Bu derste öğrenecekleriniz
- Kritik düzlem fikrini ve kayma ile normal gerilmenin rolünü açıklamak
- Findley büyüklüğünü düzlem taramasıyla hesaplamak
- Fatemi–Socie parametresiyle ömür hesaplamak
- Malzemenin kayma ya da çekme çatlağı davranışına göre model seçmek
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 3. Yapıların yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Ders 12.1'de eşdeğer gerilmelerin faz farkını görmediğini gördük. Deneyler çatlakların belirli düzlemlerde, malzemeye ve yüke göre ya en büyük kayma ya da en büyük çekme düzlemlerinde doğup büyüdüğünü gösterir [SFSF, §10.4.2, s. 329]. Kritik düzlem yaklaşımları bu fiziği doğrudan modeller ve orantısız yükte de kullanılabilir.
2. Ön bilgiler
Düzlem dönüşümü: normali $x$ ekseniyle $\theta$ açısı yapan düzlemde, düzlem gerilme için $\sigma_\theta = \tfrac{\sigma_x}{2} + \tfrac{\sigma_x}{2}\cos2\theta + \tau_{xy}\sin2\theta$, $\tau_\theta = -\tfrac{\sigma_x}{2}\sin2\theta + \tau_{xy}\cos2\theta$. Ders 5.2'deki genleme–ömür biçimi burada kayma için yazılacak.
3. Kritik düzlem fikri
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Kayma, çatlağı doğurur ve küçük çatlağı kayma bandı boyunca ilerletir (Ders 3.1, Evre I). Düzleme dik çekme gerilmesi çatlak yüzeylerini ayırır, pürüzlerin birbirine takılmasını ve sürtünmeyi azaltır; böylece aynı kayma daha fazla hasar verir [SFSF, §10.4.2, s. 329–331]. Bu yüzden modeller genellikle bir kayma genliği ile bir normal gerilme teriminin birleşimidir. Hesap adımları:
- Bir düzlem ailesini (ör. 0°–180°, küçük adımlarla) tara.
- Her düzlemde bir çevrim boyunca kayma ve normal gerilme (ya da genleme) geçmişini hesapla.
- Hasar büyüklüğünü (ör. Findley) hesapla; en büyük olduğu düzlem kritik düzlemdir.
- O düzlemin büyüklüğünü ömür bağıntısına koy.
4. Modeller
Findley (1950'ler, yüksek çevrim, gerilme tabanlı): düzlemdeki kayma genliği ve o düzlemdeki en büyük normal gerilme [SFSF, §10.4.2, s. 329]:
$$ \left(\frac{\Delta\tau}{2} + k\,\sigma_{n}\right)_{\max} = f $$Brown–Miller: aynı fikir genlemelerle; en büyük kayma genlemesi ve o düzlemdeki normal genleme [SFSF, §10.4.2, s. 329].
Fatemi–Socie: en büyük kayma genlemesi genliği ile o düzlemdeki en büyük normal gerilme; burulma genleme–ömür özellikleriyle [SFSF, §10.4.2, s. 330–331]:
$$ \frac{\Delta\gamma_{\max}}{2}\left(1 + k\,\frac{\sigma_{n,\max}}{\sigma_y}\right) = \frac{\tau'_f}{G}(2N_f)^{b_0} + \gamma'_f\,(2N_f)^{c_0} $$$k$, tek eksenli ve burulma verisinden uydurulur; veri yoksa ilk yaklaşım $k = 1$ [SFSF, §10.4.2, s. 331]. Ortalama ve kalıntı gerilmeler ile orantısız yükteki ek sertleşme, $\sigma_{n,\max}$ terimi üzerinden modele girer. Kayma genlemesi yoksa hasar yoktur.
Çekme çatlağı baskın malzemeler (bazı dökme demirler, yüksek dayanımlı malzemeler) için en büyük asal genleme düzleminde SWT tipi bir büyüklük ($\varepsilon_{1,a}\sigma_{n,\max}$) kullanılır [SFSF, §10.4.2, s. 332].
Dört soru · Fatemi–Socie parametresi
Nereden geliyor?
Kayma tabanlı çatlak oluşumu gözlemleri ve normal gerilmenin çatlak yüzeylerini açan etkisinin $1 + k\sigma_n/\sigma_y$ çarpanıyla katılmasından; sağ taraf burulma deneylerinin genleme–ömür biçimidir.
Ne zaman kullanılır?
Kayma çatlağı baskın sünek metallerde, orantılı ve orantısız yükte, düşük ve orta çevrimli bölgede.
Nasıl uygulanır?
Düzlem taramasıyla en büyük $\Delta\gamma/2$ düzlemini ve oradaki $\sigma_{n,\max}$'ı bulun; sol tarafı hesaplayıp sağ tarafı $\log(2N_f)$ üzerinde sayısal çözün.
Sonuç ne anlama gelir?
Aynı kayma genlemesinde düzleme dik çekme ömrü kısaltır, basma uzatır. Kritik düzlemin yönü, çatlağın gözlenen yönüyle karşılaştırılarak model denetlenebilir.
5. Araç
Findley taraması için Ders 12.1'deki düzlem tarama aracını kullanın (aynı araç aşağıda). $k$'yı değiştirince kritik düzlemin en büyük kayma düzleminden normal gerilmesi büyük düzleme doğru döndüğünü görün.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
6. Çözümlü örnekler
Verilenler
Tam tersinir tek eksenli $\sigma_a = 300$ MPa. Findley $k = 0{,}3$ (temsilî).
İstenenler
En büyük kayma düzlemi ve Findley kritik düzlemi; iki düzlemdeki büyüklükler.
Model ve kabuller
Elastik; düzlem taraması 0,5° adımla (araç).
Çözüm
45° düzlemi: $\tau_a = 150$ MPa, $\sigma_{n,\max} = 150$ MPa → $150 + 0{,}3\times150 = 195$ MPa.
Tarama: en büyük Findley büyüklüğü 201,6 MPa, $\theta \approx 36{,}5°$'de ($\tau_a = 143{,}4$, $\sigma_{n,\max} = 193{,}9$ MPa).
Birim kontrolü
$k$ boyutsuz; büyüklük MPa.
Fiziksel yorum
Kritik düzlem en büyük kayma düzleminden (45°) normal gerilmenin daha büyük olduğu yöne kaydı. Kayma biraz azaldı ama normal gerilme daha çok arttı. $k = 0$ olsaydı kritik düzlem 45° olurdu.
Benzer problem · Saf burulma
Tam tersinir saf burulmada $\tau_a = 150$ MPa, $k = 0{,}3$. Findley kritik düzlemi nerededir?
İpucu
Araçta $\sigma_a = 0$, $\tau_a = 150$.
Çözümü göster
En büyük kayma düzlemleri 0° ve 90° ($\tau_a = 150$, $\sigma_n = 0$; büyüklük 150 MPa). Findley en büyüğü 156,6 MPa, $\theta \approx 8{,}5°$'de: kayma 143,4, normal gerilme 43,9 MPa.
Verilenler
1045 sıcak haddelenmiş çelik: $\sigma_y = 380$ MPa; burulma özellikleri $G = 80$ GPa, $\tau'_f = 505$ MPa, $b_0 = -0{,}097$, $\gamma'_f = 0{,}413$, $c_0 = -0{,}445$; $k = 0{,}6$ [SFSF, §10.4.3, s. 333]. Bir düzlem taramasında kritik düzlemde $\Delta\gamma_{\max}/2 = 0{,}004$ ve $\sigma_{n,\max} = 300$ MPa bulundu.
İstenenler
Fatemi–Socie parametresi ve ömür; normal gerilme olmasaydı ömür.
Model ve kabuller
Fatemi–Socie; kararlı gerilmeler; ömür = küçük çatlak oluşumu.
Çözüm
Sayısal çözüm: $N_f = 2{,}1\times10^4$ çevrim. $\sigma_{n,\max} = 0$ olsaydı $FS = 0{,}004$ ve $N_f = 7{,}8\times10^4$ çevrim.
Birim kontrolü
$\sigma_{n,\max}/\sigma_y$ ve $\tau'_f/G$ boyutsuz; parametre bir genleme.
Fiziksel yorum
Aynı kayma genlemesinde düzleme dik 300 MPa çekme ömrü yaklaşık dört kat kısalttı. Orantısız yükteki ek sertleşme $\sigma_{n,\max}$'ı büyüttüğünden, model bu etkiyi de bu terimle yakalar.
Benzer problem · Daha küçük yük
Aynı malzemede $\Delta\gamma_{\max}/2 = 0{,}003$, $\sigma_{n,\max} = 200$ MPa. Ömür?
İpucu
$FS = 0{,}003(1 + 0{,}6\times200/380)$.
Çözümü göster
$FS = 0{,}003947$; $N_f = 8{,}2\times10^4$ çevrim.
7. Sık yapılan hatalar
- Yalnız 0° ve 45° düzlemlerine bakmak. Kritik düzlem aradaki bir açıda olabilir; tarama yapın.
- Kayma ve normal büyüklükleri farklı düzlemlerden almak. İkisi aynı düzlemde değerlendirilir.
- Modeli malzemeden bağımsız seçmek. Kayma çatlağı baskın malzemede Fatemi–Socie, çekme çatlağı baskın malzemede SWT tipi.
- Elastik gerilmelerle düşük çevrim hesabı. Ek sertleşme ve plastik genleme gerçek gerilmeleri değiştirir.
8. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| kritik düzlem | critical plane | θ | ° | Hasar büyüklüğünün en büyük olduğu malzeme düzlemi; çatlağın doğması beklenen düzlem. |
| Findley ölçütü | Findley criterion | Δτ/2 + kσn | MPa | Kayma genliği ile normal gerilmenin düzlem üzerindeki birleşimi; yüksek çevrimli, gerilme tabanlı kritik düzlem ölçütü. |
| Fatemi–Socie parametresi | Fatemi–Socie parameter | (Δγmax/2)(1 + kσn,max/σy) | — | En büyük kayma genlemesi genliğini o düzlemdeki en büyük normal gerilmeyle düzelten kritik düzlem parametresi. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalÇatlak yönü
Burulma deneyinde bir malzemede çatlaklar eksene dik ve paralel düzlemlerde, başka bir malzemede 45°'lik helis boyunca ilerliyor. Her biri için hangi tür model uygundur?
İpucu
Burulmada en büyük kayma düzlemleri 0° ve 90°, en büyük çekme düzlemi 45°'dir.
Çözümü göster
Birincisi kayma çatlağı: Fatemi–Socie ya da Findley. İkincisi çekme çatlağı: en büyük asal genleme düzleminde SWT tipi model.
Alıştırma 2OrtaSayısalFaz farkı ve Findley
Araçla $\sigma_a = 200$, $\tau_a = 100$ MPa, $k = 0{,}3$ için aynı faz ve 90° faz farkında Findley en büyük değerlerini ve düzlemleri bulun.
İpucu
Faz farkını 0 ve 90 yapın.
Çözümü göster
Aynı faz: 177,6 MPa; eşit büyüklükte iki düzlem, $\theta \approx 59°$ ve $166°$. 90°: 160,0 MPa, $\theta = 0°$. von Mises ikisinde de 264,6 MPa.
Alıştırma 3OrtaKavramsalk = 1 kabulü
Fatemi–Socie'de $k$ bilinmiyorsa 1 alınabilir. Bu, gerçek $k = 0{,}6$ olan bir malzemede ömrü nasıl etkiler?
İpucu
Parametre büyür mü küçülür mü?
Çözümü göster
$\sigma_{n,\max} > 0$ ise $k = 1$ parametreyi büyütür, ömür kısa çıkar: tutucu tarafta kalınır. Basma normal gerilmesinde ise tersine iyimser olabilir.
Özet
- Kritik düzlem: düzlemleri tara, en kötü hasar büyüklüğünü bul; faz farkını doğal olarak içerir.
- Findley: $\Delta\tau/2 + k\sigma_n$; Brown–Miller: genleme biçimi; Fatemi–Socie: $(\Delta\gamma/2)(1 + k\sigma_{n,\max}/\sigma_y)$.
- Kayma çatlağı mı, çekme çatlağı mı? Modeli malzemeye göre seçin.
Son derste bütün yöntemleri bir arada kullanıyoruz.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §10.4.1 genleme ve enerji yaklaşımları (s. 328–329), §10.4.2 kritik düzlem, Findley, Brown–Miller, Fatemi–Socie (s. 329–332), §10.4.3 orantısız yük örneği ve 1045 HR burulma özellikleri (s. 333–337), §10.6 değişken genlik (s. 338–339)
- Socie–Marquis: D. F. Socie, G. B. Marquis, Multiaxial Fatigue, SAE International, Warrendale, PA, 2000. — Kritik düzlem modellerinin ayrıntılı anlatımı