Bu derste öğrenecekleriniz
- Toplam genleme–ömür bağıntısını yazmak; elastik ve plastik bileşenleri ve geçiş ömrünü yorumlamak
- Verilen genleme genliği için ömrü sayısal olarak bulmak
- Morrow ve SWT düzeltmeleriyle ortalama gerilmenin ömre etkisini hesaplamak
- ε–N verisinin neyi temsil ettiğini (yaklaşık 1 mm çatlak) ve sınırlarını söylemek
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Bir çentik kökü ya da sık ısınıp soğuyan bir boru dirseği her çevrimde plastik genleme görebilir. Bu durumda gerilme kontrol edilen büyüklük değildir; çevredeki elastik malzeme genlemeyi dayatır. Genleme–ömür yöntemi tam bu durum için geliştirilmiştir ve aynı denklemle uzun ömürlü bölgeyi de kapsar [SFSF, §5.4, s. 106–110].
2. Ön bilgiler
Ders 5.1'deki çevrimsel eğriyi ($K', n'$) ve Ders 4.1'deki Basquin bağıntısını ($\sigma'_f, b$; tersinme tabanlı) kullanacağız. Ders 4.2'deki ortalama gerilme düzeltmelerinin gerilme–ömür dünyasına ait olduğunu hatırlayın; bu derste genleme–ömür karşılıklarını görüyoruz.
3. Genleme–ömür bağıntısı
Toplam genleme genliği elastik ve plastik kısımlara ayrılır; her biri ömürle log–log eksende yaklaşık doğrusaldır [SFSF, Denk. 5.14–5.16, s. 107–108]:
$$ \varepsilon_a = \frac{\Delta\varepsilon}{2} = \underbrace{\frac{\sigma'_f}{E}(2N_f)^{b}}_{\text{elastik (Basquin)}} + \underbrace{\varepsilon'_f\,(2N_f)^{c}}_{\text{plastik (Coffin–Manson)}} $$$\varepsilon'_f$ yorulma süneklik katsayısı, $c$ yorulma süneklik üssüdür. Kitaba göre $b$ yaklaşık −0,06 ile −0,14, $c$ yaklaşık −0,4 ile −0,7 arasındadır [SFSF, §5.5, s. 112]. Plastik terim Coffin–Manson bağıntısıdır.
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
İki bileşenin eşit olduğu ömür geçiş ömrüdür [SFSF, Denk. 5.17, s. 108]:
$$ 2N_t = \left(\frac{\varepsilon'_f E}{\sigma'_f}\right)^{1/(b-c)} $$$2N_t$'den kısa ömürlerde plastik, uzun ömürlerde elastik genleme baskındır. Geçiş ömrü sertlik arttıkça kısalır: yüksek dayanımlı çeliklerde birkaç çevrim, sünek metallerde $10^5$ mertebesine çıkabilir [SFSF, §5.4, s. 108]. Büyük genlemelerde süneklik, küçük genlemelerde dayanım ömrü belirler.
Dört soru · Genleme–ömür bağıntısı
Nereden geliyor?
Kararlı döngülerden ölçülen $\sigma_a$ ve $\varepsilon_{p,a}$'nın ömre karşı log–log eksende iki doğruya uydurulmasından. Toplam, iki doğrunun toplamıdır.
Ne zaman kullanılır?
Çentiksiz, düz numune davranışı; tam tersinir genleme; verinin elde edildiği ömür aralığı (genellikle $10^1$–$10^6$ çevrim). “Ömür”, yaklaşık 1 mm'lik bir çatlağın oluşmasıdır, kırılma değil [SFSF, §5.4, s. 110].
Nasıl uygulanır?
Genlemeden ömür için denklem kapalı biçimde çözülemez: $\log(2N_f)$ üzerinde sayısal çözüm (araçta ikiye bölme) gerekir. Sonucu 2'ye bölüp çevrime çevirin.
Sonuç ne anlama gelir?
Sonuç, yerel olarak bu genlemeyi gören malzeme hacminde küçük bir çatlağın oluşma ömrüdür. Parçanın kırılması için çatlak ilerleme ömrü (Hafta 6) eklenebilir.
Tersinme, çevrim; genlik, aralık
Bağıntı genlik ($\Delta\varepsilon/2$) ve tersinme ($2N_f$) ile yazılır. Aralık ($\Delta\varepsilon$) ya da çevrim ($N_f$) koymak ömrü büyük ölçüde değiştirir. Ayrıca Tablo A.2 değerleri yüzey, boyut, çentik ve ortam etkilerini içermez [SFSF, §5.4, s. 110].
4. Ortalama gerilme: Morrow ve SWT
Genleme kontrolünde bir ortalama genleme çoğu zaman ortalama gerilme doğurur; ama büyük genliklerde plastik akma bu ortalama gerilmeyi gevşetir. Bu yüzden ortalama gerilmenin etkisi düşük çevrimde küçük, yüksek çevrimde büyüktür [SFSF, §5.6, s. 113]. İki yaygın model:
Morrow düzeltmesi: elastik terimde $\sigma'_f$ yerine $\sigma'_f - \sigma_m$ [SFSF, Denk. 5.22, s. 113]:
$$ \varepsilon_a = \frac{\sigma'_f - \sigma_m}{E}(2N_f)^{b} + \varepsilon'_f(2N_f)^{c} $$Smith–Watson–Topper (SWT) parametresi: $\sigma_{\max}\varepsilon_a$ çarpımı belirli bir ömür için sabittir [SFSF, Denk. 5.24, s. 114]:
$$ \sigma_{\max}\,\varepsilon_a = \frac{(\sigma'_f)^2}{E}(2N_f)^{2b} + \sigma'_f\varepsilon'_f(2N_f)^{b+c}, \qquad \sigma_{\max} = \sigma_m + \sigma_a $$SWT, $\sigma_{\max} \le 0$ için sonsuz ömür verir: çatlak için çekme gerekir. Kitap, SWT'nin daha geniş bir malzeme grubunda daha iyi sonuç verdiğini ve genel kullanım için daha umut verici olduğunu belirtir [SFSF, §5.6, s. 114–115].
Goodman/Gerber burada değil
Goodman, Gerber ve Soderberg gerilme–ömür (S–N) yöntemine aittir ve genliği $\sigma_a$ ile kurar. Genleme–ömür yönteminde ortalama gerilme Morrow ya da SWT ile ele alınır. İki aileyi aynı hesapta karıştırmayın.
5. Etkileşimli araç: ε–N, Morrow ve SWT
$\sigma_a$, Ders 5.1'deki çevrimsel eğriden; $\sigma_{\max} = \sigma_m + \sigma_a$. Ömür $\log(2N_f)$ üzerinde ikiye bölmeyle çözülür.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
6. Çözümlü örnekler
Verilenler
4340 sıcak haddelenmiş çelik: $E = 193$ GPa, $\sigma'_f = 1198$ MPa, $b = -0{,}095$, $\varepsilon'_f = 0{,}522$, $c = -0{,}563$ [SFSF, Tablo A.2, s. 450]. Düz numune, tam tersinir genleme $\varepsilon_a = 0{,}005$.
İstenenler
(a) Geçiş ömrü. (b) Çatlak oluşum ömrü ve bu ömürdeki elastik/plastik bileşenler.
Model ve kabuller
Denk. 5.14; ortalama gerilme yok; ömür = yaklaşık 1 mm çatlak.
Çözüm
(b) Aşağıdaki denklemin sayısal çözümü:
$$ 0{,}005 = \frac{1198}{193\,000}(2N_f)^{-0{,}095} + 0{,}522\,(2N_f)^{-0{,}563} $$$2N_f = 1{,}34\times10^4$, $N_f = 6{,}7\times10^3$ çevrim. Bileşenler: elastik 0,00252, plastik 0,00248.
Birim kontrolü
$\varepsilon'_f E/\sigma'_f$ boyutsuz; üs alınınca tersinme sayısı çıkar.
Fiziksel yorum
Bu genlik tam geçiş ömrüne denk geliyor: iki bileşen neredeyse eşit. Daha küçük genliklerde elastik, daha büyüklerde plastik terim baskın olur.
Benzer problem · Daha küçük genlik
Aynı çelik için $\varepsilon_a = 0{,}003$'te ömrü ve bileşenleri bulun.
İpucu
Aracı 0,3%'e ayarlayın.
Çözümü göster
$2N_f = 8{,}35\times10^4$, $N_f = 4{,}17\times10^4$ çevrim; elastik 0,00212, plastik 0,00088: elastik terim baskın.
Verilenler
Aynı 4340 çelik ($K' = 1337$ MPa, $n' = 0{,}168$ — Tablo A.2), $\varepsilon_a = 0{,}003$, gevşemeyen ortalama gerilme $\sigma_m = +150$ MPa.
İstenenler
Morrow ve SWT ile ömür; ortalama gerilmesiz ömürle karşılaştırma.
Model ve kabuller
$\sigma_a$ çevrimsel eğriden; ortalama gerilme sabit kalıyor (gevşeme yok, tutucu).
Çözüm
Çevrimsel eğriden $\sigma_a = 409{,}8$ MPa, $\sigma_{\max} = 559{,}8$ MPa.
Morrow:
$$ 0{,}003 = \frac{1198-150}{193\,000}(2N_f)^{-0{,}095} + 0{,}522\,(2N_f)^{-0{,}563} \ \Rightarrow\ N_f = 2{,}91\times10^4 $$SWT: $\sigma_{\max}\varepsilon_a = 559{,}8\times0{,}003 = 1{,}679$ MPa;
$$ 1{,}679 = \frac{1198^2}{193\,000}(2N_f)^{-0{,}19} + 1198\times0{,}522\,(2N_f)^{-0{,}658} \ \Rightarrow\ N_f = 1{,}69\times10^4 $$Ortalama gerilmesiz: $4{,}17\times10^4$ çevrim.
Birim kontrolü
SWT'nin iki tarafı da MPa (gerilme × boyutsuz genleme).
Fiziksel yorum
İki model de çekme ortalamasının ömrü kısalttığını söylüyor; SWT bu örnekte daha tutucu. Ortalama gerilme gerçekte gevşiyorsa iki tahmin de fazla tutucudur.
Benzer problem · Basma ortalaması
Aynı genlikte $\sigma_m = -150$ MPa için iki modelle ömrü bulun.
İpucu
$\sigma_{\max} = -150 + 409{,}8$.
Çözümü göster
Morrow: $6{,}20\times10^4$ çevrim; SWT ($\sigma_{\max} = 259{,}8$): $1{,}91\times10^5$ çevrim. Basma ortalaması ömrü uzatıyor; SWT bu kez daha iyimser.
7. Sık yapılan hatalar
- $\Delta\varepsilon$'yi genlik yerine koymak. Bağıntı $\Delta\varepsilon/2$ ile yazılır.
- Sonucu kırılma ömrü sanmak. ε–N ömrü yaklaşık 1 mm çatlağın oluşmasıdır.
- Goodman'ı ε–N'ye uygulamak. Genleme yönteminde Morrow ya da SWT kullanılır.
- SWT'de $\sigma_{\max}$ yerine $\sigma_a$ yazmak. Ortalama gerilme etkisi kaybolur.
- Gevşeyen ortalama gerilmeyi sabit saymak. Büyük genliklerde sonuç gereksiz tutucu olur.
8. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| yorulma süneklik katsayısı | fatigue ductility coefficient | ε′f | — | Coffin–Manson doğrusunun 2Nf = 1’deki değeri. |
| yorulma süneklik üssü | fatigue ductility exponent | c | — | Plastik genleme–ömür doğrusunun eğimi; yaklaşık −0,4 ile −0,7. |
| Coffin–Manson bağıntısı | Coffin–Manson relation | εp,a = ε′f(2Nf)c | — | Plastik genleme genliği ile ömür arasındaki log–log doğrusal ilişki. |
| geçiş ömrü | transition fatigue life | 2Nt | tersinme | Elastik ve plastik genleme bileşenlerinin eşit olduğu ömür: 2Nt = (ε′fE/σ′f)1/(b−c). |
| Morrow ortalama gerilme düzeltmesi | Morrow mean stress correction | (σ′f − σm)/E | — | ε–N bağıntısının elastik teriminde σ′f yerine σ′f − σm kullanılması. |
| Smith–Watson–Topper (SWT) parametresi | Smith–Watson–Topper parameter | σmaxεa | MPa | Belirli bir ömür için σmaxεa çarpımının sabit olduğu kabulü; σmax ≤ 0 ise sonsuz ömür. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalHedef ömür için genleme
4340 HR çelik için $N_f = 10^4$ çevrimde izin verilen toplam genleme genliği nedir? Bileşenleri ayrı yazın.
İpucu
$2N_f = 2\times10^4$ koyun; bu yönde sayısal çözüm gerekmez.
Çözümü göster
Elastik $\tfrac{1198}{193\,000}(2\times10^4)^{-0{,}095} = 0{,}00242$; plastik $0{,}522(2\times10^4)^{-0{,}563} = 0{,}00198$; toplam $\varepsilon_a = 0{,}00440$.
Alıştırma 2OrtaSayısalUzun ömür ve Basquin
4340 HR, $\varepsilon_a = 0{,}002$ için ömrü bulun. Plastik terimin payı nedir? Bu ömürde Basquin tek başına yeterli mi?
İpucu
Araç ya da sayısal çözüm; sonra bileşenleri karşılaştırın.
Çözümü göster
$N_f = 3{,}45\times10^5$ çevrim; elastik 0,00173, plastik 0,00027 (yüzde 13). Plastik terim küçük; Basquin'e dayanan S–N yaklaşımı bu bölgede makul bir yaklaşıklıktır.
Alıştırma 3OrtaSayısal1038 çelikte ortalama gerilme
1038 Q&T çelik ($E = 219$ GPa, $K' = 1330$, $n' = 0{,}208$, $\sigma'_f = 1009$, $b = -0{,}097$, $\varepsilon'_f = 0{,}255$, $c = -0{,}46$; Tablo A.2) $\varepsilon_a = 0{,}004$ ve $\sigma_m = 100$ MPa ile yükleniyor. Ortalamasız, Morrow ve SWT ömürlerini bulun.
İpucu
Önce $\sigma_a$'yı çevrimsel eğriden bulun.
Çözümü göster
$\sigma_a = 375{,}4$ MPa, $\sigma_{\max} = 475{,}4$ MPa. Ortalamasız $1{,}40\times10^4$; Morrow $1{,}22\times10^4$; SWT $7{,}8\times10^3$ çevrim.
Alıştırma 4ZorKavramsalSWT ve basma
Tamamen basmada çalışan ($\sigma_{\max} < 0$) bir parça için SWT ne öngörür? Bu her zaman güvenli midir?
İpucu
Çentikte yerel gerilme ile nominal gerilme farklı olabilir; kalıntı gerilmeleri düşünün.
Çözümü göster
Sonsuz ömür öngörür. Ama çentik kökünde basma akması boşalmada yerel çekme kalıntı gerilmesi doğurabilir; o zaman yerel $\sigma_{\max} > 0$ olur ve çatlak oluşabilir. Hesap yerel gerilmelerle yapılmalıdır (Hafta 7–8).
Özet
- $\varepsilon_a = (\sigma'_f/E)(2N_f)^b + \varepsilon'_f(2N_f)^c$; ömür sayısal çözülür.
- Geçiş ömrü $2N_t$: altında plastik, üstünde elastik genleme baskın.
- Ortalama gerilme: Morrow ($\sigma'_f - \sigma_m$) ya da SWT ($\sigma_{\max}\varepsilon_a$); etkisi yüksek çevrimde büyüktür.
- Sonuç küçük çatlak oluşum ömrüdür; yüzey, boyut ve çentik etkileri ayrıca ele alınır.
Sonraki hafta var olan bir çatlağın büyümesini kırılma mekaniğiyle hesaplıyoruz.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §5.4 (s. 106–110), §5.5 (s. 111–112), §5.6 (s. 113–115); Denk. 5.14–5.17, 5.22–5.24; Tablo A.2
- Dowling: N. E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials: Engineering Methods for Deformation, Fracture, and Fatigue, 4. baskı, Pearson, 2013. — Genleme–ömür yöntemi ve ortalama gerilme modelleri için tamamlayıcı okuma