Bu derste öğrenecekleriniz
- Ortalama gerilmenin ömre etkisini deney gözlemleriyle açıklamak
- Haigh diyagramını okumak; Goodman, Gerber ve Soderberg'i yazmak ve karşılaştırmak
- Eşdeğer tam tersinir genliği bulup Basquin ile ömür hesaplamak
- Orantılı yükte emniyet katsayısını hesaplamak ve akma kontrolünü yapmak
- Basma ortalamasında hangi modelin nasıl kullanılacağını söylemek
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Hafta 1.2'deki hidrolik akümülatörün cidarında gerilme 25 ile 225 MPa arasında değişiyordu: genlik 100 MPa, ortalama 125 MPa. S–N eğrileri ise tam tersinir ($\sigma_m = 0$) deneylerden gelir. Bu kabı hangi eğriyle değerlendireceğiz? Ön yüklü cıvatalar, yaylar, basınçlı borular ve kendi ağırlığını taşıyan yapı elemanları hep sıfırdan farklı bir ortalama gerilmeyle çalışır. Bu derste ortalama gerilmeyi hesaba katan üç klasik modeli öğreniyoruz.
2. Ön bilgiler
$\sigma_a$, $\sigma_m$, $R$ (Ders 1.2), Basquin bağıntısı (Ders 4.1), akma dayanımı $\sigma_y$ ve çekme dayanımı $\sigma_u$ (Ders 1.1). Bu ders gerilme–ömür yöntemine aittir; şekil değiştirme–ömür yöntemindeki ortalama gerilme düzeltmeleri (Morrow, SWT) Hafta 5'te ayrıca ele alınacaktır.
3. Deney ne gösteriyor?
Aynı genlikte çekme ortalaması ömrü kısaltır, basma ortalaması uzatır [SFSF, §4.3, Şekil 4.10, s. 74–75]. Fiziksel olarak: çekme ortalaması çatlağı açık tutar ve ilerlemesini kolaylaştırır; basma ortalaması çatlak yüzeylerini birbirine bastırır. Çeliklerde ve alüminyumda uzun ömürde, basma ortalamasının tam tersinir dayanımı yüzde 50'ye kadar artırdığı görülmüştür [SFSF, §4.3, Şekil 4.13, s. 77–78]. Küçük çekme ortalamalarının etkisi ise çoğu zaman küçüktür.
4. Haigh diyagramı ve üç model
Belirli bir ömür için izin verilen $(\sigma_m, \sigma_a)$ çiftlerini gösteren diyagrama Haigh diyagramı denir (Şekil 4.3). Dikey ekseni keserken eğri, o ömürdeki tam tersinir dayanım $S_N$'den geçer (yorulma sınırı için $S_f$). Sağa doğru, malzemenin statik dayanımına iner. Üç klasik model, bu inişin biçimini farklı varsayar:
$$ \text{Goodman:}\ \ \frac{\sigma_a}{S_N} + \frac{\sigma_m}{\sigma_u} = 1 \qquad \text{Gerber:}\ \ \frac{\sigma_a}{S_N} + \left(\frac{\sigma_m}{\sigma_u}\right)^2 = 1 \qquad \text{Soderberg:}\ \ \frac{\sigma_a}{S_N} + \frac{\sigma_m}{\sigma_y} = 1 $$Goodman ve Gerber SFSF'de verilmiştir [SFSF, Denk. 4.5a–b, s. 77]; kitap ayrıca $\sigma_u$ yerine gerçek kırılma dayanımı $\sigma_f$'nin kullanıldığı Morrow doğrusunu verir. Soderberg kitapta yer almaz; makine tasarımı kaynaklarında bulunur [Budynas–Nisbett, Böl. 6].
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
| Model | Statik uç | Davranış | Ne zaman? | Basma ortalaması |
|---|---|---|---|---|
| Goodman | $\sigma_u$ | Sünek metallerin verisinin çoğunlukla altında, güvenli tarafta | Genel tasarım; SFSF'nin önerdiği iki modelden biri | Doğrusal uzatılabilir (yarar) [SFSF, s. 78] |
| Gerber | $\sigma_u$ | Sünek metallerde çekme ortalamalı veriye daha yakın, daha az tutucu | Veriyle uyumu kontrol edilmiş sünek malzemeler | Kullanılmaz: zararlı etki öngörür; kitap tasarımda kullanımını önermez [SFSF, s. 78] |
| Soderberg | $\sigma_y$ | En tutucu; akmayı da dolaylı sınırlar | Akmanın kesinlikle istenmediği, sade bir kontrol istendiğinde | Doğrusal uzatılabilir; ama yarar akma kontrolüyle sınırlanmalı |
Hangi model seçilirse seçilsin ayrıca akma kontrolü yapılır: $\sigma_a + |\sigma_m| \le \sigma_y$ [SFSF, §4.3, s. 78].
5. Eşdeğer genlik ve ömür
Modeller bir başka biçimde de kullanılır: ortalama gerilmeli bir çevrimle aynı ömrü vereceği kabul edilen tam tersinir genliğe eşdeğer tam tersinir genlik $\sigma_{ar}$ deriz. Denklemlerde $S_N$ yerine $\sigma_{ar}$ yazılıp çözülür:
$$ \sigma_{ar}^{\text{Goodman}} = \frac{\sigma_a}{1 - \sigma_m/\sigma_u}, \qquad \sigma_{ar}^{\text{Gerber}} = \frac{\sigma_a}{1 - (\sigma_m/\sigma_u)^2}, \qquad \sigma_{ar}^{\text{Soderberg}} = \frac{\sigma_a}{1 - \sigma_m/\sigma_y} $$Sonra $\sigma_{ar}$ Basquin'e konarak ömür bulunur. Bu yolla ortalama gerilme etkisi kısa ve uzun ömürde aynı biçimde hesaba katılır [SFSF, §4.5, s. 85].
Dört soru · Goodman bağıntısı
Nereden geliyor?
Deneysel gözlemlerin basit bir doğruyla temsili: $\sigma_m = 0$'da tam tersinir dayanım, $\sigma_a = 0$'da statik kırılma ($\sigma_u$). Veri büyük ölçüde Goodman doğrusu ile Gerber parabolü arasına düşer [SFSF, s. 77].
Ne zaman kullanılır?
Gerilme–ömür yönteminde, makroskobik olarak elastik çevrimlerde, çekme ortalamalı yükte. Basma ortalamasında doğrusal uzatma kitapça kabul edilir; birçok tasarımcı tutucu kalmak için basma ortalamasını sıfır alır.
Nasıl uygulanır?
(1) $\sigma_a$, $\sigma_m$'yi bulun. (2) Hedef ömürdeki $S_N$'yi S–N'den alın ya da $\sigma_{ar}$'yi hesaplayıp Basquin'den ömrü bulun. (3) Akma kontrolü yapın.
Sonuç ne anlama gelir?
Sonuç bir tahmindir; modeller arasında ömür kolayca birkaç kat farklı çıkabilir (Örnek 4.2.1). Seçilen modeli ve nedenini hesapta yazın.
6. Emniyet katsayısı
Yükler orantılı artıyorsa ($R$ sabit), çalışma noktası başlangıçtan geçen yük doğrusu üzerinde dışarı kayar (Şekil 4.3). Emniyet katsayısı $n$, noktanın sınır eğrisine ulaşması için gereken büyütme oranıdır. Goodman ve Soderberg için doğrudan:
$$ \frac{1}{n} = \frac{\sigma_a}{S_N} + \frac{\sigma_m}{\sigma_u} \quad (\text{Goodman}), \qquad \frac{1}{n} = \frac{\sigma_a}{S_N} + \frac{\sigma_m}{\sigma_y} \quad (\text{Soderberg}) $$Gerber için $n$, $n\sigma_a/S_N + (n\sigma_m/\sigma_u)^2 = 1$ ikinci derece denkleminin pozitif köküdür. Akmaya karşı katsayı $n_y = \sigma_y/(\sigma_a + |\sigma_m|)$.
7. Etkileşimli araç: Haigh diyagramı
Malzemeyi ve hedef ömrü seçin; $S_N$ Basquin'den hesaplanır. $\sigma_a$ ve $\sigma_m$'yi değiştirerek üç modelin eşdeğer genliğini, ömrünü ve emniyet katsayısını karşılaştırın. Basma ortalamasında Gerber satırının nasıl davrandığına dikkat edin.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
8. Çözümlü örnekler
Verilenler
4340 sıcak haddelenmiş çelik: $\sigma_u = 827$ MPa, $\sigma_y = 634$ MPa, $\sigma'_f = 1198$ MPa, $b = -0{,}095$ [SFSF, Tablo A.2, s. 450]. Çevrim: $\sigma_a = 250$ MPa, $\sigma_m = 150$ MPa.
İstenenler
Goodman, Gerber ve Soderberg ile $\sigma_{ar}$ ve ömür; $\sigma_m = 0$ durumuyla karşılaştırma; akma kontrolü.
Model ve kabuller
Parlatılmış numune verisi (düzeltme yok), medyan ömür, Basquin tersinme tabanlı.
Çözüm
Goodman: $\sigma_{ar} = 250/(1 - 150/827) = 305{,}4$ MPa. Gerber: $250/(1 - (150/827)^2) = 258{,}5$ MPa. Soderberg: $250/(1 - 150/634) = 327{,}5$ MPa.
Ömür $N_f = \tfrac12 (\sigma_{ar}/1198)^{1/(-0{,}095)}$:
| Model | $\sigma_{ar}$ (MPa) | $N_f$ (çevrim) |
|---|---|---|
| $\sigma_m = 0$ (karşılaştırma) | 250,0 | 7,3 × 10⁶ |
| Gerber | 258,5 | 5,1 × 10⁶ |
| Goodman | 305,4 | 8,9 × 10⁵ |
| Soderberg | 327,5 | 4,2 × 10⁵ |
Akma: $\sigma_y/(\sigma_a + \sigma_m) = 634/400 = 1{,}59 > 1$ ✓.
Birim kontrolü
$\sigma_m/\sigma_u$ boyutsuz; $\sigma_{ar}$ MPa; ömür çevrim (Basquin sonucu 2'ye bölündü).
Fiziksel yorum
Ortalama gerilme ömrü her modelde kısalttı, ama modeller arasında 12 kata varan fark var. Bu, ortalama gerilme düzeltmesinin hesaptaki en belirsiz adımlardan biri olduğunu gösterir. Tasarımda genellikle Goodman tercih edilir; Gerber veriye daha yakın olabilir ama tutucu değildir.
Benzer problem · Basma ortalaması
Aynı malzeme ve $\sigma_a = 250$ MPa, ama $\sigma_m = -150$ MPa. Üç modelle $\sigma_{ar}$'yi bulun ve yorumlayın.
İpucu
Goodman ve Soderberg'de $\sigma_m$'yi işaretiyle koyun. Gerber'i basmada kullanmayın.
Çözümü göster
Goodman: $250/(1 + 150/827) = 211{,}6$ MPa ($N_f \approx 4{,}2\times10^7$). Soderberg: $250/(1 + 150/634) = 202{,}2$ MPa. Gerber basmada σa'yı artırırdı (yanlış); bu yüzden $\sigma_m = 0$ alınır: 250 MPa. Basma ortalaması yararlıdır, ancak bu yarar ancak deneyle doğrulanmışsa ya da kalıntı gerilmenin gevşemeyeceği biliniyorsa güvenle kullanılmalıdır (Hafta 8).
Verilenler
Örnek 1.2.3'teki akümülatör: çevre gerilmesi $\sigma_a = 100$ MPa, $\sigma_m = 125$ MPa, 20 yılda $N = 2{,}88\times10^6$ çevrim. Malzeme 4340 sıcak haddelenmiş (Örnek 4.2.1). Yüzey ve boyut için toplam düzeltme $k = 0{,}80$ (temsilî).
İstenenler
Üç modelle emniyet katsayısı ve akma katsayısı.
Model ve kabuller
$S_N$ Basquin'den, düzeltme $k$ ile çarpılarak bulunur. Yük orantılı artar (basınç büyürse genlik ve ortalama birlikte büyür). Kaynak ve nozul gibi çentikler yok sayıldı.
Çözüm
$S_N = 1198\,(2 \times 2{,}88\times10^6)^{-0{,}095} = 273{,}0$ MPa; düzeltilmiş $S_N = 0{,}80 \times 273{,}0 = 218{,}4$ MPa.
$$ n_{\text{Goodman}} = \left(\frac{100}{218{,}4} + \frac{125}{827}\right)^{-1} = 1{,}64, \qquad n_{\text{Soderberg}} = \left(\frac{100}{218{,}4} + \frac{125}{634}\right)^{-1} = 1{,}53 $$Gerber: $n\cdot 0{,}4579 + n^2 \cdot 0{,}02285 = 1 \Rightarrow n = 1{,}99$. Akma: $n_y = 634/225 = 2{,}82$.
Birim kontrolü
Bütün oranlar MPa/MPa, boyutsuz.
Fiziksel yorum
Yorulma, akmadan önce belirleyici: en küçük katsayı yorulmada. Goodman ile 1,64 makul görünür; ancak gerçek kapta kaynaklar ve nozullar çentik etkisi yaratır (Hafta 7) ve bu katsayıyı belirgin biçimde düşürür.
Benzer problem · Sıfırdan basınçlama
Aynı kap 0–16 MPa ile çalışırsa (Ders 1.2'deki benzer problem: $\sigma_a = 100$, $\sigma_m = 100$ MPa) Goodman, Soderberg ve Gerber emniyet katsayılarını bulun.
İpucu
$S_N = 218{,}4$ MPa aynı kalır.
Çözümü göster
Goodman: $(100/218{,}4 + 100/827)^{-1} = 1{,}73$. Soderberg: $(100/218{,}4 + 100/634)^{-1} = 1{,}62$. Gerber: $n = 2{,}05$. Ortalama düştüğü için katsayılar biraz arttı.
9. Sık yapılan hatalar
- Gerber'i basma ortalamasında kullanmak. Parabol simetrik olduğu için basmayı zararlı gösterir.
- $S_N$'yi yanlış ömürde almak. Haigh diyagramı tek bir ömür içindir; sonsuz ömür için $S_f$, sınırlı ömür için $S_{N}$.
- Akma kontrolünü unutmak. Yorulma doğrusu içinde kalan bir nokta akabilir (ör. büyük $\sigma_m$, küçük $\sigma_a$).
- Soderberg'de $\sigma_u$ kullanmak. Soderberg $\sigma_y$ ile yazılır.
- Morrow ve SWT'yi bu derste aramak. Onlar şekil değiştirme–ömür yöntemine aittir (Hafta 5); bu dersteki Morrow doğrusu ($\sigma_f$ ile) farklı bir şeydir.
10. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| Haigh diyagramı (sabit ömür diyagramı) | Haigh diagram (constant-life diagram) | — | — | Yatayda σm, dikeyde σa olan ve aynı ömrü veren (σm, σa) çiftlerini gösteren diyagram. |
| Goodman doğrusu (değiştirilmiş Goodman) | modified Goodman line | σa/SN + σm/σu = 1 | — | Tam tersinir dayanımı çekme dayanımına bağlayan doğru; sünek metallerde çoğunlukla güvenli tarafta kalır. |
| Gerber parabolü | Gerber parabola | σa/SN + (σm/σu)² = 1 | — | Sünek metallerin çekme ortalamalı verisine daha yakın; basma ortalamasında yanlış (zararlı) sonuç verdiği için orada kullanılmaz. |
| Soderberg doğrusu | Soderberg line | σa/SN + σm/σy = 1 | — | Çekme dayanımı yerine akma dayanımını kullanır; en tutucu olanıdır ve akmayı da dolaylı olarak sınırlar. |
| eşdeğer tam tersinir genlik | equivalent fully reversed amplitude | σar | MPa | Ortalama gerilmeli bir çevrimle aynı ömrü verdiği kabul edilen, ortalaması sıfır çevrimin genliği. |
| emniyet katsayısı | safety factor | n | — | Yüklerin kaç katına çıkınca sınır eğrisine ulaşılacağı. Gerilmede ve ömürde tanımlanan katsayılar farklıdır (Hafta 2). |
11. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalSıralama
Çekme ortalamasında aynı $\sigma_a$ ve $\sigma_m$ için Goodman, Gerber ve Soderberg'in verdiği $\sigma_{ar}$'yi küçükten büyüğe sıralayın. Neden?
İpucu
Paydaları karşılaştırın; $\sigma_y < \sigma_u$ ve $0 < \sigma_m/\sigma_u < 1$.
Çözümü göster
Gerber < Goodman < Soderberg. $(\sigma_m/\sigma_u)^2 < \sigma_m/\sigma_u < \sigma_m/\sigma_y$ olduğundan paydalar sırayla küçülür, $\sigma_{ar}$ büyür. Soderberg en tutucudur.
Alıştırma 2OrtaSayısalİzin verilen genlik
4340 sıcak haddelenmiş çelikten bir çubuk $\sigma_m = 200$ MPa sabit gerilme taşıyor. $N_f = 10^5$ çevrim için Goodman ile izin verilen $\sigma_a$ nedir? (Düzeltme yok.)
İpucu
Önce $S_N = 1198\,(2\times10^5)^{-0{,}095}$; sonra $\sigma_a = S_N(1 - \sigma_m/\sigma_u)$.
Çözümü göster
$S_N = 375{,}7$ MPa; $\sigma_a = 375{,}7\,(1 - 200/827) = 284{,}9$ MPa. Akma: $284{,}9 + 200 = 484{,}9 < 634$ ✓.
Alıştırma 3OrtaSayısalKitap örneğini yeniden çözün
SFSF §4.6'daki örnekte (s. 86–88) 4340 çelik bir çubuk $\sigma_u = 1240$ MPa, $\sigma_m = 200$ MPa ve $N_f = 50\,000$ çevrim için inceleniyor; kitap $S_f = 0{,}87 \times 0{,}5\sigma_u$ ve S–N doğrusu ($\sigma_u$'dan $10^6$'daki $S_f$'ye) ile Goodman kullanıyor. Aynı adımları kendiniz izleyip izin verilen $\sigma_a$'yı bulun ve kitabın sonucuyla karşılaştırın.
İpucu
$B = \tfrac16 \log(S_f/\sigma_u)$, $S_N = \sigma_u (50\,000)^B$, $\sigma_a = S_N(1 - 200/1240)$.
Çözümü göster
$S_f = 539{,}4$ MPa, $B = -0{,}0603$, $S_N = 646{,}1$ MPa, $\sigma_a = 541{,}9$ MPa, $R = -0{,}46$. Kitap $B$'yi −0,06'ya yuvarladığı için $S_N \approx 648$ ve $\sigma_a \approx 543$ MPa bulur; fark yüzde 0,3. (Bu örnek, ders aracının doğrulamasında da kullanıldı.)
Özet
- Çekme ortalaması zararlı, basma ortalaması (uzun ömürde) yararlıdır.
- Goodman ($\sigma_u$), Gerber ($\sigma_u$, parabol), Soderberg ($\sigma_y$) gerilme–ömür yönteminin ortalama gerilme modelleridir; tutuculuk sırası Gerber < Goodman < Soderberg.
- Eşdeğer genlik $\sigma_{ar}$ Basquin'e konarak ömür bulunur; orantılı yükte emniyet katsayısı yük doğrusu üzerinden hesaplanır.
- Gerber basmada kullanılmaz; her durumda akma kontrolü yapılır.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §4.3 (s. 74–79), §4.5 (s. 85–86), §4.6 (s. 86–88), Tablo A.2 (s. 450)
- Dowling: N. E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials: Engineering Methods for Deformation, Fracture, and Fatigue, 4. baskı, Pearson, 2013. — Böl. 9: ortalama gerilme etkisi (tamamlayıcı)
- Budynas–Nisbett: R. G. Budynas, J. K. Nisbett, Shigley's Mechanical Engineering Design, 10. baskı, McGraw-Hill, 2015 — Böl. 6 (değişken yüklemede yorulma; Soderberg, Goodman, Gerber ölçütleri ve düzeltme faktörleri). — Böl. 6: Soderberg ölçütü (SFSF'de yer almaz) ve diğer ölçütlerle karşılaştırma
- Zhang vd. 2024: Z. Zhang, Z. He, B. Yang, Y. Wang, S. Xiao, M. Hou, T. Guo, “An improved Goodman-Smith fatigue limit diagram for railway vehicle base metals and welded structures”, International Journal of Fatigue, 182 (2024) 108160. — Goodman–Smith diyagramının raylı araç malzemeleri ve kaynaklı yapılar için güncel bir uyarlaması (okuma önerisi)