Bu derste öğrenecekleriniz
- da/dN–ΔK eğrisinin üç bölgesini ve eşik değeri açıklamak
- Paris bağıntısını birimleriyle yazmak; geçerli olduğu bölgeyi söylemek
- Sonlandırma ölçütlerini (Kmax = Kc, izin verilen boy, net kesit akması) uygulamak
- Sabit Y için analitik, değişken Y için sayısal çatlak ilerleme ömrünü hesaplamak; muayene aralığı bulmak
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 3. Yapıların yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Hasar toleranslı tasarımda (Ders 2.1) bir çatlağın muayeneyle bulunabilen boydan kritik boya kaç çevrimde büyüdüğünü bilmek zorundayız; muayene aralığı buna göre belirlenir. Kaynaklı yapılarda ise çatlak benzeri kusurlar baştan vardır ve ömrün tamamı çatlak ilerlemesidir. Bu derste bu ömrü hesaplıyoruz [SFSF, §6.4, s. 142–146].
2. Ön bilgiler
Ders 6.1'den: $K = YS\sqrt{\pi a}$ (MPa√m), kırılma $K_{\max} = K_c$'de. Çevrimsel yükte bir çevrimdeki aralık
$$ \Delta K = K_{\max} - K_{\min} = Y\,\Delta S\,\sqrt{\pi a}, \qquad R = \frac{K_{\min}}{K_{\max}} = \frac{S_{\min}}{S_{\max}} $$Basma kısmında çatlak kapanır; bu yüzden $S_{\min} < 0$ olduğunda kitabın örneklerindeki gibi $K_{\min} = 0$, yani $\Delta S = S_{\max}$ alınır [SFSF, §6.4.4, s. 152].
3. da/dN–ΔK eğrisi ve Paris bağıntısı
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Sabit genlikli deney verisi log–log eksende S biçimli bir eğri verir [SFSF, §6.4.1, s. 144–145]:
- Bölge I: eşik değer $\Delta K_{th}$'nin altında gözlenebilir ilerleme yoktur. Mikroyapı, ortalama gerilme ve ortam baskındır.
- Bölge II: log–log eksende yaklaşık doğru: Paris bağıntısı.
- Bölge III: $K_{\max}$, $K_c$'ye yaklaştıkça hız hızla artar; ömre katkısı küçüktür.
Birimler: $da/dN$ m/çevrim, $\Delta K$ MPa√m, $n$ boyutsuz; $A$'nın birimi $\text{m/çevrim}\,/(\text{MPa}\sqrt{\text{m}})^n$'dir ve sayısal değeri bu birimlere bağlıdır. Başka birimlerdeki (ör. in/çevrim, ksi√in) $A$ doğrudan kullanılamaz. SFSF Tablo 6.3'teki yaklaşık değerler [SFSF, Tablo 6.3, s. 150]:
| Malzeme | $n$ | $A$ (m/çevrim, MPa√m) |
|---|---|---|
| Ferritik–perlitik çelikler | 3,0 | $6{,}9\times10^{-12}$ |
| Martenzitik çelikler | 2,25 | $1{,}35\times10^{-10}$ |
| Östenitik paslanmaz çelikler | 3,25 | $5{,}6\times10^{-12}$ |
| 7075-T6 alüminyum | 3,7 | $2{,}7\times10^{-11}$ |
Dört soru · Paris bağıntısı
Nereden geliyor?
Deneysel: bölge II verisine log–log eksende doğru uydurulur (Paris, Gomez ve Anderson). Fiziksel bir türetme değildir.
Ne zaman kullanılır?
Yalnız bölge II'de, LEFM geçerliyken ($r_y$ küçük), uzun çatlaklarda (yaklaşık 1 mm üstü) [SFSF, §6.8, s. 167] ve verinin $R$ değerine yakın oranlarda. $\Delta K_{th}$ altına ve bölge III'e uzatılmamalıdır; eşik bölgesine uzatma uzun çatlaklar için tutucudur [SFSF, §6.4.4, s. 153].
Nasıl uygulanır?
$\Delta K$'yı MPa√m ile hesaplayın, Tablo 6.1'deki $A, n$ ile hızı bulun, sonra boy üzerinde integre edin.
Sonuç ne anlama gelir?
$n \approx 3$ ise gerilme aralığı yüzde 10 arttığında hız ve ömür yaklaşık $1{,}1^3 = 1{,}33$ kat değişir. Ortalama gerilme etkisi için Walker ya da Forman biçimleri kullanılır [SFSF, Denk. 6.21–6.22, s. 156]; çatlak kapanması (Elber) bu etkinin başlıca nedenlerindendir [SFSF, §6.7, s. 162–165].
4. Ömür integrali ve sonlandırma ölçütleri
Çatlağın $a_0$'dan $a_f$'ye büyüme ömrü
$$ N_f = \int_{a_0}^{a_f} \frac{da}{A\,(Y\Delta S\sqrt{\pi a})^n} $$$Y$ sabit ve $n \ne 2$ ise kapalı çözüm vardır [SFSF, Denk. 6.20, s. 153–154]:
$$ N_f = \frac{a_f^{\,1-n/2} - a_0^{\,1-n/2}}{A\,(Y\Delta S\sqrt{\pi})^n\,(1-n/2)} $$$Y$ çatlak boyuyla değişiyorsa integral sayısal alınır. Bu kursun aracı integrali $\ln a$ üzerinde bileşik Simpson kuralıyla (2000 aralık) alır; sabit $Y$'de kapalı çözümle $10^{-9}$ göreli farkla örtüşür.
Sonlandırma ölçütü, $a_f$'yi belirler; hangisi önce gelirse:
- Kırılma: $K_{\max} = Y S_{\max}\sqrt{\pi a} = K_c$.
- İzin verilen boy: işlev kaybı, sızıntı, tasarım kuralı.
- Net kesit akması: kalan kesitteki nominal gerilme akmaya ulaşır.
- Geometri çözümünün geçerlilik sınırı: $Y$ formülünün geçerli olduğu en büyük $a/W$.
Ömrü küçük çatlak belirler
$n > 2$ olduğu için integralin büyük kısmı küçük $a$'da birikir. Bu yüzden ömür $a_0$'a çok duyarlı, $a_f$'ye (dolayısıyla $K_c$'ye) az duyarlıdır. Muayenede bulunabilen en küçük boy ve başlangıç kusuru ömrü belirler.
5. Etkileşimli araç: Paris ömrü
Geometriyi, malzemeyi ve yükü seçin. Araç sonlandırma ölçütlerinin hangisinin önce geldiğini yazar, $\Delta K_0$ eşik altında olabilecek kadar küçükse ya da plastik bölge büyükse uyarır.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
6. Çözümlü örnekler
Verilenler
Geniş bir ferritik–perlitik çelik levhada kenar çatlağı, $a_0 = 2$ mm, $Y = 1{,}12$. Sıfırdan çekmeli yük: $S_{\max} = 150$ MPa, $S_{\min} = 0$. $A = 6{,}9\times10^{-12}$, $n = 3$ [SFSF, Tablo 6.3, s. 150]; $K_c = 60$ MPa√m (temsilî).
İstenenler
Başlangıç $\Delta K$ ve hızı, kritik boy, ilerleme ömrü.
Model ve kabuller
Paris (bölge II), $R = 0$ verisi, $Y$ sabit (levha çatlağa göre çok geniş), net kesit akması yok.
Çözüm
$\Delta K_0 = 1{,}12\times150\sqrt{\pi\times0{,}002}$ $= 13{,}3$ MPa√m; $da/dN = 6{,}9\times10^{-12}\times13{,}3^3$ $= 1{,}63\times10^{-8}$ m/çevrim.
$a_f = \tfrac{1}{\pi}\left(\tfrac{60}{1{,}12\times150}\right)^2 = 0{,}0406$ m $= 40{,}6$ mm.
$$ N_f = \frac{0{,}0406^{-0{,}5} - 0{,}002^{-0{,}5}}{6{,}9\times10^{-12}\,(1{,}12\times150\sqrt{\pi})^3\,(-0{,}5)} = 1{,}91\times10^5\ \text{çevrim} $$Birim kontrolü
$A(\Delta K)^n$ → m/çevrim; $a^{1-n/2}$ → m$^{-1/2}$; payda $A(\ldots)^n$ → m/çevrim·m$^{-3/2}$ = m$^{-1/2}$/çevrim; oran → çevrim.
Fiziksel yorum
$\Delta K_0 = 13{,}3$ MPa√m çelikler için tipik eşik değerlerin üstünde (Tablo A.4'teki değerler genellikle 10 MPa√m'nin altında): Paris kullanılabilir. Kritik boyda $r_y = (60/400)^2/2\pi = 3{,}6$ mm ($\sigma_y = 400$ MPa kabulüyle) < $a_f/8 = 5{,}1$ mm: LEFM son noktada da geçerli. Yüklerin yüzde 20 artması ömrü 1,83 kat kısaltır (1,04 × 10⁵ çevrim).
Benzer problem · Martenzitik çelik
Aynı problemi martenzitik çelik sabitleriyle ($n = 2{,}25$, $A = 1{,}35\times10^{-10}$) çözün.
İpucu
$1 - n/2 = -0{,}125$.
Çözümü göster
$a_f$ aynı (40,6 mm); $N_f = 1{,}10\times10^5$ çevrim.
Verilenler
Örnek 6.2.1'deki detay. Muayene yöntemi 3 mm'lik çatlağı güvenilir biçimde buluyor. Kural: iki muayene şansı (temsilî). Ayrıca tokluğu iki katına ($K_c = 120$ MPa√m) çıkaran bir malzeme seçeneği var.
İstenenler
Muayene aralığı; tokluğun iki katına çıkmasının ömre etkisi.
Model ve kabuller
Örnek 6.2.1 ile aynı; $a_0 = a_d = 3$ mm.
Çözüm
3 mm'den 40,6 mm'ye: $N = 1{,}46\times10^5$ çevrim; aralık $= 7{,}3\times10^4$ çevrim.
$K_c = 120$: $a_f = 162$ mm; 2 mm'den ömür $2{,}18\times10^5$ (önceden $1{,}91\times10^5$).
Birim kontrolü
Çevrim; aralığı takvime çevirmek için çevrim/gün gerekir.
Fiziksel yorum
Tokluğu ikiye katlamak kritik boyu dört katına çıkardı ama ömrü yalnız yüzde 14 artırdı. Buna karşılık başlangıç boyunu 2 mm'den 1 mm'ye indirmek ömrü $2{,}93\times10^5$'e, yani yüzde 53 artırır. Ömür için önemli olan küçük çatlaklardır; tokluk ise kalan dayanımı ve muayene penceresini genişletir.
Benzer problem · Sonlu genişlik
Levha genişliği $W = 200$ mm ise (kenar çatlağı polinomu), Örnek 6.2.1'deki ömür ve son boy nasıl değişir?
İpucu
Aracı “Kenar çatlağı, genişlik W” seçeneğine alın.
Çözümü göster
$a_f = 31{,}3$ mm (Kmax = Kc), $N_f = 1{,}77\times10^5$ çevrim: $Y$ büyüdüğü için hem kritik boy hem ömür azaldı.
7. Sık yapılan hatalar
- Birimleri karıştırmak. $A$'nın değeri birim sistemine bağlıdır; mm/çevrim ile MPa√m ya da in ile ksi√in birbirine çevrilmeden kullanılamaz.
- Kritik boyda $\Delta S$ kullanmak. Kırılma $K_{\max} = K_c$ ile, $S_{\max}$ kullanılarak bulunur.
- Paris'i eşiğin altına uzatıp “sonsuz ömür yok” demek ya da tersine eşiği yok saymak. Bölge I davranışı ayrıca ele alınmalıdır.
- Küçük çatlaklarda (≲ 1 mm) uzun çatlak verisini kullanmak. Küçük çatlaklar eşiğin altında da büyüyebilir [SFSF, §6.8, s. 167].
- Basma kısmını $\Delta K$'ya katmak. Kapanma nedeniyle genellikle $K_{\min} = 0$ alınır.
8. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| eşik gerilme şiddet faktörü aralığı | threshold stress intensity factor range | ΔKth | MPa√m | Altında uzun çatlakların gözlenebilir biçimde ilerlemediği ΔK; R arttıkça azalır. |
| Paris bağıntısı | Paris law (Paris equation) | da/dN = A(ΔK)n | m/çevrim | Bölge II’de çatlak ilerleme hızı ile ΔK arasındaki log–log doğrusal ilişki; A’nın birimi m/çevrim/(MPa√m)n. |
| sonlandırma ölçütü | termination criterion | af | m | Çatlak ilerleme integralinin son boyu: Kmax = Kc, izin verilen boy, net kesit akması ya da geometri sınırı; hangisi önce gelirse. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalBaşlangıç boyunun etkisi
Örnek 6.2.1'de $a_0 = 1$ mm alınırsa ömür ne olur?
İpucu
Yalnız $a_0^{-0{,}5}$ değişir.
Çözümü göster
$N_f = 2{,}93\times10^5$ çevrim (yüzde 53 artış).
Alıştırma 2OrtaSayısalEşikte çatlak boyu
Örnek 6.2.1'de $\Delta K$ hangi çatlak boyunda 5 MPa√m'ye iner? Bu boydan küçük çatlaklar için Paris hesabı ne anlama gelir?
İpucu
$a = \tfrac{1}{\pi}\left(\tfrac{5}{1{,}12\times150}\right)^2$.
Çözümü göster
$a = 0{,}28$ mm. Bu boyda uzun çatlak eşiği civarındayız; ama bu boy küçük çatlak bölgesindedir ve LEFM ile uzun çatlak verisi güvenilir değildir. Ömrün bu kısmı ε–N ile (iki aşamalı yöntem) ele alınabilir.
Alıştırma 3OrtaSayısalAlüminyum, merkez çatlak
7075-T6 levha ($A = 2{,}7\times10^{-11}$, $n = 3{,}7$), $W = 100$ mm, merkezde $2a_0 = 4$ mm çatlak, $S_{\max} = 100$ MPa, $R = 0$, $K_c = 30$ MPa√m (temsilî). Araçla son boyu ve ömrü bulun; $Y = 1$ kabulüyle karşılaştırın.
İpucu
Araçta $a_0$ yarı boydur: 2 mm.
Çözümü göster
Sonlu genişlik: $a_f = 22{,}1$ mm, $N_f = 3{,}42\times10^4$ çevrim. $Y = 1$: $a_f = 28{,}6$ mm, $N_f = 3{,}68\times10^4$. Kritik boy belirgin, ömür az değişti.
Özet
- $da/dN = A(\Delta K)^n$; birimler m/çevrim ve MPa√m; yalnız bölge II.
- $a_f$: $K_{\max} = K_c$, izin verilen boy, net kesit akması ya da geometri sınırı — hangisi önce gelirse.
- Sabit $Y$'de kapalı çözüm; değişken $Y$'de sayısal integral.
- Ömrü küçük çatlak belirler: $a_0$'a duyarlı, $K_c$'ye az duyarlı.
Sonraki hafta çentiklerin yerel gerilme ve genlemesini hesaplıyoruz.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §6.4.1 (s. 144–146), Denk. 6.19 (s. 145), Tablo 6.3 (s. 150), §6.4.4 integrasyon (s. 151–155), §6.5 Walker ve Forman (s. 155–159), §6.7 kapanma (s. 162–165), §6.8 küçük çatlaklar (s. 165–169)
- Tada–Paris–Irwin: H. Tada, P. C. Paris, G. R. Irwin, The Stress Analysis of Cracks Handbook, 3. baskı, ASME Press, New York, 2000. — Araçtaki sonlu genişlik Y çözümleri