R ve A; σa–σm düzleminde sabit R doğruları.
- S–N çizici (Basquin)Basquin ile ömür ↔ genlik; tablodan ya da çekme dayanımından tahmini eğri.
- Haigh diyagramıGoodman, Gerber ve Soderberg: eşdeğer genlik, ömür ve emniyet katsayısı.
- Çevrimsel σ–ε ve histerezisRamberg–Osgood çevrimsel eğri, Masing döngüsü; monotonik eğriyle karşılaştırma (sertleşme/yumuşama).
- ε–N eğrisi, Morrow ve SWTElastik/plastik bileşenler, geçiş ömrü; ortalama gerilmeli ömür (Morrow, SWT).
- Neuber–Glinka çözücüAynı çentikte iki yöntemin yerel gerilme, genleme ve ömür sonuçları.
- Paris çatlak ilerleme ömrüa–N eğrisi, sonlandırma ölçütleri, analitik ve sayısal integral.
- Rainflow sayıcı ve MinerKendi yük geçmişiniz için çevrim tablosu ve hasar toplamı.
- Aşırı yük gecikmesiTek aşırı yük sonrası çatlak ilerlemesi; Wheeler modeli, çevrim çevrim toplama.
- Eksenel–burulma düzlem taramasıOrantılı ve orantısız yükleme; her düzlemde kayma genliği, normal gerilme ve Findley büyüklüğü; von Mises ile karşılaştırma.
Bağlantılı dersler
Diğer derslerle ilişkisi
- MKC 521 Elastisite TeorisiGerilme analizi, asal gerilmeler, Mohr dairesi — çok eksenli yorulma ve çentikler için temel.
- MKC 523 Katı Cisim Mekaniğinin TemelleriGerilme ve şekil değiştirme ölçütleri, denge — gerilme yoğunlaşması ve kırılma mekaniğinin sürekli ortam temeli.
- MKC 516 Kompozit Malzemelerin MekaniğiKompozitlerde hasar ölçütleri; metallerdeki yorulma yaklaşımlarıyla karşılaştırma.
- MAK 612 İleri Sonlu ElemanlarDoğrusal olmayan analiz — çentik dibinde elastik–plastik çözümün sayısal karşılığı.
- Düzlem Gerilme Dönüşümü aracıAsal gerilmeler ve Mohr dairesi hesabı.
Kaynaklar
Kaynakça ve sözlük
Kullanılan bütün kitap, makale ve standartlar toplu kaynakçada; derslerde geçen terimler Türkçe–İngilizce karşılıkları, sembolleri ve birimleriyle terimler sözlüğünde. Bu sayfalar kişisel çalışma kaynağıdır; resmî ders materyali değildir ve öğretim üyesine ait notlar yayımlanmaz. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni.