Bu derste öğrenecekleriniz
- Çevrim çevrim toplama ve eşdeğer ΔK yöntemlerini uygulamak
- Walker eşdeğeriyle farklı R değerlerindeki çevrimleri birleştirmek
- Çekme ve basma aşırı yüklerinin etkisini plastik bölge ve kapanma ile açıklamak
- Wheeler modeliyle gecikme katsayısını hesaplamak
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 3. Yapıların yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Hasar toleranslı yapılarda (uçak, köprü, basınçlı kap) muayene aralığı, gerçek yük spektrumu altındaki çatlak ilerleme ömrüyle belirlenir. Spektrumdaki seyrek büyük yükler çatlağı bir süre yavaşlatabilir; bunu ihmal etmek tutucu, yanlış yöne hesaba katmak tehlikelidir [SFSF, §9.8, s. 299–300].
2. Ön bilgiler
Ders 6.2: $da/dN = A(\Delta K)^n$, ömür integrali, sonlandırma ($S_{\max}$ ile). Ders 6.1: plastik bölge $r_y = (K/\sigma_y)^2/2\pi$. Ders 9.1: rainflow çevrim tablosu.
3. Sırasız yöntemler: doğrudan toplama ve eşdeğer ΔK
Doğrudan toplama: her çevrimin (ya da her sabit genlikli bloğun) ilerlemesi $\Delta a_i = A(\Delta K_i)^n$ hesaplanıp toplanır. Önceki yüklerin etkisi yoktur kabul edilir [SFSF, §9.8, s. 300–301].
Eşdeğer ΔK: geçmiş kısa ve tekrarlanıyorsa, aynı ilerlemeyi veren tek bir $R = 0$ aralığı tanımlanır. Paris ile [SFSF, Denk. 9.5–9.6, s. 301–302]:
$$ \Delta S_{eq} = \left[\frac{1}{N}\sum_{i=1}^{N} (\Delta S'_i)^{\,n}\right]^{1/n}, \qquad \Delta S'_i = S_{\max,i}\,(1 - R_i)^{\gamma} $$$\Delta S'$, ortalama gerilmeyi katmak için Walker eşdeğeridir; basma kısmı sıfır alınır ($R < 0$ ise $R = 0$). Bir başka seçenek RMS aralığıdır, $\Delta S_{rms} = \sqrt{\sum \Delta S_i^2/N}$ [SFSF, Denk. 9.7–9.9, s. 302–303]. Sonra Ders 6.2'deki integral, en büyük yükten bulunan $a_f$ ile alınır.
Dört soru · Eşdeğer ΔK
Nereden geliyor?
Paris bağıntısında çevrim başına ilerleme $\Delta S^n$ ile orantılıdır; bloktaki ortalama ilerleme, $\Delta S^n$'nin ortalamasıyla aynı ilerlemeyi veren tek aralığı tanımlar.
Ne zaman kullanılır?
Kısa, tekrarlanan geçmişlerde; bir bloktaki ilerleme küçükken ve sıra etkileri önemsizken.
Nasıl uygulanır?
Rainflow tablosundaki her çevrimin $\Delta S'$'sini bulun, $n$. kuvvetlerinin ortalamasının $n$. kökünü alın.
Sonuç ne anlama gelir?
Sonuç, sırasız doğrudan toplamayla neredeyse aynıdır ama çok daha hızlıdır. Gecikmeyi içermez: çekme aşırı yükleri varsa tutucudur.
4. Aşırı yük ve gecikme
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Tek bir çekme aşırı yükü çatlak ucunda büyük bir plastik bölge oluşturur. Boşalınca bu bölge çevresindeki elastik malzeme tarafından sıkıştırılır: uçta basma kalıntı gerilmeleri ve çatlak kapanması oluşur, sonraki çevrimlerde ilerleme yavaşlar ya da durur. Basma aşırı yükleri ise akma oluşturacak kadar büyükse tersine hızlandırabilir [SFSF, §9.4, s. 278–279]. Sıra etkileri; seyrek, hep aynı yönde biten büyük yüklerin olduğu geçmişlerde beklenmelidir [SFSF, §9.4, s. 279–280].
Wheeler modeli, ilerleme hızını bir gecikme katsayısıyla çarpar [SFSF, Denk. 9.11–9.12, s. 305]:
$$ \left(\frac{da}{dN}\right)_i = C_i\,A(\Delta K_i)^n, \qquad C_i = \left[\frac{r_{yi}}{a_{OL} + r_{OL} - a_i}\right]^{m} \quad (a_i + r_{yi} < a_{OL} + r_{OL}) $$Anlık plastik bölge aşırı yükün plastik bölgesinin dışına çıkınca $C_i = 1$ olur. $m$ deneyle ayarlanan bir üstür: Wheeler D6AC çeliği için 1,3, titanyum için 3,4 bulmuştur; $m = 0$ gecikme yok demektir [SFSF, §9.8, s. 306]. Wheeler hızlanmayı modellemez. Willenborg modeli etkin gerilme, Elber modeli kapanma ($\Delta K_{\text{etkin}} = K_{\max} - K_{op}$) üzerinden çalışır [SFSF, §9.8, s. 306–307].
5. Etkileşimli araç: aşırı yük gecikmesi
Araç, ferritik–perlitik çelik Paris sabitleriyle (Tablo 6.3), $Y = 1{,}12$, 1 mm'den 20 mm'ye çevrim çevrim toplar; seçilen boyda tek bir aşırı yük uygular ve Wheeler katsayısını her çevrimde hesaplar. $m = 0$'da iki eğri çakışır (doğrulama kaydı).
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
6. Çözümlü örnekler
Verilenler
Geniş levha, kenar çatlağı ($Y = 1{,}12$), $a_0 = 1$ mm. Tekrarlanan blok: 1 çevrim $0 \to 200$ MPa ve 10 çevrim $0 \to 120$ MPa. Ferritik–perlitik çelik: $A = 6{,}9\times10^{-12}$, $n = 3$ (Tablo 6.3); $K_c = 100$ MPa√m (temsilî).
İstenenler
$\Delta S_{eq}$, son boy, ömür ve blok sayısı.
Model ve kabuller
Sıra etkisi yok; $R = 0$ olduğu için $\Delta S' = \Delta S$.
Çözüm
$a_f$ en büyük yükle: $a_f = \tfrac{1}{\pi}\left(\tfrac{100}{1{,}12\times200}\right)^2 = 63{,}4$ mm. Ders 6.2'deki kapalı çözümle $N = 4{,}46\times10^5$ çevrim $= 40\,530$ blok. Çevrim çevrim doğrudan toplama da 40 529 blok verir.
Birim kontrolü
$\Delta S_{eq}$ MPa; $N$ çevrim; blok = çevrim / 11.
Fiziksel yorum
Eşdeğer aralık, aritmetik ortalamadan (127 MPa) büyük: büyük çevrim $n = 3$ kuvvetiyle ağırlıklandırılıyor. RMS yöntemi 129,3 MPa ve 43 050 blok verir; fark yüzde 6. Gecikme hesaba katılmadığı için iki sonuç da tutucudur.
Benzer problem ·
Blok: 5 çevrim $100 \to 200$ MPa ve 1 çevrim $0 \to 150$ MPa. $\gamma = 0{,}5$ ile $\Delta S_{eq}$?
İpucu
$R = 0{,}5$ için $\Delta S' = 200\times0{,}5^{0{,}5}$.
Çözümü göster
$\Delta S' = 141{,}4$ (×5) ve 150 (×1): $\Delta S_{eq} = [(5\times141{,}4^3 + 150^3)/6]^{1/3}$ $= 142{,}9$ MPa.
Verilenler
Aynı levha, sabit genlik $0 \to 100$ MPa. Çatlak 5 mm iken bir kez $0 \to 200$ MPa aşırı yükü. $\sigma_y = 630$ MPa, düzlem gerilme, Wheeler $m = 1{,}3$ (D6AC için bulunan değer; burada yalnız örnek).
İstenenler
Aşırı yük ve anlık plastik bölge; aşırı yükten hemen sonra $C$; gecikmenin süreceği bölge.
Model ve kabuller
Wheeler; $r_y = (K_{\max}/\sigma_y)^2/2\pi$.
Çözüm
$K_{OL} = 1{,}12\times200\sqrt{\pi\times0{,}005} = 28{,}07$ MPa√m → $r_{OL} = (28{,}07/630)^2/2\pi = 0{,}316$ mm.
$K_{\max} = 14{,}04$ MPa√m → $r_y = 0{,}079$ mm.
$$ C = \left(\frac{0{,}079}{0{,}316}\right)^{1{,}3} = 0{,}165 $$Gecikme, $a + r_y$ yaklaşık $5 + 0{,}316$ mm'ye ulaşana kadar, yani çatlak yaklaşık 0,24 mm ilerleyene kadar sürer.
Birim kontrolü
$r$ değerleri m (ya da aynı birimde mm); $C$ boyutsuz.
Fiziksel yorum
Hız hemen yüzde 16'sına düşüyor, sonra çatlak bölgeyi geçtikçe 1'e dönüyor. Aracın çevrim çevrim hesabına göre bu tek aşırı yük 1 → 20 mm ömrüne yaklaşık 28 000 çevrim ekliyor (yüzde 3). Aşırı yükler sık tekrarlanırsa etki birikir; ama $m$ deneyle bulunmadan bu kazanç tasarımda kullanılmamalıdır.
Benzer problem · Daha büyük üs
Aynı durumda $m = 3{,}4$ (titanyum için bulunan değer) olsaydı $C$ ne olurdu?
İpucu
Taban aynı: 0,079/0,316.
Çözümü göster
$C = 0{,}25^{3{,}4} = 0{,}009$: ilerleme neredeyse durur. Sonuç $m$'ye çok duyarlıdır.
7. Sık yapılan hatalar
- Kritik boyu eşdeğer aralıkla bulmak. $a_f$ spektrumdaki en büyük $S_{\max}$ ile bulunur.
- Gecikmeyi tasarımda kanıtsız kullanmak. Wheeler $m$ ve diğer model sabitleri malzemeye ve spektruma özgüdür.
- Basma aşırı yüklerini yararlı saymak. Büyük basma yükleri hızlandırabilir.
- Uzun, düzensiz geçmişlerde eşdeğer yöntemi sorgusuz kullanmak. Bir bloktaki ilerleme büyükse doğrudan toplama gerekir.
8. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| Walker eşdeğer aralığı | Walker equivalent range | ΔS′ = Smax(1 − R)γ | MPa | Farklı R oranındaki çevrimleri R = 0’a eşdeğer bir aralığa çeviren ifade. |
| aşırı yük | overload | — | — | Spektrumdaki tekil büyük yük; çekmede çatlak ilerlemesini geciktirebilir, büyük basmada hızlandırabilir. |
| Wheeler gecikme modeli | Wheeler retardation model | Ci | — | Aşırı yük sonrası hızın Ci = [ryi/(aOL + rOL − ai)]m ile azaltılması. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalWalker ile hız oranı
$0 \to 100$ MPa ile $100 \to 200$ MPa çevrimlerinin hızlarını $\gamma = 0{,}5$ Walker eşdeğeriyle karşılaştırın ($n = 3$).
İpucu
İkincisinin $\Delta S$'si de 100 MPa ama $R = 0{,}5$.
Çözümü göster
$\Delta S' = 200\times0{,}5^{0{,}5} = 141{,}4$ MPa; hız oranı $(141{,}4/100)^3 = 2{,}83$. Aynı aralık, yüksek ortalamada yaklaşık 3 kat hızlı.
Alıştırma 2OrtaKavramsalNe zaman sıra etkisi?
(a) Rastgele, dar bantlı bir titreşim yükü; (b) her uçuşta bir kez yer–hava–yer çevrimi ve arada binlerce küçük çevrim. Hangisinde sıra etkisi beklenir?
İpucu
SFSF §9.4'teki ölçütler.
Çözümü göster
(b): seyrek ve hep aynı yönde biten büyük yükler. (a)'da tanımlanabilir bir sıra yoktur; sırasız yöntemler yeterlidir.
Alıştırma 3OrtaSayısalAraçla deneme
Araçta aşırı yük oranını 2'den 1,5'e indirin. Gecikme nasıl değişir? $m = 0$ yapınca ne olur?
İpucu
$r_{OL} \propto K_{OL}^2$.
Çözümü göster
Gecikme yaklaşık 28 000'den 4 500 çevrime iner. $m = 0$'da eğriler çakışır (aşırı yük çevriminin kendi küçük ilerlemesi dışında).
Özet
- Sırasız: doğrudan toplama ya da eşdeğer ΔK, $\Delta S_{eq} = [\overline{(\Delta S')^n}]^{1/n}$, Walker ile $R$.
- Çekme aşırı yükü: büyük plastik bölge, basma kalıntı gerilmesi, kapanma → gecikme; büyük basma yükü hızlandırabilir.
- Wheeler: $C_i = [r_{yi}/(a_{OL} + r_{OL} - a_i)]^m$; $m$ deneysel.
Sonraki hafta gerilme durumu tek eksenli olmayan parçalara geçiyoruz.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §9.4 sıra etkileri (s. 277–281), §9.8 doğrudan toplama ve eşdeğer K (s. 300–304, Denk. 9.5–9.9), Wheeler, Willenborg, Elber (s. 304–308, Denk. 9.10–9.16), §6.7 kapanma (s. 162–165)