Bu derste öğrenecekleriniz
- Kaynaklı detaylarda yorulmanın neden kaynak dibi ya da kökünde başladığını açıklamak
- Nominal, yapısal sıcak nokta ve etkin çentik gerilmesini tanımlamak ve hangi eğriyle kullanıldıklarını söylemek
- Sıcak nokta gerilmesini iki okuma noktasından dış-değerlemeyle bulmak; çift saymadan kaçınmak
- Gerilme aralığı tabanlı detay eğrisiyle ömür hesaplamak ve iyileştirme yöntemlerini değerlendirmek
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 1. Yorulma mekanizmaları ve tasarım esasları konusunda bilgi sahibi olmak
- Çıktı 3. Yapıların yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
1. Neden öğreniyoruz?
Köprüler, vinçler, gemiler, açık deniz platformları ve araç şasileri kaynaklıdır ve yorulma hasarlarının büyük kısmı kaynaklarda görülür (Ders 1.1'deki Kielland vakasını hatırlayın). Kaynaklı birleşimlerin yorulma dayanımı, kaynaksız esas metalin çok altındadır: SFSF'deki yapısal çelik örneklerinde çentiksiz esas metal dayanımının yaklaşık yüzde 25–90'ı arasında [SFSF, §12.1, s. 403]. Üstelik hesap, gerilmenin nasıl tanımlandığına bağlıdır; yanlış tanımı yanlış eğriyle kullanmak en yaygın hatadır.
2. Ön bilgiler
Ders 7.1'deki $K_t$ ve $K_f$, Ders 4.1'deki log–log S–N doğrusu ve Ders 6.2'deki çatlak ilerlemesi kullanılacak. Kaynak dibi (kaynak metali ile esas metalin yüzeyde birleştiği çizgi) ve kaynak kökü (nüfuziyetin bittiği yer) iki tipik çatlak başlangıcıdır [SFSF, §12.1, s. 405–406].
3. Kaynaklı detay neden farklıdır?
- Geometri: kaynak dibinde keskin bir geçiş (yüksek $K_t$) ve yapısal süreksizlikler.
- Kusurlar: yanma oluğu, gözenek, cüruf, eksik nüfuziyet; bunlar çatlak gibi davranır, çekirdeklenme evresi büyük ölçüde atlanır [SFSF, §12.1, s. 403–406].
- Kalıntı gerilmeler: kaynak sonrası akma düzeyine varan çekme kalıntı gerilmeleri. Bu yüzden uygulanan çekme ortalamasının etkisi küçüktür ve kurallar genellikle yalnız gerilme aralığını kullanır; basma ortalamasının yararı da çoğu kuralda ihmal edilir [SFSF, §12.2.1, s. 408].
- Malzeme dayanımının etkisi küçüktür: yüksek dayanımlı çelik kaynaklı birleşimin yorulma dayanımını belirgin artırmaz [SFSF, §12.3, s. 412].
4. Üç gerilme tanımı, üç eğri
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
| Tanım | Neyi içerir? | Hangi eğriyle? |
|---|---|---|
| Nominal gerilme | Basit kesit hesabı ($P/A$, $Mc/I$); kaynak ve detayın etkisi eğrinin içinde | Detayın sınıfına ait eğri (detay kataloğu) |
| Yapısal sıcak nokta gerilmesi | Yapısal geometrinin etkisi; kaynak dibinin yerel çentik tepesi hariç | Sıcak nokta için verilen eğri (az sayıda) |
| Etkin çentik gerilmesi | Kaynak dibi ya da kökü, belirli bir referans yarıçapla yuvarlatılarak modellenir; her şey dahil | Tek bir etkin çentik eğrisi |
SFSF, sıcak nokta gerilmesini kaynak dibine dik yönde, kaynak yakınındaki en büyük asal gerilmenin kaynak dibine doğrusal dış-değerlemesi olarak tanımlar; kaynak dibinin yerel geometrik yığılmasını içermez, çünkü bu etki sıcak nokta eğrisinin içindedir [SFSF, §12.4.2, s. 417]. IIW önerilerinin 2. baskısında (2016) okuma noktaları levha yüzeyinde kaynak dibinden $0{,}4t$ ve $1{,}0t$ uzaklıktadır ($t$: levha kalınlığı); etkin çentik gerilmesi için 1 mm referans yarıçapı ve FAT 225 eğrisi önerilir; FAT değerleri $2\times10^6$ çevrimdeki ve yüzde 97,5 hayatta kalma olasılığındaki gerilme aralığıdır [Braun vd. 2020]. Değerleri kullanmadan önce yürürlükteki baskıyı (3. baskı, 2024) kontrol edin [IIW 2024].
$$ \sigma_{hs} = \sigma_{0,4t} + \frac{\sigma_{0,4t} - \sigma_{1,0t}}{0{,}6t}\,(0{,}4t) = 1{,}67\,\sigma_{0,4t} - 0{,}67\,\sigma_{1,0t} $$Karıştırmayın, iki kez saymayın
- Nominal gerilmeyi sıcak nokta eğrisiyle ya da sıcak nokta gerilmesini detay eğrisiyle kullanmayın: her tanım kendi eğrisiyle geçerlidir.
- Detay eğrisinde kaynak geometrisinin etkisi zaten vardır; nominal gerilmeyi bir de $K_t$ ya da $K_f$ ile çarpmak çift saymadır.
- Sıcak nokta gerilmesine kaynak dibi çentik katsayısı eklenmez; etkin çentik gerilmesine ise ayrıca bir detay katsayısı eklenmez.
5. Gerilme aralığı tabanlı detay eğrileri
Kaynak kuralları S–N eğrilerini log–log doğrular olarak, gerilme aralığıyla yazar [SFSF, Denk. 12.1, s. 416–417]:
$$ N\,(\Delta S)^m = C $$SFSF'de anlatılan BS 7608 sınıflarında $m$ sınıfa göre 3, 3,5 ya da 4'tür; eğriler ortalamanın iki standart sapma altındaki (yaklaşık yüzde 97'nin üstünde hayatta kalma) eğrilerdir; sabit genlikte $10^7$ çevrimde bir yorulma sınırı kabul edilir, değişken genlikte eğri daha yatık bir eğimle devam eder [SFSF, §12.4.2, s. 416–417]. Sınıf değerleri standarda ve baskısına göre değiştiği için bu derste temsilî eğriler kullanıyoruz.
Dört soru · N·(ΔS)^m = C
Nereden geliyor?
Kaynaklı bileşen deneylerinin log–log eksende doğruya uydurulması ve alt sınır olarak kaydırılması.
Ne zaman kullanılır?
Yalnız tanımlandığı gerilme türüyle (nominal ya da sıcak nokta ya da çentik) ve kuralın geçerlilik aralığında. Ortalama gerilmeden bağımsız kabul edilir (yüksek kalıntı gerilme nedeniyle).
Nasıl uygulanır?
Referans noktası $(N_{ref}, \Delta S_{ref})$ verilmişse $N = N_{ref}(\Delta S_{ref}/\Delta S)^m$.
Sonuç ne anlama gelir?
$m = 3$ ise gerilme aralığında yüzde 10 azalma ömrü 1,37 kat artırır. Ömrün büyük kısmı başlangıç kusurundan çatlak ilerlemesidir; $m \approx 3$ bu yüzden Paris üssüne yakındır.
6. İyileştirme
SFSF dört yol sayar: kaynak usulünü iyileştirmek, mikroyapıyı değiştirmek, geometrik süreksizlikleri azaltmak ve yüzeyde basma kalıntı gerilmesi oluşturmak [SFSF, §12.3, s. 412–414]. Taşlama ve TIG ile dip düzeltme dip profilini yumuşatır ve kusurları giderir; bilyalı ya da çekiçle dövme basma kalıntı gerilmesi oluşturur. Kitaptaki bir derlemede bilyalı dövme yorulma dayanımını yüzde 20–40 artırmış, ama kontrolsüz uygulamada artış yüzde 7'de kalmıştır; tek bir büyük basma yükü basma kalıntı gerilmesini büyük ölçüde silebilir [SFSF, §12.3, s. 413].
7. Çözümlü örnekler
Verilenler
$t = 20$ mm'lik bir levhaya enine köşe kaynaklı bir bağlantı. Kabuk elemanlı bir sonlu eleman modelinde, kaynak dibine dik yöndeki yüzey gerilmesi aralıkları: dipten 8 mm'de ($0{,}4t$) 128 MPa, 20 mm'de ($1{,}0t$) 110 MPa.
İstenenler
Sıcak nokta gerilme aralığı; hangi eğriyle kullanılacağı.
Model ve kabuller
İki noktadan doğrusal dış-değerleme (IIW 2016 tanımı); okuma noktaları yerel çentik tepesinin etkisi dışında.
Çözüm
Birim kontrolü
(MPa/mm) × mm = MPa.
Fiziksel yorum
140 MPa, kaynak dibindeki gerçek tepe gerilmesi değildir: o çok daha yüksektir ve sıcak nokta eğrisinin içinde hesaba katılmıştır. Bu değer yalnız sıcak nokta eğrisiyle kullanılır; ne detay eğrisiyle ne de bir $K_t$ ile çarpılarak.
Benzer problem · Başka bir bağlantı
Aynı kalınlıkta, okumalar $0{,}4t$'de 150 MPa, $1{,}0t$'de 126 MPa. $\Delta\sigma_{hs}$?
İpucu
Eğim $(150-126)/12$ MPa/mm.
Çözümü göster
$150 + 2\times8 = 166$ MPa.
Verilenler
Bir enine bağlantının nominal gerilme aralığı $\Delta S = 120$ MPa (sabit genlik). Temsilî detay eğrisi: $2\times10^6$ çevrimde 90 MPa, $m = 3$ (herhangi bir standardın değeri değildir).
İstenenler
(a) Ömür. (b) $10^7$ çevrim için izin verilen aralık. (c) Biri $K_t = 2{,}5$ ile çarparsa ne olur?
Model ve kabuller
Nominal gerilme ↔ detay eğrisi; ortalama gerilme yok sayılır; $10^7$'e kadar tek eğim.
Çözüm
(c) $2{,}5\times120 = 300$ MPa ile: $N = 2\times10^6(90/300)^3 = 5{,}4\times10^4$ çevrim — 15,6 kat kısa.
Birim kontrolü
Oran boyutsuz; sonuç çevrim. $\Delta S$ aralıktır, genlik değil.
Fiziksel yorum
(c) çift saymadır: kaynak dibinin çentik etkisi detay eğrisinin içinde zaten var. Sonuç gereksiz biçimde tutucu, tasarım ağır ve pahalı olur. Ters hata (sıcak nokta gerilmesini detay eğrisiyle kullanmak) ise güvensiz olabilir.
Benzer problem · Sıcak nokta ile ömür
Örnek 7.2.1'deki $\Delta\sigma_{hs} = 140$ MPa, temsilî bir sıcak nokta eğrisiyle ($2\times10^6$ çevrimde 100 MPa, $m = 3$) kullanılırsa ömür nedir?
İpucu
$N = 2\times10^6(100/140)^3$.
Çözümü göster
$N = 7{,}3\times10^5$ çevrim.
8. Sık yapılan hatalar
- Gerilme tanımı ile eğriyi karıştırmak. Nominal ↔ detay sınıfı, sıcak nokta ↔ sıcak nokta eğrisi, etkin çentik ↔ çentik eğrisi.
- Çift saymak. Detay eğrisiyle $K_t$/$K_f$ kullanmak.
- Genlik yerine aralık, aralık yerine genlik. Kaynak eğrileri aralıkla yazılır.
- Esas metal S–N eğrisini kaynağa uygulamak.
- Standart değerlerini baskısını belirtmeden kullanmak. Sınıf değerleri baskılar arasında değişebilir.
9. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| nominal gerilme yöntemi (kaynak) | nominal stress approach | ΔS | MPa | Basit kesit hesabıyla bulunan gerilme aralığının detay sınıfı eğrisiyle kullanılması; kaynak etkisi eğrinin içindedir. |
| yapısal sıcak nokta gerilmesi | structural hot-spot stress | σhs | MPa | Kaynak dibindeki yapısal gerilme; yüzey okumalarından doğrusal dış-değerlemeyle bulunur, yerel çentik tepesini içermez. |
| etkin çentik gerilmesi | effective notch stress | — | MPa | Kaynak dibi ya da kökü bir referans yarıçapla yuvarlatılarak hesaplanan elastik tepe gerilmesi; tek bir eğriyle kullanılır. |
10. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalOrtalama gerilme neden yok?
Kaynak kuralları neden genellikle yalnız gerilme aralığını kullanır ve çekme ortalamasını ayrıca hesaba katmaz?
İpucu
Kaynak sonrası kalıntı gerilmeleri düşünün.
Çözümü göster
Kaynak dibinde akma düzeyinde çekme kalıntı gerilmesi vardır; uygulanan çekme ortalaması yerel durumu fazla değiştirmez. Deneyler de bu küçük etkiyi gösterir [SFSF, §12.2.1, s. 408]. Basma ortalamasının yararı ise tutucu olarak ihmal edilir.
Alıştırma 2OrtaSayısalDövmenin etkisi
Bilyalı dövme bir detayın yorulma dayanımını yüzde 20 ya da yüzde 40 artırırsa, $m = 3$ eğiminde aynı gerilme aralığında ömür kaç kat artar?
İpucu
Eğri yukarı kayar: $N \propto \Delta S_{ref}^m$.
Çözümü göster
$1{,}2^3 = 1{,}73$ ve $1{,}4^3 = 2{,}74$ kat. Ama tek bir büyük basma yükü bu kazancı silebilir.
Alıştırma 3OrtaKavramsalHangi tanım?
Karmaşık bir düğüm noktasında nominal gerilme tanımlanamıyor ve detay kataloğunda benzer bir detay yok. Hangi yaklaşım uygundur ve bunun için modelde neye dikkat edilmelidir?
İpucu
Sıcak nokta ve etkin çentik yöntemleri bu durum için geliştirilmiştir.
Çözümü göster
Sıcak nokta (ya da etkin çentik) yöntemi. Sıcak noktada eleman boyu ve okuma noktaları kuralın tanımına uygun olmalı; etkin çentikte dip, referans yarıçapla modellenip ince ağ kullanılmalıdır. Sonuç yalnız ilgili eğriyle kullanılır.
Özet
- Kaynaklı detaylarda yorulma kaynak dibi ya da kökünde, kusurlardan başlar; çekme kalıntı gerilmesi nedeniyle aralık tabanlı hesap yapılır.
- Nominal, sıcak nokta ve etkin çentik gerilmesi: her biri kendi eğrisiyle.
- Sıcak nokta: $0{,}4t$ ve $1{,}0t$ okumalarından doğrusal dış-değerleme (IIW 2016).
- Çift saymayın; standart değerlerini baskısıyla birlikte kullanın.
Sonraki hafta kalıntı gerilmelerin yorulmaya etkisini genel olarak ele alıyoruz.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — Böl. 12: kusurlar ve terimler s. 401–406, S–N davranışı ve ortalama gerilme s. 406–408, iyileştirme s. 412–414, tasarım kuralları ve sıcak nokta s. 416–417
- IIW 2016: A. F. Hobbacher, Recommendations for Fatigue Design of Welded Joints and Components, 2. baskı, Springer, 2016 (IIW Collection). — Nominal, yapısal sıcak nokta ve etkin çentik gerilmesi yöntemleri; bu derste verilen sayısal yöntem bilgileri (0,4t–1,0t, r = 1 mm, FAT 225, yüzde 97,5) Braun vd. 2020'deki aktarımdan alınmıştır
- Braun vd. 2020: M. Braun, A.-S. Milaković, F. Renken, W. Fricke, S. Ehlers, “Application of local approaches to the assessment of fatigue test results obtained for welded joints at sub-zero temperatures”, International Journal of Fatigue, 138 (2020) 105672; açık erişim sürümü: arxiv.org/abs/2006.10151 (erişim 23.10.2026). — IIW yerel yaklaşımlarının özeti ve uygulaması (doğrulama kaynağı)
- IIW 2024: A. F. Hobbacher, J. Baumgartner, Recommendations for Fatigue Design of Welded Joints and Components, 3. baskı, Springer, 2024 (IIW Collection): link.springer.com/book/9783031576669 (erişim 23.10.2026). — Önerilerin 3. baskısı; değerleri kullanmadan önce bu baskıdan kontrol edin