Akademik / MMI 569 / Hafta 6 / Hafta 6 · 6.2

Hafta 6 · Ders 6.2 · ~50 dk

Paris bağıntısı ve çatlak ilerleme ömrü

Bir çatlak her çevrimde biraz büyür; büyüme hızı ΔK ile belirlenir. Bu derste da/dN–ΔK eğrisini, Paris bağıntısını, hesabın ne zaman durdurulacağını ve çatlak ilerleme ömrünün nasıl integre edildiğini öğreniyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • da/dN–ΔK eğrisinin üç bölgesini ve eşik değeri açıklamak
  • Paris bağıntısını birimleriyle yazmak; geçerli olduğu bölgeyi söylemek
  • Sonlandırma ölçütlerini (Kmax = Kc, izin verilen boy, net kesit akması) uygulamak
  • Sabit Y için analitik, değişken Y için sayısal çatlak ilerleme ömrünü hesaplamak; muayene aralığı bulmak

Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi

  • Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
  • Çıktı 3. Yapıların yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
  • Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
Hafta
Hafta 6 · LEFM yöntemi
Süre
~50 dk
Kitap
SFSF §6.4–6.5, §6.7–6.8 (s. 142–169)

1. Neden öğreniyoruz?

Hasar toleranslı tasarımda (Ders 2.1) bir çatlağın muayeneyle bulunabilen boydan kritik boya kaç çevrimde büyüdüğünü bilmek zorundayız; muayene aralığı buna göre belirlenir. Kaynaklı yapılarda ise çatlak benzeri kusurlar baştan vardır ve ömrün tamamı çatlak ilerlemesidir. Bu derste bu ömrü hesaplıyoruz [SFSF, §6.4, s. 142–146].

2. Ön bilgiler

Ders 6.1'den: $K = YS\sqrt{\pi a}$ (MPa√m), kırılma $K_{\max} = K_c$'de. Çevrimsel yükte bir çevrimdeki aralık

$$ \Delta K = K_{\max} - K_{\min} = Y\,\Delta S\,\sqrt{\pi a}, \qquad R = \frac{K_{\min}}{K_{\max}} = \frac{S_{\min}}{S_{\max}} $$

Basma kısmında çatlak kapanır; bu yüzden $S_{\min} < 0$ olduğunda kitabın örneklerindeki gibi $K_{\min} = 0$, yani $\Delta S = S_{\max}$ alınır [SFSF, §6.4.4, s. 152].

3. da/dN–ΔK eğrisi ve Paris bağıntısı

Çatlak ilerleme hızı ile gerilme şiddet faktörü aralığı arasındaki ilişkiLog–log eksen: yatayda ΔK, dikeyde da/dN. Eğri üç bölgelidir. Bölge I'de eşik değer ΔKth'ye yaklaşırken hız çok hızlı düşer. Bölge II'de veri log–log eksende yaklaşık bir doğrudur: Paris bağıntısı, eğim n. Bölge III'te Kmax kırılma tokluğuna yaklaşırken hız hızla artar.ΔK (log)da/dN (log)ΔKthKmax → KcIIIIIIda/dN = A (ΔK)ⁿeğim n

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 6.2. da/dN–ΔK eğrisi (şematik, log–log): eşik bölgesi I, Paris bölgesi II ve kırılmaya yaklaşılan bölge III.

Sabit genlikli deney verisi log–log eksende S biçimli bir eğri verir [SFSF, §6.4.1, s. 144–145]:

  • Bölge I: eşik değer $\Delta K_{th}$'nin altında gözlenebilir ilerleme yoktur. Mikroyapı, ortalama gerilme ve ortam baskındır.
  • Bölge II: log–log eksende yaklaşık doğru: Paris bağıntısı.
  • Bölge III: $K_{\max}$, $K_c$'ye yaklaştıkça hız hızla artar; ömre katkısı küçüktür.
$$ \frac{da}{dN} = A\,(\Delta K)^n $$

Birimler: $da/dN$ m/çevrim, $\Delta K$ MPa√m, $n$ boyutsuz; $A$'nın birimi $\text{m/çevrim}\,/(\text{MPa}\sqrt{\text{m}})^n$'dir ve sayısal değeri bu birimlere bağlıdır. Başka birimlerdeki (ör. in/çevrim, ksi√in) $A$ doğrudan kullanılamaz. SFSF Tablo 6.3'teki yaklaşık değerler [SFSF, Tablo 6.3, s. 150]:

Tablo 6.1 — Paris sabitleri (SFSF Tablo 6.3; çelik değerleri Barsom'un tutucu önerileri)
Malzeme$n$$A$ (m/çevrim, MPa√m)
Ferritik–perlitik çelikler3,0$6{,}9\times10^{-12}$
Martenzitik çelikler2,25$1{,}35\times10^{-10}$
Östenitik paslanmaz çelikler3,25$5{,}6\times10^{-12}$
7075-T6 alüminyum3,7$2{,}7\times10^{-11}$

Dört soru · Paris bağıntısı

Nereden geliyor?

Deneysel: bölge II verisine log–log eksende doğru uydurulur (Paris, Gomez ve Anderson). Fiziksel bir türetme değildir.

Ne zaman kullanılır?

Yalnız bölge II'de, LEFM geçerliyken ($r_y$ küçük), uzun çatlaklarda (yaklaşık 1 mm üstü) [SFSF, §6.8, s. 167] ve verinin $R$ değerine yakın oranlarda. $\Delta K_{th}$ altına ve bölge III'e uzatılmamalıdır; eşik bölgesine uzatma uzun çatlaklar için tutucudur [SFSF, §6.4.4, s. 153].

Nasıl uygulanır?

$\Delta K$'yı MPa√m ile hesaplayın, Tablo 6.1'deki $A, n$ ile hızı bulun, sonra boy üzerinde integre edin.

Sonuç ne anlama gelir?

$n \approx 3$ ise gerilme aralığı yüzde 10 arttığında hız ve ömür yaklaşık $1{,}1^3 = 1{,}33$ kat değişir. Ortalama gerilme etkisi için Walker ya da Forman biçimleri kullanılır [SFSF, Denk. 6.21–6.22, s. 156]; çatlak kapanması (Elber) bu etkinin başlıca nedenlerindendir [SFSF, §6.7, s. 162–165].

4. Ömür integrali ve sonlandırma ölçütleri

Çatlağın $a_0$'dan $a_f$'ye büyüme ömrü

$$ N_f = \int_{a_0}^{a_f} \frac{da}{A\,(Y\Delta S\sqrt{\pi a})^n} $$

$Y$ sabit ve $n \ne 2$ ise kapalı çözüm vardır [SFSF, Denk. 6.20, s. 153–154]:

$$ N_f = \frac{a_f^{\,1-n/2} - a_0^{\,1-n/2}}{A\,(Y\Delta S\sqrt{\pi})^n\,(1-n/2)} $$

$Y$ çatlak boyuyla değişiyorsa integral sayısal alınır. Bu kursun aracı integrali $\ln a$ üzerinde bileşik Simpson kuralıyla (2000 aralık) alır; sabit $Y$'de kapalı çözümle $10^{-9}$ göreli farkla örtüşür.

Sonlandırma ölçütü, $a_f$'yi belirler; hangisi önce gelirse:

  1. Kırılma: $K_{\max} = Y S_{\max}\sqrt{\pi a} = K_c$.
  2. İzin verilen boy: işlev kaybı, sızıntı, tasarım kuralı.
  3. Net kesit akması: kalan kesitteki nominal gerilme akmaya ulaşır.
  4. Geometri çözümünün geçerlilik sınırı: $Y$ formülünün geçerli olduğu en büyük $a/W$.
Dikkat

Ömrü küçük çatlak belirler

$n > 2$ olduğu için integralin büyük kısmı küçük $a$'da birikir. Bu yüzden ömür $a_0$'a çok duyarlı, $a_f$'ye (dolayısıyla $K_c$'ye) az duyarlıdır. Muayenede bulunabilen en küçük boy ve başlangıç kusuru ömrü belirler.

5. Etkileşimli araç: Paris ömrü

Geometriyi, malzemeyi ve yükü seçin. Araç sonlandırma ölçütlerinin hangisinin önce geldiğini yazar, $\Delta K_0$ eşik altında olabilecek kadar küçükse ya da plastik bölge büyükse uyarır.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

6. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 6.2.1Kenar çatlağının ilerleme ömrüTemel

Verilenler

Geniş bir ferritik–perlitik çelik levhada kenar çatlağı, $a_0 = 2$ mm, $Y = 1{,}12$. Sıfırdan çekmeli yük: $S_{\max} = 150$ MPa, $S_{\min} = 0$. $A = 6{,}9\times10^{-12}$, $n = 3$ [SFSF, Tablo 6.3, s. 150]; $K_c = 60$ MPa√m (temsilî).

İstenenler

Başlangıç $\Delta K$ ve hızı, kritik boy, ilerleme ömrü.

Model ve kabuller

Paris (bölge II), $R = 0$ verisi, $Y$ sabit (levha çatlağa göre çok geniş), net kesit akması yok.

Çözüm

$\Delta K_0 = 1{,}12\times150\sqrt{\pi\times0{,}002}$ $= 13{,}3$ MPa√m; $da/dN = 6{,}9\times10^{-12}\times13{,}3^3$ $= 1{,}63\times10^{-8}$ m/çevrim.

$a_f = \tfrac{1}{\pi}\left(\tfrac{60}{1{,}12\times150}\right)^2 = 0{,}0406$ m $= 40{,}6$ mm.

$$ N_f = \frac{0{,}0406^{-0{,}5} - 0{,}002^{-0{,}5}}{6{,}9\times10^{-12}\,(1{,}12\times150\sqrt{\pi})^3\,(-0{,}5)} = 1{,}91\times10^5\ \text{çevrim} $$

Birim kontrolü

$A(\Delta K)^n$ → m/çevrim; $a^{1-n/2}$ → m$^{-1/2}$; payda $A(\ldots)^n$ → m/çevrim·m$^{-3/2}$ = m$^{-1/2}$/çevrim; oran → çevrim.

Fiziksel yorum

$\Delta K_0 = 13{,}3$ MPa√m çelikler için tipik eşik değerlerin üstünde (Tablo A.4'teki değerler genellikle 10 MPa√m'nin altında): Paris kullanılabilir. Kritik boyda $r_y = (60/400)^2/2\pi = 3{,}6$ mm ($\sigma_y = 400$ MPa kabulüyle) < $a_f/8 = 5{,}1$ mm: LEFM son noktada da geçerli. Yüklerin yüzde 20 artması ömrü 1,83 kat kısaltır (1,04 × 10⁵ çevrim).

Benzer problem · Martenzitik çelik

Aynı problemi martenzitik çelik sabitleriyle ($n = 2{,}25$, $A = 1{,}35\times10^{-10}$) çözün.

İpucu

$1 - n/2 = -0{,}125$.

Çözümü göster

$a_f$ aynı (40,6 mm); $N_f = 1{,}10\times10^5$ çevrim.

Çözümlü örnek 6.2.2Muayene aralığı ve tokluğun etkisiUygulama

Verilenler

Örnek 6.2.1'deki detay. Muayene yöntemi 3 mm'lik çatlağı güvenilir biçimde buluyor. Kural: iki muayene şansı (temsilî). Ayrıca tokluğu iki katına ($K_c = 120$ MPa√m) çıkaran bir malzeme seçeneği var.

İstenenler

Muayene aralığı; tokluğun iki katına çıkmasının ömre etkisi.

Model ve kabuller

Örnek 6.2.1 ile aynı; $a_0 = a_d = 3$ mm.

Çözüm

3 mm'den 40,6 mm'ye: $N = 1{,}46\times10^5$ çevrim; aralık $= 7{,}3\times10^4$ çevrim.

$K_c = 120$: $a_f = 162$ mm; 2 mm'den ömür $2{,}18\times10^5$ (önceden $1{,}91\times10^5$).

Birim kontrolü

Çevrim; aralığı takvime çevirmek için çevrim/gün gerekir.

Fiziksel yorum

Tokluğu ikiye katlamak kritik boyu dört katına çıkardı ama ömrü yalnız yüzde 14 artırdı. Buna karşılık başlangıç boyunu 2 mm'den 1 mm'ye indirmek ömrü $2{,}93\times10^5$'e, yani yüzde 53 artırır. Ömür için önemli olan küçük çatlaklardır; tokluk ise kalan dayanımı ve muayene penceresini genişletir.

Benzer problem · Sonlu genişlik

Levha genişliği $W = 200$ mm ise (kenar çatlağı polinomu), Örnek 6.2.1'deki ömür ve son boy nasıl değişir?

İpucu

Aracı “Kenar çatlağı, genişlik W” seçeneğine alın.

Çözümü göster

$a_f = 31{,}3$ mm (Kmax = Kc), $N_f = 1{,}77\times10^5$ çevrim: $Y$ büyüdüğü için hem kritik boy hem ömür azaldı.

7. Sık yapılan hatalar

  • Birimleri karıştırmak. $A$'nın değeri birim sistemine bağlıdır; mm/çevrim ile MPa√m ya da in ile ksi√in birbirine çevrilmeden kullanılamaz.
  • Kritik boyda $\Delta S$ kullanmak. Kırılma $K_{\max} = K_c$ ile, $S_{\max}$ kullanılarak bulunur.
  • Paris'i eşiğin altına uzatıp “sonsuz ömür yok” demek ya da tersine eşiği yok saymak. Bölge I davranışı ayrıca ele alınmalıdır.
  • Küçük çatlaklarda (≲ 1 mm) uzun çatlak verisini kullanmak. Küçük çatlaklar eşiğin altında da büyüyebilir [SFSF, §6.8, s. 167].
  • Basma kısmını $\Delta K$'ya katmak. Kapanma nedeniyle genellikle $K_{\min} = 0$ alınır.

8. Terimler

Bu derste tanıtılan terimler (bütün terimler için terimler sözlüğü)
TürkçeİngilizceSembolBirimTanım
eşik gerilme şiddet faktörü aralığıthreshold stress intensity factor rangeΔKthMPa√mAltında uzun çatlakların gözlenebilir biçimde ilerlemediği ΔK; R arttıkça azalır.
Paris bağıntısıParis law (Paris equation)da/dN = A(ΔK)nm/çevrimBölge II’de çatlak ilerleme hızı ile ΔK arasındaki log–log doğrusal ilişki; A’nın birimi m/çevrim/(MPa√m)n.
sonlandırma ölçütütermination criterionafmÇatlak ilerleme integralinin son boyu: Kmax = Kc, izin verilen boy, net kesit akması ya da geometri sınırı; hangisi önce gelirse.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalBaşlangıç boyunun etkisi

Örnek 6.2.1'de $a_0 = 1$ mm alınırsa ömür ne olur?

İpucu

Yalnız $a_0^{-0{,}5}$ değişir.

Çözümü göster

$N_f = 2{,}93\times10^5$ çevrim (yüzde 53 artış).

Alıştırma 2OrtaSayısalEşikte çatlak boyu

Örnek 6.2.1'de $\Delta K$ hangi çatlak boyunda 5 MPa√m'ye iner? Bu boydan küçük çatlaklar için Paris hesabı ne anlama gelir?

İpucu

$a = \tfrac{1}{\pi}\left(\tfrac{5}{1{,}12\times150}\right)^2$.

Çözümü göster

$a = 0{,}28$ mm. Bu boyda uzun çatlak eşiği civarındayız; ama bu boy küçük çatlak bölgesindedir ve LEFM ile uzun çatlak verisi güvenilir değildir. Ömrün bu kısmı ε–N ile (iki aşamalı yöntem) ele alınabilir.

Alıştırma 3OrtaSayısalAlüminyum, merkez çatlak

7075-T6 levha ($A = 2{,}7\times10^{-11}$, $n = 3{,}7$), $W = 100$ mm, merkezde $2a_0 = 4$ mm çatlak, $S_{\max} = 100$ MPa, $R = 0$, $K_c = 30$ MPa√m (temsilî). Araçla son boyu ve ömrü bulun; $Y = 1$ kabulüyle karşılaştırın.

İpucu

Araçta $a_0$ yarı boydur: 2 mm.

Çözümü göster

Sonlu genişlik: $a_f = 22{,}1$ mm, $N_f = 3{,}42\times10^4$ çevrim. $Y = 1$: $a_f = 28{,}6$ mm, $N_f = 3{,}68\times10^4$. Kritik boy belirgin, ömür az değişti.

Özet

Özet
  • $da/dN = A(\Delta K)^n$; birimler m/çevrim ve MPa√m; yalnız bölge II.
  • $a_f$: $K_{\max} = K_c$, izin verilen boy, net kesit akması ya da geometri sınırı — hangisi önce gelirse.
  • Sabit $Y$'de kapalı çözüm; değişken $Y$'de sayısal integral.
  • Ömrü küçük çatlak belirler: $a_0$'a duyarlı, $K_c$'ye az duyarlı.

Sonraki hafta çentiklerin yerel gerilme ve genlemesini hesaplıyoruz.

Kaynaklar

  • SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §6.4.1 (s. 144–146), Denk. 6.19 (s. 145), Tablo 6.3 (s. 150), §6.4.4 integrasyon (s. 151–155), §6.5 Walker ve Forman (s. 155–159), §6.7 kapanma (s. 162–165), §6.8 küçük çatlaklar (s. 165–169)
  • Tada–Paris–Irwin: H. Tada, P. C. Paris, G. R. Irwin, The Stress Analysis of Cracks Handbook, 3. baskı, ASME Press, New York, 2000. — Araçtaki sonlu genişlik Y çözümleri