
Akademik / MKC 516
İTÜ yüksek lisans · Türkçe ders kaynağı · 14 hafta
MKC 516 — Kompozit Malzemelerin Mekaniği
Kompozit malzemeyi sıfırdan, adım adım öğrenin: lif ve matristen tek tabakaya, tabakadan katmanlı yapıya ve tasarıma. Her derste türetim, çözümlü örnek, kendinizi sınayacağınız benzer problem ve tarayıcıda çalışan hesap araçları var.
- 14hafta
- 31alt ders planlandı
- 31ders hazır
- 20hesap aracı planlandı
Nasıl çalışılır?
Okuyun, türetin, çözün, sınayın.
Kaynak, kompozit malzemeyi ilk kez gören bir mühendislik öğrencisi için yazıldı. Gerilme, şekil değiştirme, tansör gösterimi, koordinat dönüşümü ve Hooke yasası gibi temel bilgiler ihtiyaç duyulan yerde kısa hazırlık bölümleriyle verilir. Daha ayrıntılı anlatım isteyenler için MKC 523 Katı Cisim Mekaniğinin Temelleri ve MKC 521 Elastisite Teorisi notlarına bağlantı verilir; ama bu dersi takip etmek için oraya geçmeniz gerekmez.
- 1 · Neden ve nasılHer ders gerçek bir uygulamayla başlar. Önce fiziksel anlam, sonra matematik gelir; her temel bağıntının nereden geldiği, ne zaman geçerli olduğu ve sonucun ne anlama geldiği gösterilir.
- 2 · Çözümlü örnekVerilenler, istenenler, model ve kabuller, çözüm, birim kontrolü ve yorum. Basit örnekten mühendislik uygulamasına yakın örneğe ilerlenir.
- 3 · Benzer problemHer çözümlü örneğin ardından aynı yöntemle çözülen yeni bir problem gelir; çözümü açılır alanda. Önce kendiniz deneyin.
- 4 · Araç ve alıştırmaBir değeri değiştirip sonucu anında görebileceğiniz araçlar ve ipucu ile çözümü ayrı açılan alıştırmalar.
Müfredat
14 hafta, 5 kısım
Sıra, İTÜ ders katalog formundaki haftalık planı izler. Her hafta konuyu tek uzun sayfaya sıkıştırmak yerine alt derslere bölündü; her alt ders kendi başına okunabilir ve önkoşul derslere bağlantı verir.
Kısım A · Hafta 1–2
Giriş ve üretim
Kompozit malzemenin ne olduğu, neden kullanıldığı, nasıl sınıflandırıldığı ve nasıl üretildiği.
- Hafta 1
Kompozit malzemelerin genel kavramları, sınıflandırılması, kullanım alanları
hazırÖÇ 1- Ders 1.1Kompozit malzeme nedir? Bileşenler, ölçekler ve temel terimlerLif, matris, arayüz; lif → tabaka → katmanlı yapı ölçek zinciri; hacim oranı ve yoğunluk; izotrop, anizotrop, heterojen.
- Ders 1.2Özgül rijitlik, özgül mukavemet ve hafif tasarımE/ρ, σ/ρ, √E/ρ ve ∛E/ρ nereden gelir; çubuk, kolon ve panelde en hafif malzeme; kompozitlerin sınırları.
- Ders 1.3Lifler, matrisler ve kompozit türleriCam, karbon, aramid; termoset ve termoplastik; PMC, MMC, CMC, C–C; neden ince lif; sandviç ve hibrit yapılar; kullanım alanları.
- Hafta 2
Kompozit malzemelerin üretim yöntemleri
hazırÖÇ 2- Ders 2.1Açık kalıp yöntemleri: elle yatırma, püskürtme, vakum torbalama, prepreg ve otoklavYöntemin şeması, elde edilen lif oranı ve boşluk, hangi parçaya uygun olduğu.
- Ders 2.2Kapalı kalıp ve sürekli yöntemler: RTM, pres, enjeksiyon, elyaf sarma, profil çekmeBasınçlı kaplar için elyaf sarma açısı, profil çekmenin sınırları, yöntem seçimi.
Kısım B · Hafta 3–6
Tek tabakanın makromekaniği
Anizotrop Hooke yasasından tek yönlü ve açılı tabakanın rijitliğine, kırılma teorilerine ve ısı–nem etkilerine.
- Hafta 3
Farklı malzemelerin gerilme–şekil değiştirme ilişkileri
hazırÖÇ 3- Ders 3.1Ön bilgi: gerilme, şekil değiştirme, tansör ve Voigt gösterimiGerilme ve şekil değiştirme tansörleri, γ = 2ε, 2B dönüşüm, elastik enerji.
- Ders 3.2Genelleştirilmiş Hooke yasası ve malzeme simetrisiAnizotrop (21), monoklinik (13), ortotrop (9), enine izotrop (5), izotrop (2) sabit.
- Ders 3.3Ortotrop malzemenin mühendislik sabitleri[S] ve [C]'nin mühendislik sabitleriyle yazılması, karşılıklılık, sabitlerin sınırları.
- Hafta 4
Tek yönlü lif takviyeli tabakanın gerilme–şekil değiştirme ilişkileri
hazırÖÇ 3 - Hafta 5
Lif takviyeli açılı tabakanın gerilme–şekil değiştirme ilişkileri
hazırÖÇ 3- Ders 5.1Gerilme ve şekil değiştirme dönüşümü: [T] ve [R]θ açısının işareti, [T] ve [T]⁻¹, mühendislik kayma şekil değiştirmesi ve Reuter matrisi.
- Ders 5.2Dönüştürülmüş rijitlik ve esneklik: [Q̄], [S̄] ve invaryantlar[Q̄] ve [S̄] terimleri, kayma bağlaşımı terimlerinin ortaya çıkışı, invaryant biçim.
- Ders 5.3Açılı tabakanın mühendislik sabitleri ve kayma bağlaşımıEₓ(θ), Gₓᵧ(θ), νₓᵧ(θ), mₓ ve mᵧ; açıya göre değişimin fiziksel anlamı.
- Hafta 6
Açılı tabakanın mukavemet (kırılma) teorileri; tabakaya ısı ve nemin etkileri
hazırÖÇ 3, 5, 6
Kısım C · Hafta 7–9
Mikromekanik
Lif ve matrisin özelliklerinden tabakanın rijitliğini, mukavemetini ve genleşme katsayılarını tahmin etmek.
- Hafta 7
Tabakanın mikromekanik analizi; mukavemet malzemesi yaklaşımı
hazırÖÇ 4 - Hafta 8
Ampirik modeller; elastisite yaklaşımı
hazırÖÇ 4 - Hafta 9
Tabakanın mukavemet değerleri; ısıl ve nem genleşme katsayıları
hazırÖÇ 4, 5, 6
Kısım D · Hafta 10–13
Katmanlı yapılar
Klasik laminasyon teorisi, [A] [B] [D] matrisleri, özel dizilimler, katmanlı yapıda kırılma ve tasarım.
- Hafta 10
Katmanlı yapıda gerilme–şekil değiştirme bağıntıları
hazırÖÇ 7- Ders 10.1Katman kodu ve klasik laminasyon teorisiDizilim gösterimi, Kirchhoff kabulleri, z'nin orta düzlemden ölçülmesi, kalınlık boyunca şekil değiştirme.
- Ders 10.2[A], [B], [D] matrisleri ve katman gerilmeleriKuvvet ve moment bileşkeleri; [A] [B] [D]; orta düzlem şekil değiştirmesi ve katman gerilmeleri.
- Hafta 11
Düzlem içi ve eğilme modülleri, ısı ve nem etkileri
hazırÖÇ 8, 7, 6 - Hafta 12
Katmanlı yapıların özel durumları, kırılma teorileri
hazırÖÇ 8, 9 - Hafta 13
Katmanlı yapıların tasarımı
hazırÖÇ 9, 10
Kısım E · Hafta 14
Katmanlı kirişler
Dar ve geniş kiriş modelleriyle katmanlı kompozit kirişlerde sehim ve katman gerilmeleri.
- Hafta 14
Katmanlı kompozit kirişlerin eğilmesi
hazırÖÇ 8, 9, 10
Tarayıcıda deneyin
Etkileşimli hesap araçları
Araçlar ilgili dersin içinde, tarayıcıda çalışır; hiçbir veri sunucuya gönderilmez. Sonuçlar dersi anlamak ve ön değerlendirme yapmak içindir; projelerde doğrudan kullanılamaz.
- Yöne bağlı elastisite modülüTek yönlü tabakada Eₓ(θ) kutupsal grafiği; çelik ve alüminyumla karşılaştırma.Ders 1.1
- Hafif tasarım karşılaştırıcısıÇubuk, kolon ve panelde aynı görevi en hafif yapan malzeme; kendi malzemenizi ekleyin.Ders 1.2
- Lif çapı hesaplayıcısıLif çapının arayüz alanına, eğilme esnekliğine ve en küçük bükme yarıçapına etkisi.Ders 1.3
- Elyaf sarma açısıBasınçlı tüpte ağ analiziyle sarma açısı ve lif gerilmesi.Ders 2.2
- 2B gerilme dönüşümüAçıya göre gerilme bileşenleri ve Mohr dairesi.Ders 3.1
- Malzeme simetrisi gezginiSimetri sınıfına göre [C] matrisinin dolu terimleri ve bağımsız sabit sayısı.Ders 3.2
- 3B ortotrop [S]–[C] hesaplayıcıDokuz mühendislik sabitinden esneklik ve rijitlik matrisleri, pozitif tanımlılık kontrolü.Ders 3.3
- [S] ve [Q] hesaplayıcıTek yönlü tabakada esneklik ve indirgenmiş rijitlik matrisleri.Ders 4.1
- θ kaydırıcılı dönüşüm1-2 ve x-y eksenleri arasında gerilme ve şekil değiştirme dönüşümü.Ders 5.1
- [Q] ve [Q̄] hesaplayıcıAçılı tabakanın dönüştürülmüş rijitlik ve esneklik matrisleri.Ders 5.2
- Açılı tabaka sabitleriEₓ, Gₓᵧ, νₓᵧ, mₓ, mᵧ'nin θ ile değişimi.Ders 5.3
- Kırılma zarflarıDört kırılma teorisinin σ₁–σ₂ düzleminde karşılaştırılması ve mukavemet oranı.Ders 6.1
- Vf → E₁, E₂, G₁₂Karışım kuralı, ters karışım kuralı, Halpin–Tsai ve elastisite yaklaşımı.Ders 7.2
- Kalınlık boyunca şekil değiştirmeOrta düzlem şekil değiştirmesi ve eğrilikten katman şekil değiştirmeleri.Ders 10.1
- [A] [B] [D] hesaplayıcıKatman dizilimi editörü, ABD matrisleri, kalınlık boyunca gerilme dağılımı.Ders 10.2
- Isıl artık gerilmelerSıcaklık değişiminden doğan katman gerilmeleri ve çarpılma.Ders 11.2
- Dizilim karşılaştırmasıSimetrik, dengeli, çapraz katlı, açılı katlı ve yarı izotrop dizilimler.Ders 12.1
- İlk katman kırılmasıHer katmanın mukavemet oranı ve ilk kırılan katman.Ders 12.2
- Tasarım denemesiDizilim ve kalınlığı değiştirerek mukavemet oranı ve kütle.Ders 13.1
- Katmanlı kirişDar ve geniş kiriş modelinde sehim ve katman gerilmeleri.Ders 14.1
Gösterim ve birimler
Bütün kurs boyunca aynı gösterim
Kaynaklar arasında küçük gösterim farkları var. Bu kaynakta aşağıdaki kurallar her derste aynen kullanılır; bir kaynaktan farklı bir gösterim aktarıldığında ilgili derste belirtilir.
| Konu | Bu kaynakta |
|---|---|
| Malzeme eksenleri | 1: lif doğrultusu, 2: tabaka düzleminde life dik, 3: kalınlık doğrultusu. x–y–z: yapının (genel) eksenleri. |
| Lif açısı θ | x ekseninden 1 eksenine ölçülür; z ekseni okura doğru bakarken saat yönünün tersine pozitif. |
| Kayma şekil değiştirmesi | Vektör ve matrislerde mühendislik kayma şekil değiştirmesi $\gamma_{12} = 2\varepsilon_{12}$ kullanılır; tansör bileşeni $\varepsilon_{12}$ ayrıca belirtilir. |
| Matris adları | $[S]$ esneklik, $[Q]$ indirgenmiş rijitlik (düzlem gerilme, 1-2 eksenleri); $[\bar S]$, $[\bar Q]$ dönüştürülmüş esneklik ve rijitlik (x-y eksenleri). |
| Birimler | Rijitlik GPa, gerilme MPa, uzunluk ve kalınlık mm, yoğunluk kg/m³ veya g/cm³ (her yerde açıkça yazılır). Metinde ondalık ayırıcı virgüldür. |
Resmî ders bilgisi
Dersin öğrenme çıktıları
Aşağıdaki on madde İTÜ lisansüstü ders katalog formundan aynen alındı. Her hafta, katalogdaki haftalık planda eşlendiği çıktı numaralarıyla (ÖÇ) gösterilir. Her dersin kendi, daha ayrıntılı öğrenme hedefleri ayrıca yazılıdır.
- ÖÇ 1. Kompozit malzemelerin tanımı, karakteristikleri ve davranışları hakkında bilgi sahibi olacaktır.
- ÖÇ 2. Kompozit malzemelerin kullanım alanları ve üretim yöntemleri hakkında bilgi sahibi olacaktır.
- ÖÇ 3. Kompozit malzemelerin gerilme şekil değiştirme bağıntıları hakkında bilgi sahibi olacaktır.
- ÖÇ 4. Kompozit malzemelerin bileşenlerinin özelliklerini kullanarak mühendislik sabitlerini hesaplayacaktır.
- ÖÇ 5. Açılı tabakanın rijitlik ve esneklik matrislerinin elemanlarını hesaplama yeteneği kazanacaktır.
- ÖÇ 6. Mekanik yük, ısı ve nem nedeniyle tabakadaki gerilme ve şekil değiştirme büyüklüklerini hesaplayacaktır.
- ÖÇ 7. Katmanlı tabakanın rijitlik matrisini ve mühendislik sabitlerini hesaplayacaktır.
- ÖÇ 8. İç kuvvet ve momentlerden katmanlı yapının orta düzleminde şekil değiştirme ve eğriliğini hesaplamak.
- ÖÇ 9. Kompozit katmanlı yapılarda kalınlık boyunca gerilme ve şekil değişimini hesaplayacaktır.
- ÖÇ 10. Katmanlı yapıların tasarımını ve analizini yapacak, çıkan sonuçları yorumlayacaktır.
Kaynak: E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 1: Giriş, ders notları, İTÜ, 2026, slayt 2–7 (lisansüstü ders katalog formu). Ders kitabı: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press, 2006.
Kaynaklar
Neye dayanıyor?
Anlatımın omurgası Prof. Dr. Ekrem Tüfekçi'nin İTÜ MKC 516 ders notları ve dersin resmî kitabı Kaw (2006) üzerine kuruldu; Türkçe terimler için Prof. Dr. Mehmet Zor'un ders notlarına da başvuruldu. Kaynaktan doğrudan alınan tanım, tablo ve soruların altında yazar, eser ve slayt ya da sayfa numarası yazılıdır. Örnekler, türetimler ve araçlar konu yeniden kurularak hazırlandı; sayısal sonuçlar bağımsız olarak yeniden hesaplandı.
İlgili sayfalar
- MKC 523 Katı Cisim Mekaniğinin TemelleriGerilme ölçütleri, denge, deformasyon gradyanı ve şekil değiştirme.Ön bilgi
- MKC 521 Elastisite Teorisiİndis gösterimi, tansör analizi ve bünye denklemleri.Ön bilgi
- Kompozit laminat vekil modeliKlasik laminasyon teorisiyle üretilen veriden makine öğrenmesiyle ters tasarım.Makine Öğrenmesi · Proje 5