Bu derste öğrenecekleriniz
- Kalıntı gerilmelerin mekanik ve ısıl kaynaklarını saymak; yararlı ve zararlı örnekler vermek
- Kalıntı gerilmeyi ortalama gerilmeye ekleyerek S–N ya da ε–N hesabına katmak
- Akma koşuluyla kalıntı gerilmenin gevşeyip gevşemediğini değerlendirmek
- Çatlak ilerlemesinde kalıntı gerilmenin ΔK'yı değil R'yi değiştirdiğini açıklamak
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 1. Yorulma mekanizmaları ve tasarım esasları konusunda bilgi sahibi olmak
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Dişliler, yaylar, krank milleri ve akslar neredeyse her zaman bilyalı dövme, yüzey sertleştirme ya da haddeleme gibi işlemlerden geçer. Amaç yüzeyde basma kalıntı gerilmesi oluşturmaktır. SFSF'deki bir örnekte bilyalı dövme sementasyonlu dişlilerde ömrü 10 kat, $10^7$ çevrimdeki yorulma dayanımını yüzde 45 artırmıştır [SFSF, §8.2.1, s. 250–251]. Tersine, kötü taşlama ya da kaynak yüzeyde çekme kalıntı gerilmesi bırakıp ömrü yok edebilir.
2. Ön bilgiler
Ders 4.2'deki ortalama gerilme modelleri (Goodman) ve Ders 5.2'deki Morrow/SWT kullanılacak. Kalıntı gerilmeler kendi içinde dengelidir: dış yük yokken kuvvet ve moment toplamı sıfırdır, bu yüzden yüzeydeki basma iç bölgede çekmeyle dengelenir [SFSF, Böl. 8 girişi ve §8.2, s. 243–247].
3. Nasıl oluşur?
Ortak ilke: bir bölge diğerlerinden farklı plastik şekil değiştirirse, yük kalkınca kalıntı gerilme kalır. Çekmede akan yüzey boşalınca basmada kalır; basmada akan bölge çekmede kalır [SFSF, §8.6, s. 264].
| İşlem | Yüzeydeki işaret | Not |
|---|---|---|
| Bilyalı dövme | Basma | Bilye 0,18–3,35 mm; şiddet Almen sayısıyla belirtilir; basma tabakası tipik olarak 0,025–0,5 mm derin [SFSF, s. 249–250] |
| Yüzey haddeleme, delik genişletme, ön germe (aşırı yük) | Basma (çentik kökünde) | Silah namlularında otofretaj kasıtlı bir aşırı yüktür [SFSF, s. 247–249] |
| İndüksiyonla sertleştirme, sementasyon, nitrürleme | Basma | Sert kabukta basma akma düzeyine çıkabilir [SFSF, s. 252–253] |
| Kaynak | Çekme | Akma düzeyine varabilir [SFSF, s. 253] |
| Krom/nikel kaplama | Çekme | Dayanımı belirgin düşürebilir; bilyalı dövme ile büyük ölçüde geri kazanılır [SFSF, s. 254–255] |
| Sert (kötü) taşlama | Çekme | Hafif taşlama zararsız ya da yararlı [SFSF, s. 256–257] |
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Şekil 8.1'deki gibi toplam gerilmenin en büyüğü yüzeyin altına kayabilir; bu yüzden basma kalıntı gerilmeli parçalarda yüzey altından başlayan çatlaklar görülür [SFSF, §8.2.1, s. 252].
4. Etkisi: ortalama gerilme gibi
SFSF'nin temel ilkesi: kalıntı gerilmeler, aynı büyüklük ve dağılımdaki ortalama gerilmelerle aynı etkiyi yapar [SFSF, §8.3, s. 257]. Yerel olarak
$$ \sigma_{m,\text{etkin}} = \sigma_m + \sigma_r $$yazılır ve Goodman (S–N) ya da Morrow/SWT (ε–N) bu etkin ortalamayla kullanılır. Kalıntı gerilme basmada ise ($\sigma_r < 0$) eşdeğer genlik küçülür.
5. Gevşeme
Kalıntı gerilmeler, kalıntı ve uygulanan gerilmenin toplamı ilgili akma dayanımını ($\sigma_y$ ya da çevrimsel $\sigma'_y$) aşmadığı sürece kalır [SFSF, §8.3, s. 257]:
$$ |\sigma_r + \sigma_m \pm \sigma_a| \le \sigma_y \quad \Rightarrow \quad \text{gevşeme yok} $$Aşılırsa akma kalıntı gerilmeyi azaltır (gevşeme). Sonuçlar: (1) kalıntı gerilmeler yüksek akma dayanımlı, sert malzemelerde daha etkilidir; (2) düşük çevrimli yüklemede büyük ölçüde gevşer, uzun ömürde etkileri en büyüktür; (3) tek bir büyük ters yük ya da ısıl gerilme giderme tavı onları silebilir [SFSF, §8.3, s. 257–259]. Karmaşık geçmişlerde gevşeme yerel genleme analiziyle (Hafta 7 ve 10) izlenir [SFSF, §8.3, s. 258].
Dört soru · σm,etkin = σm + σr
Nereden geliyor?
Kalıntı gerilmenin yerelde dış yükten bağımsız bir ortalama gerilme olmasından (süperpozisyon, elastik davranış).
Ne zaman kullanılır?
Toplam gerilme akmanın altında kaldıkça; aşılırsa önce gevşemiş $\sigma_r$ bulunmalıdır. Yerel değerler kullanılmalı: kalıntı gerilme yüzeye yakın ince bir tabakadadır.
Nasıl uygulanır?
Yerel $\sigma_r$'yi (ölçüm ya da süreç verisi) yerel ortalamaya ekleyin; sonra Goodman, Morrow ya da SWT.
Sonuç ne anlama gelir?
Basma kalıntı gerilmesi çatlak oluşumunu ve küçük çatlak ilerlemesini geciktirir; etkisi ömrün uzun olduğu bölgede en büyüktür.
6. Ölçüm ve çatlak ilerlemesi
Başlıca yöntemler: delik delme ve halka çekirdek, tabaka kaldırma, kesme, X ışını kırınımı (yalnız yaklaşık 0,025 mm'lik yüzey tabakası; derinlik için elektrokimyasal tabaka kaldırma), nötron kırınımı, ultrasonik ve manyetik yöntemler [SFSF, §8.4, s. 259–261].
Çatlak ilerlemesinde kalıntı gerilme bir $K_{res}$ ekler. $K_{res}$ her çevrimde aynı olduğu için $\Delta K$'yı değiştirmez, $R$'yi değiştirir: $R_T = (K_{\min} + K_{res})/(K_{\max} + K_{res})$. Basma kalıntı gerilmesinde toplam $K_{\min}$ negatife düşerse çatlak çevrimin bir kısmında kapalıdır ve yalnız pozitif kısım ($K_{\max} - |K_{res}|$) etkin kabul edilir [SFSF, §8.5, Denk. 8.2–8.6, s. 262–263].
7. Çözümlü örnekler
Verilenler
4340 HR çelik ($\sigma_u = 827$, $\sigma_y = 634$, $\sigma'_f = 1198$ MPa, $b = -0{,}095$; Tablo A.2). Yüzeyde $\sigma_a = 350$, $\sigma_m = 100$ MPa. Bilyalı dövme sonrası yüzey kalıntı gerilmesi $\sigma_r = -300$ MPa (temsilî).
İstenenler
Gevşeme olur mu? Dövmeli ve dövmesiz ömür (Goodman + Basquin).
Model ve kabuller
Elastik süperpozisyon; gevşeme denetiminde $\sigma_y$ (tabloda $\sigma'_y$ verilmemiş); kalıntı gerilme yüzeyde sabit.
Çözüm
Toplam: $\sigma_{\max} = 100 + 350 - 300 = 150$, $\sigma_{\min} = 100 - 350 - 300 = -550$ MPa; $|{-550}| < 634$: gevşeme yok.
Dövmesiz: $\sigma_{ar} = 350/(1 - 100/827) = 398{,}1$ MPa → $N_f = 5{,}4\times10^4$ çevrim.
Dövmeli: $\sigma_{m,\text{etkin}} = -200$ MPa, $\sigma_{ar} = 350/(1 + 200/827) = 281{,}8$ MPa → $N_f = 2{,}1\times10^6$ çevrim.
Birim kontrolü
Tüm gerilmeler MPa; Goodman oranı boyutsuz.
Fiziksel yorum
Ömür yaklaşık 38 kat arttı. Bu büyük oran Basquin eğiminin küçüklüğünden gelir; gerçek kazanç kalıntı gerilmenin kararlılığına, derinliğine ve yüzey pürüzlülüğüne bağlıdır. Ayrıca toplam en büyük gerilme yüzeyin altına kayabilir (Şekil 8.1).
Benzer problem · Daha düşük yük
$\sigma_a = 300$, $\sigma_m = 50$ MPa, $\sigma_r = -250$ MPa ile aynı hesabı yapın.
İpucu
Önce $\sigma_{\min}$ toplamını $-\sigma_y$ ile karşılaştırın.
Çözümü göster
$\sigma_{\min} = -500$ MPa: gevşeme yok. Dövmesiz $\sigma_{ar} = 319{,}3$, $N_f = 5{,}5\times10^5$; dövmeli $\sigma_{m,\text{etkin}} = -200$, $\sigma_{ar} = 241{,}6$, $N_f = 1{,}0\times10^7$ çevrim.
Verilenler
Örnek 8.1.1'deki mil, ama $\sigma_a = 450$ MPa.
İstenenler
Kalıntı gerilme ne kadar gevşer? Gevşemiş durumla ömür.
Model ve kabuller
Elastik–tam plastik kaba kabul: basma tarafında toplam gerilme $-\sigma_y$'yi aşamaz; aşan kısım kalıntı gerilmeden düşer. Sonraki çevrimlerde elastik davranış.
Çözüm
Gevşemesiz $\sigma_{\min} = 100 - 450 - 300 = -650$ MPa < $-634$: 16 MPa'lık akma. Yeni $\sigma_r = -300 + 16 = -284$ MPa; $\sigma_{m,\text{etkin}} = -184$ MPa.
$\sigma_{ar} = 450/(1 + 184/827) = 368{,}1$ MPa → $N_f = 1{,}2\times10^5$ çevrim. Dövmesiz: $\sigma_{ar} = 511{,}9$ MPa → $3{,}9\times10^3$ çevrim.
Birim kontrolü
MPa.
Fiziksel yorum
Bu örnekte gevşeme küçük; ama genlik büyüdükçe kalıntı gerilme hızla kaybolur. Çevrimsel yumuşayan malzemelerde $\sigma'_y < \sigma_y$ olduğundan gevşeme daha erken başlar; denetim çevrimsel akmayla yapılmalıdır.
Benzer problem · Daha büyük genlik
$\sigma_a = 500$ MPa için gevşemiş $\sigma_r$ ve ömrü bulun.
İpucu
$100 - 500 - 300 = -700$.
Çözümü göster
66 MPa gevşeme, $\sigma_r = -234$, $\sigma_{m,\text{etkin}} = -134$ MPa; $\sigma_{ar} = 430{,}3$ MPa, $N_f = 2{,}4\times10^4$ çevrim (dövmesiz $1{,}3\times10^3$).
8. Sık yapılan hatalar
- Kalıntı gerilmeyi genliğe eklemek. Ortalamaya eklenir; $\Delta K$'yı değiştirmez.
- Gevşemeyi denetlememek. Akma aşılıyorsa kalıntı gerilme azalır.
- Yüzey değerini bütün kesite uygulamak. Basma tabakası incedir; derinlik önemlidir.
- Kaynakta basma ortalamasından yarar beklemek. Çekme kalıntı gerilmeleri bunu yok eder (Ders 7.2).
9. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| bilyalı dövme | shot peening | — | — | Yüzeye bilye püskürterek ince bir basma kalıntı gerilmesi tabakası oluşturma işlemi; şiddet Almen sayısıyla belirtilir. |
| kalıntı gerilme gevşemesi | residual stress relaxation | — | — | Kalıntı ve uygulanan gerilmenin toplamı akmayı aştığında ya da ısıl işlemle kalıntı gerilmenin azalması. |
10. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalKötü taşlama
4340 HR bir parçada tam tersinir $\sigma_a = 300$ MPa. Sert taşlama yüzeyde +200 MPa kalıntı gerilme bıraktıysa ömür kaç kat azalır (Goodman + Basquin)?
İpucu
$\sigma_{m,\text{etkin}} = +200$ MPa.
Çözümü göster
$\sigma_{ar} = 300/(1 - 200/827) = 395{,}7$ MPa → $5{,}8\times10^4$; kalıntısız $1{,}07\times10^6$ çevrim: yaklaşık 18 kat azalma.
Alıştırma 2OrtaSayısalKres ve etkin ΔK
Bir çatlakta $K_{\max} = 20$, $K_{\min} = 2$ MPa√m; basma kalıntı gerilmesi $K_{res} = -8$ MPa√m veriyor. $\Delta K$, $R_T$ ve kapanma kabulüyle etkin aralık nedir? $n = 3$ ise hız kaç kat düşer?
İpucu
Toplam $K_{\min}$ negatif: yalnız pozitif kısmı alın.
Çözümü göster
$\Delta K = 18$ (değişmez); $R_T = (2-8)/(20-8) = -0{,}5$. Etkin aralık $20 - 8 = 12$ MPa√m; hız $(12/18)^3 = 0{,}30$ katına düşer.
Alıştırma 3OrtaKavramsalHangi malzemeye dövme?
Aynı bilyalı dövme işlemi düşük dayanımlı bir yapı çeliğine ve yüksek dayanımlı bir yay çeliğine uygulanıyor. Hangisinde kazanç daha kalıcıdır? Neden?
İpucu
Gevşeme koşulu.
Çözümü göster
Yay çeliğinde: akma dayanımı yüksek olduğu için toplam gerilme akmaya daha geç ulaşır, kalıntı gerilme gevşemez. Ayrıca yüksek dayanımlı metaller çentik ve çiziklere daha duyarlıdır; basma tabakası bu zararı dengeler [SFSF, §8.2.1 ve §8.3, s. 251, 257].
Özet
- Kalıntı gerilmeler farklı plastik şekil değiştirmeden doğar; kendi içinde dengelidir.
- Ortalama gerilme gibi etki eder: $\sigma_{m,\text{etkin}} = \sigma_m + \sigma_r$.
- Toplam gerilme akmayı aşarsa gevşer; yüksek dayanımlı malzemede ve uzun ömürde daha etkilidir.
- Çatlakta $K_{res}$ $\Delta K$'yı değil $R$'yi değiştirir; basmada çatlak kısmen kapanır.
Sonraki hafta değişken genlikli yüklemeye geçiyoruz: çevrimler nasıl sayılır, hasar nasıl toplanır?
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §8.1–8.2 oluşum (s. 243–257), §8.3 gevşeme (s. 257–259), §8.4 ölçüm (s. 259–261), §8.5 Kres (s. 261–264)
- Schijve: J. Schijve, Fatigue of Structures and Materials, 2. baskı, Springer, 2009. — Kalıntı gerilmeler ve yüzey işlemleri üzerine tamamlayıcı okuma