Akademik / MKC 516 / Hafta 3 / Ders 3.1

Hafta 3 · Ders 3.1 · ~60 dk

Ön bilgi: gerilme, şekil değiştirme, tansör ve Voigt gösterimi

Kompozit tabakayı hesaplamadan önce dilimizi netleştiriyoruz: bir noktadaki gerilme ve şekil değiştirme nasıl yazılır, eksen döndürülünce nasıl değişir ve neden 3×3 tansör yerine 6 bileşenli bir vektör kullanırız? Bu dersteki her kural, sonraki on bir haftada aynen kullanılacak.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Gerilme ve şekil değiştirme tansörünü bileşenleriyle yazmak, simetrisini açıklamak
  • Tansör kayma şekil değiştirmesi ε₁₂ ile mühendislik kayma şekil değiştirmesi γ₁₂ = 2ε₁₂ arasındaki farkı göstermek
  • Voigt (6 bileşenli) gösterimini ve kursun bileşen sırasını kullanmak
  • Düzlemde gerilme ve şekil değiştirmeyi bir θ açısı kadar döndürülmüş eksenlere dönüştürmek
  • Elastik şekil değiştirme enerjisini yazmak ve rijitlik matrisinin neden simetrik olduğunu açıklamak
Hafta
Hafta 3 — Farklı malzemelerin gerilme–şekil değiştirme ilişkileri
Süre
~60 dk
Ön koşul
Mukavemet dersinden gerilme, şekil değiştirme ve Mohr dairesi. Daha ayrıntılı anlatım: MKC 521 — İndis gösterimi ve tansör analizi (bu dersi izlemek için gerekli değil).
Resmî çıktı
  • ÖÇ 3. Kompozit malzemelerin gerilme şekil değiştirme bağıntıları hakkında bilgi sahibi olacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Bir basınçlı tüpün cidarındaki karbon/epoksi tabakayı düşünün. İç basınç tüp ekseni doğrultusunda ve çevre doğrultusunda çekme, burulma momenti ise kayma gerilmesi oluşturur. Lifler ise ne eksen ne de çevre doğrultusundadır; diyelim 45° sarılmışlar. Tabakanın kırılıp kırılmayacağını anlamak için gerilmeleri lif doğrultusuna taşımak zorundayız; çünkü malzemenin dayanımı orada bilinir. Bu ders o taşımanın, yani koordinat dönüşümünün, ve kursun geri kalanında kullanacağımız gösterimin temelini kuruyor [Kaw, s. 65].

Kompozit hesaplarında en sık yapılan hata matematik değil, gösterim hatasıdır: kayma şekil değiştirmesinin 2 çarpanı, bileşenlerin sırası, açının işareti. Bunları burada bir kez ve kesin biçimde tanımlıyoruz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Gereken matematik

  • Matris çarpımı ve tersi: $\{y\} = [A]\{x\}$ ise $\{x\} = [A]^{-1}\{y\}$. Simetrik matriste $A_{ij} = A_{ji}$.
  • Toplama uylaşımı (indis gösterimi): bir terimde iki kez geçen indis üzerinden 1'den 3'e toplanır: $\sigma_{ij}n_j = \sigma_{i1}n_1 + \sigma_{i2}n_2 + \sigma_{i3}n_3$. Tekrar eden indise sessiz (kukla), tekrar etmeyene serbest indis denir [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 3].
  • Trigonometri: $\cos^2\theta = (1+\cos2\theta)/2$, $\sin^2\theta = (1-\cos2\theta)/2$, $2\sin\theta\cos\theta = \sin2\theta$.

3. Gerilme tansörü

Bir noktanın çevresinden kesilmiş küçük bir küp düşünün. Her yüzüne etkiyen kuvvetin birim alana düşen kısmı üç bileşene ayrılır: yüze dik olan normal gerilme ve yüzün düzleminde kalan iki kayma gerilmesi. Üç yüz × üç bileşen = dokuz sayı; bunları bir matriste toplarız. Bu matris, ikinci mertebeden bir tansör olan gerilme tansörüdür (İng. stress tensor; sembol $\sigma_{ij}$; birim: MPa) [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 2, 49]:

$$ [\sigma] = \begin{bmatrix} \sigma_{11} & \tau_{12} & \tau_{13} \\ \tau_{21} & \sigma_{22} & \tau_{23} \\ \tau_{31} & \tau_{32} & \sigma_{33} \end{bmatrix} $$

İlk indis yüzün normalini, ikinci indis gerilmenin doğrultusunu gösterir. Küpün bir köşesi etrafındaki moment dengesi (cisim momenti yoksa) $\tau_{12} = \tau_{21}$, $\tau_{23} = \tau_{32}$, $\tau_{13} = \tau_{31}$ verir; tansör simetriktir ve altı bağımsız bileşeni vardır [Kaw, s. 66–67].

Sezgi

Neden “tansör” diyoruz?

Gerilme bir vektör değildir: aynı noktada farklı yönlerde kesilen yüzlere farklı kuvvetler etkir. Tansör, yüzün normali $\vect{n}$ verildiğinde o yüzdeki kuvvet vektörünü veren doğrusal bir “makinedir”: $t_i = \sigma_{ij}n_j$. Eksenleri döndürdüğümüzde bileşenleri belirli bir kurala göre değişir; bu kural (dönüşüm) tansörü tanımlayan şeydir.

4. Şekil değiştirme ve 2 çarpanı

Küçük şekil değiştirmelerde, yer değiştirme alanı $u, v, w$ (x, y, z doğrultularında) olmak üzere [Kaw, s. 68–72]:

$$ \varepsilon_x = \frac{\partial u}{\partial x},\qquad \varepsilon_y = \frac{\partial v}{\partial y},\qquad \gamma_{xy} = \frac{\partial u}{\partial y} + \frac{\partial v}{\partial x} $$

$\varepsilon_x$ birim uzamadır. $\gamma_{xy}$ ise başlangıçta dik olan iki çizgi arasındaki açının toplam değişimidir: mühendislik kayma şekil değiştirmesi (İng. engineering shear strain; sembol $\gamma_{12} = 2\varepsilon_{12}$; birim: rad (boyutsuz)). Ama şekil değiştirme tansörünün kayma bileşeni bunun yarısıdır:

$$ \varepsilon_{xy} = \frac{1}{2}\left(\frac{\partial u}{\partial y} + \frac{\partial v}{\partial x}\right) = \frac{\gamma_{xy}}{2} \tag{1} $$
Mühendislik kayma şekil değiştirmesi Kesikli çizgiyle çizilmiş bir kare ve kayma sonrası eşkenar dörtgene dönüşmüş hâli. Alt kenar küçük bir α açısıyla yukarı, sol kenar β açısıyla sağa dönmüş. Dik açıdaki toplam azalma γ eşittir α artı β; tansör bileşeni bunun yarısı. αβ γxy = α + β εxy = γxy / 2 xy
Şekil 1. Dik açıdaki toplam değişim mühendislik kayma şekil değiştirmesidir ($\gamma_{xy} = \alpha + \beta$); tansör bileşeni onun yarısıdır. Açılar abartılı çizildi.
Dikkat

Kurs boyunca kural

Vektörlerde ve matrislerde (Hooke yasası, $[S]$, $[Q]$, $[A]$…) her zaman mühendislik kayma şekil değiştirmesi $\gamma$ kullanılır. Tansör bileşeni $\varepsilon_{12}$ yalnız dönüşüm bağıntılarında, tansör kuralını doğru uygulamak için ortaya çıkar ve orada açıkça yazılır. Gerilmede böyle bir 2 çarpanı yoktur: $\tau_{12}$ hem tansör bileşeni hem de “mühendislik” kayma gerilmesidir.

5. Voigt gösterimi: altı bileşenli vektörler

Simetrik tansörün altı bağımsız bileşenini bir sütun vektörüne dizersek Hooke yasası bir 6×6 matrisle yazılabilir. Buna Voigt gösterimi (İng. Voigt (contracted) notation; sembol 1, 2, 3, 4 = 23, 5 = 31, 6 = 12) denir. Bu kursta Kaw ve Tüfekçi'nin sırası kullanılır [Kaw, s. 79–80] [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 65]:

$$ \{\sigma\} = \begin{Bmatrix}\sigma_1\\ \sigma_2\\ \sigma_3\\ \tau_{23}\\ \tau_{31}\\ \tau_{12}\end{Bmatrix},\qquad \{\varepsilon\} = \begin{Bmatrix}\varepsilon_1\\ \varepsilon_2\\ \varepsilon_3\\ \gamma_{23}\\ \gamma_{31}\\ \gamma_{12}\end{Bmatrix} \tag{2} $$
Voigt indisleri (bu kursun sırası)
Voigt indisi123456
Tansör indisi112233233112
Şekil değiştirmeε₁ε₂ε₃γ₂₃ = 2ε₂₃γ₃₁ = 2ε₃₁γ₁₂ = 2ε₁₂
Dikkat

Sıra kaynağa göre değişir

Bazı kitaplar 4–5–6 sırasını 12–13–23 olarak verir; bazıları da Voigt vektörüne tansör kayma bileşenini koyar. Kaynaktan bir matris alırken önce sırayı ve 2 çarpanını kontrol edin. Bu kurstaki bütün matrislerde sıra (2)'deki gibidir; düzlem gerilmede 3, 4, 5 düşer ve geriye (1, 2, 6) kalır, bu yüzden düzlem içi kayma terimleri “6” indisini taşır: $Q_{66}$, $\bar Q_{16}$ gibi.

6. Düzlemde koordinat dönüşümü

x–y eksenlerini θ açısı kadar (z ekseni okura bakarken saat yönünün tersine) döndürüp yeni eksenlere 1–2 diyelim. Kompozitlerde 1 ekseni lif doğrultusu olacak. Küçük bir üçgen elemanın kuvvet dengesinden (Mohr dairesi bağıntıları) [Kaw, Eş. 2.94–2.100, s. 110–111] [Zor, Eş. 6.5]:

$$ \begin{aligned} \sigma_1 &= \sigma_x c^2 + \sigma_y s^2 + 2\tau_{xy}sc\\ \sigma_2 &= \sigma_x s^2 + \sigma_y c^2 - 2\tau_{xy}sc\\ \tau_{12} &= -\sigma_x sc + \sigma_y sc + \tau_{xy}(c^2 - s^2) \end{aligned}\qquad c = \cos\theta,\ s = \sin\theta \tag{3} $$
Türetme σ₁ ifadesinin kuvvet dengesinden türetimi

Kenarları x ve y eksenlerine paralel, eğik yüzünün normali 1 ekseni olan bir üçgen eleman alalım. Eğik yüzün alanı $\Delta A$ ise x'e dik yüzün alanı $\Delta A\,c$, y'ye dik yüzünki $\Delta A\,s$'dir. Kuvvetleri 1 doğrultusuna izdüşürelim:

$$ \sigma_1\,\Delta A = (\sigma_x\,\Delta A\,c)\,c + (\tau_{xy}\,\Delta A\,c)\,s + (\sigma_y\,\Delta A\,s)\,s + (\tau_{xy}\,\Delta A\,s)\,c $$

$\Delta A$ sadeleşir: $\sigma_1 = \sigma_xc^2 + \sigma_ys^2 + 2\tau_{xy}sc$. $\sigma_2$ için θ yerine θ + 90° konur; $\tau_{12}$ eğik yüzde 2 doğrultusundaki izdüşümden gelir.

Şekil değiştirme tansörü de aynı kurala uyar; ama kural tansör bileşeniyle yazılır. $\gamma_{xy}/2$ ve $\gamma_{12}/2$ koyarak mühendislik kayma şekil değiştirmesine geçersek:

$$ \begin{aligned} \varepsilon_1 &= \varepsilon_x c^2 + \varepsilon_y s^2 + \gamma_{xy}sc\\ \varepsilon_2 &= \varepsilon_x s^2 + \varepsilon_y c^2 - \gamma_{xy}sc\\ \gamma_{12} &= -2\varepsilon_x sc + 2\varepsilon_y sc + \gamma_{xy}(c^2 - s^2) \end{aligned} \tag{4} $$

(3) ile (4) arasındaki tek fark 2 çarpanlarının yeridir. Hafta 5'te bu iki bağıntı $[T]$ dönüşüm matrisi ve Reuter matrisi $[R] = \mathrm{diag}(1,1,2)$ ile tek satırda yazılacak [Tüfekçi, Bölüm 2, slayt 123–125].

Dört soru

Bağıntı (3)–(4) için dört soru

  • Nereden geliyor? (3) bir elemanın kuvvet dengesinden; (4) yer değiştirme alanının geometrisinden (ya da tansör dönüşüm kuralından). Malzemeden bağımsızdır: çelikte de kompozitte de aynıdır.
  • Hangi şartlarda geçerli? Aynı noktadaki gerilmeyi farklı eksenlerde ifade ederken; düzlem durum (3 ekseni dönme ekseni). Şekil değiştirme için küçük şekil değiştirme varsayımı.
  • Nasıl uygulanır? θ'yı x'ten 1'e saat yönünün tersine pozitif alıp doğrudan yerleştirerek (Örnek 3.1.1). Sağlama: $\sigma_1 + \sigma_2 = \sigma_x + \sigma_y$ (iz değişmez).
  • Sonuç ne anlama gelir? Gerilme ve şekil değiştirme aynı fiziksel durumdur; değişen yalnız onu tarif ettiğimiz eksenlerdir. Kompozitte malzemenin “gördüğü” eksenler lif eksenleridir.
Çözümlü örnek 3.1.1Temel

Gerilmeyi lif eksenlerine taşımak

Verilenler

Bir noktada $\sigma_x = 100$ MPa, $\sigma_y = -40$ MPa, $\tau_{xy} = 30$ MPa. Lifler x eksenine θ = 30° açıyla.

İstenenler

$\sigma_1$, $\sigma_2$, $\tau_{12}$; ayrıca asal gerilmeler ve doğrultusu.

Model ve kabuller

Düzlem gerilme; bağıntı (3). $c = \cos30° = 0{,}8660$, $s = 0{,}5$, $c^2 = 0{,}75$, $s^2 = 0{,}25$, $sc = 0{,}4330$.

Çözüm

$$ \sigma_1 = 100(0{,}75) + (-40)(0{,}25) + 2(30)(0{,}4330) = 75 - 10 + 25{,}98 = 90{,}98\ \text{MPa} $$ $$ \sigma_2 = 100(0{,}25) + (-40)(0{,}75) - 2(30)(0{,}4330) = 25 - 30 - 25{,}98 = -30{,}98\ \text{MPa} $$ $$ \tau_{12} = -100(0{,}4330) + (-40)(0{,}4330) + 30(0{,}5) = -43{,}30 - 17{,}32 + 15 = -45{,}62\ \text{MPa} $$

Asal gerilmeler: merkez $(\sigma_x+\sigma_y)/2 = 30$, yarıçap $R = \sqrt{70^2 + 30^2} = 76{,}16$ → $\sigma_{I} = 106{,}16$, $\sigma_{II} = -46{,}16$ MPa; doğrultu $\theta_p = \tfrac12\arctan(2\tau_{xy}/(\sigma_x-\sigma_y)) = 11{,}6°$.

Birim kontrolü

Hepsi MPa. Sağlama: $\sigma_1 + \sigma_2 = 60 = \sigma_x + \sigma_y$ ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Lif doğrultusundaki çekme (91 MPa) bir karbon/epoksi tabaka için önemsizdir; ama life dik −31 MPa'lık basınç ve özellikle −45,6 MPa'lık kayma, mukavemetleri genellikle 50–100 MPa mertebesinde olan matris baskın modlarına düşer. Yani bu nokta lif doğrultusundaki gerilme yüzünden değil, kayma yüzünden kritik olabilir. Hafta 6'daki kırılma teorileri tam olarak bu üç bileşenle çalışır.

Benzer problem — kendinizi sınayınNegatif açı

$\sigma_x = 50$, $\sigma_y = 20$, $\tau_{xy} = -25$ MPa; lifler θ = −45°'de. $\sigma_1$, $\sigma_2$, $\tau_{12}$'yi bulun.

İpucu

θ = −45° için $c^2 = s^2 = 0{,}5$ ama $sc = -0{,}5$.

Çözümü göster

$\sigma_1 = 25 + 10 + 2(-25)(-0{,}5) = 60$ MPa; $\sigma_2 = 25 + 10 - 25 = 10$ MPa; $\tau_{12} = -50(-0{,}5) + 20(-0{,}5) + (-25)(0) = 15$ MPa. Sağlama: 60 + 10 = 70 = 50 + 20 ✓. İşareti yanlış alınan bir $sc$ (+0,5) $\sigma_1 = 10$, $\tau_{12} = -15$ verirdi: açının işareti sonucu tamamen değiştirir.

Çözümlü örnek 3.1.2Temel

Şekil değiştirme dönüşümünde 2 çarpanı

Verilenler

Bir gerinim ölçer rozetinden $\varepsilon_x = 500\times10^{-6}$, $\varepsilon_y = -200\times10^{-6}$, $\gamma_{xy} = 300\times10^{-6}$. θ = 30°.

İstenenler

$\varepsilon_1$, $\varepsilon_2$, $\gamma_{12}$; ve 2 çarpanı unutulursa yapılacak hata.

Model ve kabuller

Küçük şekil değiştirme; bağıntı (4).

Çözüm

$\varepsilon_1 = 500(0{,}75) - 200(0{,}25) + 300(0{,}4330) = 375 - 50 + 129{,}9 = 454{,}9\ \mu$

$\varepsilon_2 = 500(0{,}25) - 200(0{,}75) - 129{,}9 = -154{,}9\ \mu$

$\gamma_{12} = -2(500)(0{,}4330) + 2(-200)(0{,}4330) + 300(0{,}5) = -433{,}0 - 173{,}2 + 150 = -456{,}2\ \mu$

Gerilme bağıntısını (3) körü körüne kullanıp $\tau_{xy}$ yerine $\gamma_{xy}$ koysaydık: $\varepsilon_1 = 375 - 50 + 2(300)(0{,}4330) = 584{,}8\ \mu$, yani %29 hata.

Birim kontrolü

Hepsi boyutsuz (μ = 10⁻⁶). Sağlama: $\varepsilon_1 + \varepsilon_2 = 300 = \varepsilon_x + \varepsilon_y$ ✓ (iz değişmez).

Fiziksel ve mühendislik yorumu

2 çarpanı rastgele bir dipnot değil, mühendislik kayma şekil değiştirmesinin tanımından gelir. Hafta 5'teki Reuter matrisi yalnızca bu çarpanı düzenli biçimde taşımak için vardır.

Benzer problem — kendinizi sınayınTers dönüşüm

Örnek 3.1.2'nin sonucundan ($\varepsilon_1 = 454{,}9$, $\varepsilon_2 = -154{,}9$, $\gamma_{12} = -456{,}2$ μ) başlayıp θ = −30° ile (4)'ü uygulayın. Başlangıç değerleri geri geliyor mu?

Çözümü göster

θ = −30°: $c^2 = 0{,}75$, $s^2 = 0{,}25$, $sc = -0{,}4330$. $\varepsilon_x = 454{,}9(0{,}75) - 154{,}9(0{,}25) + (-456{,}2)(-0{,}4330) = 341{,}2 - 38{,}7 + 197{,}5 = 500{,}0$ μ ✓. Benzer biçimde $\varepsilon_y = -200$, $\gamma_{xy} = 300$ çıkar. 1–2'den x–y'ye dönmek −θ ile dönmektir; Hafta 5'te bu $[T(\theta)]^{-1} = [T(-\theta)]$ olarak görülecek.

Kendiniz deneyin

Araçta gerilme bileşenlerini girin ve θ'yı değiştirin. Mohr dairesi üzerinde x yüzünü ve 1 yüzünü gösteren noktalar 2θ açısıyla döner. “Şekil değiştirme” kipinde aynı araç (4)'ü uygular; dairenin düşey ekseni $\gamma/2$'dir, bu yüzden 2 çarpanını görsel olarak da görürsünüz.

2B gerilme ve şekil değiştirme dönüşümüBağıntı (3)–(4) · Mohr dairesi

Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 3.1.1'deki değerleri kullanabilirsiniz.

7. Şekil değiştirme enerjisi ve simetri

Doğrusal elastik bir cisimde birim hacimde depolanan şekil değiştirme enerjisi (İng. strain energy density; sembol $W = \tfrac12\{\sigma\}^{\mathsf T}\{\varepsilon\}$; birim: J/m³ (= Pa)) [Kaw, s. 77–79]:

$$ W = \frac{1}{2}\{\sigma\}^{\T}\{\varepsilon\} = \frac12\left(\sigma_1\varepsilon_1 + \sigma_2\varepsilon_2 + \sigma_3\varepsilon_3 + \tau_{23}\gamma_{23} + \tau_{31}\gamma_{31} + \tau_{12}\gamma_{12}\right) \tag{5} $$

Mühendislik kayma şekil değiştirmesinin kullanışlı yanı burada görülür: (5)'te kayma terimleri normal terimlerle aynı biçimde, 2 çarpanı olmadan yazılır. Hooke yasası $\{\sigma\} = [C]\{\varepsilon\}$ ise $W = \tfrac12\{\varepsilon\}^{\T}[C]\{\varepsilon\}$ olur ve enerjinin tek değerli olması $C_{ij} = C_{ji}$ gerektirir; rijitlik matrisi simetriktir (Ders 3.2'de kullanılacak). Enerjinin her şekil değiştirme için pozitif olması da $[C]$'nin pozitif tanımlı olmasını gerektirir; bu, Ders 3.3'te elastik sabitlere sınırlar koyacak.

Çözümlü örnek 3.1.3Temel

Tek eksenli çekmede enerji

Verilenler

Tek yönlü grafit/epoksi tabaka lif doğrultusunda $\sigma_1 = 100$ MPa ile çekiliyor; $E_1 = 181$ GPa [Kaw, Tablo 2.1].

İstenenler

Birim hacimdeki enerji.

Model ve kabuller

Yalnız $\sigma_1$; $\varepsilon_1 = \sigma_1/E_1$; diğer gerilmeler sıfır olduğu için (5)'te yalnız ilk terim kalır (Poisson şekil değiştirmeleri sıfır gerilmeyle çarpılır).

Çözüm

$\varepsilon_1 = 100/181\,000 = 5{,}525\times10^{-4}$; $W = \tfrac12(100)(5{,}525\times10^{-4}) = 0{,}02762$ MPa = 27,6 kJ/m³.

Birim kontrolü

MPa × boyutsuz = MPa = N/mm² = N·mm/mm³; yani 1 MPa = 1 MJ/m³ → 0,02762 MJ/m³ = 27,6 kJ/m³ ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Aynı gerilmede life dik yüklenen tabaka ($E_2 = 10{,}3$ GPa) 17,6 kat daha fazla enerji depolar: daha esnek doğrultu, aynı gerilmede daha çok şekil değiştirir. Enerji ifadesi Hafta 5'te, açılı tabakanın rijitliğini sınamak için de kullanılacak.

Benzer problem — kendinizi sınayınSaf kayma

Aynı tabakada yalnız $\tau_{12} = 40$ MPa varsa ($G_{12} = 7{,}17$ GPa) birim hacimdeki enerji ne olur?

Çözümü göster

$\gamma_{12} = 40/7170 = 5{,}579\times10^{-3}$; $W = \tfrac12(40)(5{,}579\times10^{-3}) = 0{,}1116$ MPa = 111,6 kJ/m³. Kayma gerilmesi daha küçük olduğu hâlde enerji 4 kat büyük: tabaka kaymada çok yumuşaktır.

8. Sık yapılan hatalar

  • Gerilme dönüşümünü şekil değiştirmeye aynen uygulamak. Kayma teriminde 2 çarpanı farklıdır (Örnek 3.1.2'de %29 hata).
  • Voigt sırasını karıştırmak. Bir kaynakta 4 = 12, başka birinde 4 = 23 olabilir. Matrisi almadan önce sırayı kontrol edin.
  • θ'yı ters yönde ölçmek. x'ten 1'e, saat yönünün tersine pozitif. Negatif açıda $sc$'nin işaretini unutmak $\tau_{12}$'nin işaretini değiştirir.
  • “Asal eksen” ile “malzeme ekseni”ni karıştırmak. Asal gerilme eksenleri yüke, malzeme eksenleri liflere bağlıdır; anizotrop malzemede asal gerilme ve asal şekil değiştirme eksenleri bile genellikle çakışmaz.
  • $\tau_{12}$ ile $\tau_{21}$'yi ayrı bilinmeyen saymak. Moment dengesi gereği eşittirler; altı bağımsız bileşen vardır.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalKaç bileşen?

3B gerilme tansörünün kaç bileşeni vardır, kaçı bağımsızdır? Düzlem gerilmede Voigt vektöründe hangi bileşenler kalır?

İpucu

Moment dengesi ve düzlem gerilme tanımı ($\sigma_3 = \tau_{23} = \tau_{31} = 0$).

Çözümü göster

Dokuz bileşen, simetri nedeniyle altısı bağımsız. Düzlem gerilmede $\{\sigma_1, \sigma_2, \tau_{12}\}$ kalır (Voigt indisleri 1, 2, 6).

Alıştırma 2KolaySayısalSaf kaymayı döndürmek

Yalnız $\tau_{xy} = \tau$ varken θ = 45° eksenlerinde $\sigma_1$, $\sigma_2$, $\tau_{12}$ nedir? Burulan bir tüpte ±45° lif kullanılmasıyla ilişkisini açıklayın.

İpucu

θ = 45°'de $c^2 = s^2 = sc = 0{,}5$.

Çözümü göster

$\sigma_1 = \tau$, $\sigma_2 = -\tau$, $\tau_{12} = 0$. Saf kayma 45° eksenlerinde eşit çekme ve basmaya dönüşür. +45° lifler çekmeyi, −45° lifler basmayı lif doğrultusunda taşır; matris kaymadan kurtulur. Ders 1.2, Alıştırma 5'teki tahrik mili sonucunun gerilme dönüşümüyle açıklaması budur.

Alıştırma 3OrtaSayısalBasınçlı tüpte lif gerilmeleri

İnce cidarlı bir tüpte iç basınç eksenel $\sigma_x = 50$ MPa, çevresel $\sigma_y = 100$ MPa gerilme oluşturuyor ($\tau_{xy} = 0$). Lifler eksene θ = 54,74° açıyla sarılmış. $\sigma_1$, $\sigma_2$, $\tau_{12}$'yi bulun.

İpucu

$\tan^2\theta = 2$ olduğundan $c^2 = 1/3$, $s^2 = 2/3$.

Çözümü göster

$\sigma_1 = 50/3 + 200/3 = 83{,}3$ MPa; $\sigma_2 = 100/3 + 100/3 = 66{,}7$ MPa; $sc = \sqrt2/3 = 0{,}4714$ → $\tau_{12} = (-50 + 100)(0{,}4714) = 23{,}6$ MPa. Kayma sıfır değil: 54,74°, tüpte yalnız lifler yük taşıdığında (matris ihmal edilen “ağ analizi”) dengeyi sağlayan açıdır; gerçek bir tabakada matris de yük paylaştığı için kayma kalır. Elyaf sarma açısı Hafta 2'de ayrıca ele alınacak.

Alıştırma 4OrtaTüretmeİz değişmezi

(3)'ten $\sigma_1 + \sigma_2 = \sigma_x + \sigma_y$ olduğunu ve (4)'ten $\varepsilon_1 + \varepsilon_2 = \varepsilon_x + \varepsilon_y$ olduğunu gösterin. Bu, hesap sağlaması dışında neyi ifade eder?

İpucu

$c^2 + s^2 = 1$; kayma terimleri toplamda sadeleşir.

Çözümü göster

$\sigma_1 + \sigma_2 = \sigma_x(c^2+s^2) + \sigma_y(s^2+c^2) + 2\tau_{xy}sc - 2\tau_{xy}sc = \sigma_x + \sigma_y$. Şekil değiştirmede de aynı. Tansörün izi koordinat sisteminden bağımsızdır; düzlem içi ortalama normal gerilme (Mohr dairesinin merkezi) ve küçük şekil değiştirmede alan değişimi $\varepsilon_x + \varepsilon_y$ eksen seçiminden bağımsız fiziksel büyüklüklerdir.

Alıştırma 5ZorSayısalRozetten kayma şekil değiştirmesi

Lif doğrultusuna (1) 0°, 90° ve 30° açılı üç gerinim ölçer $\varepsilon_a = 2{,}296\times10^{-4}$ (1 doğrultusu), $\varepsilon_b = 4{,}216\times10^{-4}$ (2 doğrultusu), $\varepsilon_c = -1{,}676\times10^{-4}$ (1'den 30°) okuyor. $\gamma_{12}$'yi bulun [Zor, Örnek 6.2].

İpucu

(4)'ün ilk satırını, x yerine 1 ekseni ve açı 30° alarak yazın: $\varepsilon_c = \varepsilon_1c^2 + \varepsilon_2s^2 + \gamma_{12}sc$.

Çözümü göster

$-1{,}676 = 2{,}296(0{,}75) + 4{,}216(0{,}25) + \gamma_{12}(0{,}4330)$ (×10⁻⁴) → $\gamma_{12} = (-1{,}676 - 1{,}722 - 1{,}054)/0{,}4330 = -10{,}28\times10^{-4}$. Zor'un sonucuyla (−10,281×10⁻⁴) aynı. Gerinim ölçerler yalnız normal şekil değiştirme ölçer; kayma her zaman en az üç ölçümden dönüşüm bağıntısıyla çıkarılır.

Alıştırma 6OrtaKavramsalEnerji neden simetri ister?

Bir malzemenin rijitlik matrisinde $C_{12} \ne C_{21}$ olsaydı, (5)'e göre bir şekil değiştirme çevrimi sonunda ne olurdu?

İpucu

Önce $\varepsilon_1$, sonra $\varepsilon_2$ uygulayıp geri alın; sonra sırayı değiştirin.

Çözümü göster

Önce $\varepsilon_1$ sonra $\varepsilon_2$ uygulamak için yapılan iş $\tfrac12C_{11}\varepsilon_1^2 + C_{21}\varepsilon_1\varepsilon_2 + \tfrac12C_{22}\varepsilon_2^2$, ters sırada $\ldots + C_{12}\varepsilon_1\varepsilon_2 \ldots$ olur. Farklıysa, bir sırayla yükleyip öbür sırayla boşaltan kapalı çevrimde net enerji üretilir ya da tüketilirdi; elastik (korunumlu) bir malzemede bu olamaz. Dolayısıyla $C_{12} = C_{21}$.

10. Özet

Özet
  • Gerilme ve şekil değiştirme simetrik ikinci mertebe tansörlerdir; altışar bağımsız bileşen.
  • Mühendislik kayma şekil değiştirmesi tansör bileşeninin iki katıdır: $\gamma_{12} = 2\varepsilon_{12}$. Kursun bütün matrislerinde $\gamma$ kullanılır.
  • Voigt sırası: 1, 2, 3, 23, 31, 12. Düzlem gerilmede 1, 2, 6 kalır.
  • Düzlem dönüşüm: (3) gerilme, (4) şekil değiştirme; fark yalnız 2 çarpanlarında. θ, x'ten 1'e saat yönünün tersine pozitif.
  • $W = \tfrac12\{\sigma\}^{\T}\{\varepsilon\}$; enerji, rijitlik matrisinin simetrik ve pozitif tanımlı olmasını gerektirir.

Sonraki derste $\{\sigma\} = [C]\{\varepsilon\}$'deki 36 terimin malzemenin simetrisine göre nasıl 21'den 2'ye kadar indiğini göreceğiz.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
gerilme tansörüstress tensor$\sigma_{ij}$MPa
mühendislik kayma şekil değiştirmesiengineering shear strain$\gamma_{12} = 2\varepsilon_{12}$rad (boyutsuz)
Voigt gösterimiVoigt (contracted) notation1, 2, 3, 4 = 23, 5 = 31, 6 = 12—
şekil değiştirme enerjisistrain energy density$W = \tfrac12\{\sigma\}^{\mathsf T}\{\varepsilon\}$J/m³ (= Pa)

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 2: Tabakanın Makromekaniği, ders notları (slayt, 237 s.), İTÜ, 2026. — slayt 2–39 (indis gösterimi, tansör), 47–58 (gerilme, şekil değiştirme, elastik enerji tekrarı), 65–69 (Voigt gösterimi)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 2.2 (s. 65–79)
  • M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 1.11 ve 6 (dönüşüm bağıntıları)

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.