Akademik / MKC 516 / Hafta 9 / Ders 9.1

Hafta 9 · Ders 9.1 · ~60 dk

Tek yönlü tabakanın mukavemetleri

Mikromekanik modeller lif doğrultusundaki çekme dayanımını iyi tahmin eder, ama basma ve kayma dayanımlarında on kata varan hata yapabilir. Bu derste beş dayanımın en basit modellerini kuruyor ve sınırlarını Kaw'ın deney verileriyle sınıyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Boyuna çekme dayanımını ve en küçük/kritik lif oranlarını hesaplamak
  • Boyuna basmada üç kırılma biçimini karşılaştırmak
  • Enine ve kayma dayanımlarını şekil değiştirme yığılmasıyla açıklamak
  • Model sonuçlarını deney verileriyle karşılaştırıp güvenilirliğini yorumlamak
Hafta
Hafta 9 — Tabakanın mukavemet değerleri; ısıl ve nem genleşme katsayıları
Süre
~60 dk
Ön koşul
Ders 7.2 (E₁, E₂, G₁₂), Ders 6.1 (beş dayanım).
Resmî çıktı
  • ÖÇ 4. Kompozit malzemelerin bileşenlerinin özelliklerini kullanarak mühendislik sabitlerini hesaplayacaktır.
  • ÖÇ 5. Açılı tabakanın rijitlik ve esneklik matrislerinin elemanlarını hesaplama yeteneği kazanacaktır.
  • ÖÇ 6. Mekanik yük, ısı ve nem nedeniyle tabakadaki gerilme ve şekil değiştirme büyüklüklerini hesaplayacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Ders 6.1'deki hasar ölçütleri beş dayanım değeri ister. Bu değerleri lif ve matrisin dayanımlarından tahmin edebilir miyiz? Bu derste her dayanım için en basit mikromekanik modeli kuruyoruz. Sonuç öğretici bir tablo olacak: boyuna çekme dayanımı makul tahmin edilir; basma, enine ve kayma dayanımları için modeller kaba kalır ve deneyden çok uzak sonuçlar verebilir. Bunun nedenlerini (kırılma biçimleri, kusurlar, arayüz) anlamak, veri sayfasındaki dayanımların neden deneyle belirlendiğini açıklar.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 7.2'den

Mukavemet malzemesi yaklaşımı: boyunda lif ve matris aynı ε, enine ve kaymada aynı σ (seri bloklar). Lif dizilişi: kare dizilimde $d/s = (4V_f/\pi)^{1/2}$.

3. Boyuna çekme dayanımı

Polimer matrisli kompozitte lifin kopma şekil değiştirmesi matrisinkinden küçüktür (cam %3–5, epoksi %9–10). Lifler kopunca kompozitin de koptuğu kabul edilir; o anda matris, lifin kopma şekil değiştirmesindeki gerilmesini taşır [Kaw, Bölüm 3.4.1, Eş. 3.162–3.166, s. 271–273] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 130–135]:

$$ (\sigma_1^T)_{\text{ult}} = (\sigma_f)_{\text{ult}}V_f + (\varepsilon_f)_{\text{ult}}E_m(1 - V_f),\qquad (\varepsilon_f)_{\text{ult}} = \frac{(\sigma_f)_{\text{ult}}}{E_f} \tag{1} $$

Çok düşük lif oranında ise lifler koptuktan sonra matris tek başına daha fazla yük taşıyabilir; bunun mümkün olduğu sınır en küçük lif oranı, kompozitin matristen zayıf kaldığı sınır kritik lif oranıdır (İng. critical fiber volume fraction; sembol $(V_f)_{\text{kritik}}$):

$$ (V_f)_{\min} = \frac{(\sigma_m)_{\text{ult}} - E_m(\varepsilon_f)_{\text{ult}}}{(\sigma_f)_{\text{ult}} - E_m(\varepsilon_f)_{\text{ult}} + (\sigma_m)_{\text{ult}}},\qquad (V_f)_{\text{kritik}} = \frac{(\sigma_m)_{\text{ult}} - E_m(\varepsilon_f)_{\text{ult}}}{(\sigma_f)_{\text{ult}} - E_m(\varepsilon_f)_{\text{ult}}} \tag{2} $$

Kaw, boyuna çekmedeki kırılma biçimlerinin lif oranına bağlı olduğunu aktarır: düşük oranda gevrek lif kırılması, orta oranda lif çekilmesiyle kırılma, yüksek oranda lif–matris ayrılmasıyla lif çekilmesi [Kaw, s. 276–277].

4. Boyuna basma dayanımı

Basmada kırılma biçimi farklıdır; Kaw üç model verir ve en küçük sonucu alır [Kaw, Bölüm 3.4.2, Eş. 3.167–3.175, s. 277–280] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 145–153]:

  • Enine çekme şekil değiştirmesiyle matris kırılması: boyuna basma, Poisson etkisiyle enine çekme yaratır. $(\sigma_1^C)_{\text{ult}} = E_1(\varepsilon_2^T)_{\text{ult}}/\nu_{12}$. Enine sınır şekil değiştirmesi için ampirik $(\varepsilon_2^T)_{\text{ult}} = (\varepsilon_m^T)_{\text{ult}}(1 - V_f^{1/3})$ ya da mukavemet malzemesi biçimi (3); küçüğü alınır.
  • Liflerin mikro burkulması (İng. fiber microbuckling; sembol $S_1^C$, $S_2^C$; birim: MPa): $S_1^C = 2\left[V_f + (1 - V_f)\dfrac{E_m}{E_f}\right]\sqrt{\dfrac{V_fE_mE_f}{3(1 - V_f)}}$ (uzama biçimi), $S_2^C = \dfrac{G_m}{1 - V_f}$ (kayma biçimi).
  • Liflerin kaymayla kırılması: $(\sigma_1^C)_{\text{ult}} = 2[(\tau_f)_{\text{ult}}V_f + (\tau_m)_{\text{ult}}V_m]$.

Kaw bu modellerin deneylerle uyuşmadığını açıkça belirtir: Hull'dan aktardığı karşılaştırmada mikro burkulma bağıntıları cam/polyester için 2200–8700 MPa verirken deney 600–1000 MPa'dır. Düzensiz lif aralıkları, kusurlu yapışma, liflerin kaçıklığı ve basma deneylerinin kendisindeki tartışmalar başlıca nedenlerdir [Kaw, Tablo 3.6, s. 280].

5. Enine dayanımlar

Life dik çekmede lif ve matris seri bağlıdır ve aynı gerilmeyi taşır, ama matris şekil değiştirmenin çoğunu üstlenir: lifler arasındaki ince matris köprüsünde şekil değiştirme yoğunlaşır. Uzama dengesinden [Kaw, Bölüm 3.4.3–3.4.4, Eş. 3.176–3.184, s. 284–290] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 162–175]:

$$ (\varepsilon_2^T)_{\text{ult}} = \left[\frac{d}{s}\frac{E_m}{E_f} + \left(1 - \frac{d}{s}\right)\right](\varepsilon_m^T)_{\text{ult}},\qquad (\sigma_2^T)_{\text{ult}} = E_2(\varepsilon_2^T)_{\text{ult}} \tag{3} $$

Basmada aynı bağıntı matrisin basma şekil değiştirmesiyle kullanılır. Kaymada aynı akıl yürütme kayma şekil değiştirmeleriyle yapılır [Kaw, Bölüm 3.4.5, Eş. 3.185–3.191, s. 291–293] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 176–181]:

$$ (\tau_{12})_{\text{ult}} = G_{12}\left[\frac{d}{s}\frac{G_m}{G_f} + \left(1 - \frac{d}{s}\right)\right](\gamma_{12m})_{\text{ult}} \tag{4} $$
Dört soru

Bağıntı (1)–(4) için dört soru

  • Nereden geliyor? (1)–(2): aynı boyuna şekil değiştirmede kuvvet paylaşımı ve “lif kopunca kompozit kopar” kabulü. (3)–(4): seri bloklarda uzama/kayma toplamı ve “matris sınır şekil değiştirmesine ulaşınca kırılma”.
  • Hangi şartlarda geçerli? Doğrusal elastik bileşenler, tam yapışma, düzgün lif aralığı, artık gerilme yok. Gerçekte arayüz zayıflığı, boşluk, lif kaçıklığı ve kürden kalan artık gerilmeler dayanımı modelin öngördüğünden çok farklı kılar.
  • Nasıl uygulanır? Önce $d/s$ (lif dizilişi), $E_2$, $G_{12}$ (Ders 7.2), matrisin sınır şekil değiştirmeleri (dayanım/modül); sonra bağıntılar. Basmada üç modelin en küçüğü alınır.
  • Sonuç ne anlama gelir? Lif baskın dayanım ($\sigma_1^T$) iyi tahmin edilir; diğerleri kırılma biçimine ve kusurlara duyarlı olduğundan yalnız eğilim göstergesidir. Tasarımda deney verisi kullanılır (Kaw'ın verdiği deneysel grafit/epoksi sonuçları: $E_1 = 187{,}5$ GPa, $(\sigma_1^T)_{\text{ult}} = 2896$ MPa; basmada 1908 MPa; enine çekmede 53,28 MPa; kaymada 87,57 MPa).

6. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 9.1.1Temel

Cam/epoksi, Vf = 0,70: beş dayanım

Verilenler

Cam (Kaw Tablo 3.1): $E_f = 85$ GPa, $\nu_f = 0{,}2$, $(\sigma_f)_{\text{ult}} = 1550$ MPa, $(\tau_f)_{\text{ult}} = 35$ MPa. Epoksi (Tablo 3.2): $E_m = 3{,}4$ GPa, $\nu_m = 0{,}3$, çekme 72, basma 102, kayma 34 MPa. $V_f = 0{,}70$, dairesel lifler kare dizilimde [Kaw, Örnek 3.13–3.17, s. 273–293] [Vize 2, Soru 1].

İstenenler

$(\sigma_1^T)_{\text{ult}}$, $(V_f)_{\min}$, $(V_f)_{\text{kritik}}$, $(\sigma_1^C)_{\text{ult}}$, $(\sigma_2^T)_{\text{ult}}$, $(\sigma_2^C)_{\text{ult}}$, $(\tau_{12})_{\text{ult}}$.

Model ve kabuller

(1)–(4); $E_1 = 60{,}52$, $E_2 = 10{,}37$, $G_{12} = 4{,}014$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}23$ (Ders 7.2).

Çözüm

$(\varepsilon_f)_{\text{ult}} = 1550/85\,000 = 0{,}01824$; $(\sigma_1^T)_{\text{ult}} = 1550(0{,}7) + 0{,}01824(3400)(0{,}3) = 1085 + 18{,}6 = 1104$ MPa. (2): $E_m(\varepsilon_f)_{\text{ult}} = 62{,}0$ MPa; $(V_f)_{\min} = 10{,}0/1560 = 0{,}64\%$, $(V_f)_{\text{kritik}} = 10{,}0/1488 = 0{,}67\%$.

Basma: $d/s = 0{,}9441$; $(\varepsilon_m^T)_{\text{ult}} = 72/3400 = 0{,}02118$; (3) ile $(\varepsilon_2^T)_{\text{ult}} = 0{,}02118[0{,}9441(0{,}04) + 0{,}0559] = 0{,}001984$, ampirik $0{,}02118(1 - 0{,}7^{1/3}) = 0{,}002374$; küçüğü 0,001984. Matris biçimi: $60\,520(0{,}001984)/0{,}23 = 522$ MPa. Mikro burkulma: $S_1^C = 21\,349$, $S_2^C = 1308/0{,}3 = 4360$ MPa. Lif kayması: $2[35(0{,}7) + 34(0{,}3)] = 69{,}4$ MPa. En küçük: $(\sigma_1^C)_{\text{ult}} = 69{,}4$ MPa.

Enine çekme: $10\,370(0{,}001984) = 20{,}6$ MPa. Enine basma: $(\varepsilon_m^C)_{\text{ult}} = 102/3400 = 0{,}03$; $10\,370[0{,}9441(0{,}04) + 0{,}0559](0{,}03) = 29{,}1$ MPa.

Kayma: $(\gamma_{12m})_{\text{ult}} = 34/1308 = 0{,}02599$; $4014[0{,}9441(1{,}308/35{,}42) + 0{,}0559](0{,}02599) = 9{,}47$ MPa.

Birim kontrolü

MPa ✓. Kaw'ın sonuçları: 1104; 0,6422 ve 0,6732 %; 69,4; 20,56; 29,14; 9,469 MPa (küçük farklar ara yuvarlamadan).

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Kaw Tablo 2.1'deki cam/epoksi değerleriyle ($V_f$ = 0,45: 1062, 610, 31, 118, 72 MPa) karşılaştırınca: boyuna çekme makul, ama basma 69 MPa'ya karşı 610, kayma 9,5'e karşı 72 MPa. Modeller özellikle basma ve kaymada gerçeği on kat ıskalıyor. Bu yüzden dayanımlar her zaman deneyle ölçülür; mikromekanik modeller yalnız “lif oranını ya da matrisi değiştirirsem hangi yönde değişir?” sorusuna yanıt verir.

Benzer problem — kendinizi sınayınÖdev 2: grafit/epoksi, Vf = 0,60

Grafit (Kaw Tablo 3.1: $E_{fL} = 230$, $E_{fT} = 22$, $G_{fL} = 22$ GPa, çekme 2067, kayma 36 MPa) ve epoksi (Tablo 3.2) için $V_f = 0{,}60$'da boyuna çekme, enine çekme ve kayma dayanımlarını bulun [Ödev 2, Soru 1]. Enine bağıntılarda $E_f$ ve $G_f$ yerine lifin enine ve eksenel kayma modüllerini kullanın.

İpucu

$E_2 = 6{,}90$, $G_{12} = 3{,}00$ GPa (Ders 7.2, Örnek 7.2.2); $d/s = 0{,}874$.

Çözümü göster

$(\varepsilon_f)_{\text{ult}} = 2067/230\,000 = 0{,}008987$; $(\sigma_1^T)_{\text{ult}} = 2067(0{,}6) + 0{,}008987(3400)(0{,}4) = 1252$ MPa. Enine: (3) $0{,}02118[0{,}874(3{,}4/22) + 0{,}126] = 0{,}005528$, ampirik $0{,}02118(1 - 0{,}6^{1/3}) = 0{,}003316$; küçüğü ile $6900(0{,}003316) = 22{,}9$ MPa. Kayma: $3002[0{,}874(1{,}308/22) + 0{,}126](0{,}02599) = 13{,}9$ MPa. (Bu modeller karbon liflerin enine izotropluğunu yalnız modül seçimiyle hesaba katar; sonuçlar kaba tahmindir.)

Çözümlü örnek 9.1.2Mühendislik uygulaması

Kritik lif oranı: metal matris

Verilenler

Bor lif ($E_f = 414$ GPa, $(\sigma_f)_{\text{ult}} = 3450$ MPa; bor lif değerleri Zor'un tablosundan [Zor, Bölüm 1.9.2, s. 30]) ve alüminyum matris ($E_m = 71$ GPa, $(\sigma_m)_{\text{ult}} = 276$ MPa; Kaw Tablo 3.2).

İstenenler

$(V_f)_{\text{kritik}}$ ve $(V_f)_{\min}$; polimer matrisle karşılaştırma.

Model ve kabuller

(1)–(2); matrisin kopma şekil değiştirmesinin lifinkinden büyük olduğu kabul ediliyor (alüminyum sünektir).

Çözüm

$(\varepsilon_f)_{\text{ult}} = 3450/414\,000 = 0{,}008333$; $E_m(\varepsilon_f)_{\text{ult}} = 71\,000(0{,}008333) = 591{,}7$ MPa.

Pay: $276 - 591{,}7 < 0$ → $(V_f)_{\text{kritik}}$ ve $(V_f)_{\min}$ negatif çıkar: matris, lifin kopma şekil değiştirmesinde zaten kendi dayanımının üstünde gerilmeye ulaşır (akar).

Birim kontrolü

MPa ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

(1)–(2), matrisin lifin kopma şekil değiştirmesine kadar elastik kaldığını kabul eder. Alüminyum bu şekil değiştirmeden çok önce akar; bu yüzden metal matrisli kompozitte bağıntı doğrudan kullanılamaz, matrisin akma sonrası davranışı hesaba katılmalıdır. Kabulleri kontrol etmeden formül uygulamanın tipik bir tuzağı.

Benzer problem — kendinizi sınayınLif oranının boyuna çekmeye etkisi

Cam/epoksi için (1)'i $V_f$ = 0,3, 0,5 ve 0,7'de hesaplayın. Matrisin katkısı yüzde kaçtır?

İpucu

Matris katkısı $(\varepsilon_f)_{\text{ult}}E_m(1 - V_f) = 62{,}0(1 - V_f)$ MPa.

Çözümü göster

0,3: $465 + 43{,}4 = 508$ MPa (%8,5). 0,5: $775 + 31{,}0 = 806$ MPa (%3,8). 0,7: $1085 + 18{,}6 = 1104$ MPa (%1,7). Boyuna çekmede matrisin katkısı küçüktür.

7. Sık yapılan hatalar

  • Boyuna çekmede matrisin dayanımını kullanmak. Kopma anında matrisin gerilmesi $E_m(\varepsilon_f)_{\text{ult}}$'dir, kendi dayanımı değil.
  • Basmada tek bir modeli kullanmak. Üç kırılma biçimi karşılaştırılır, en küçüğü alınır; sonuç yine de güvenilmezdir.
  • Enine dayanımı matrisin dayanımıyla aynı sanmak. Şekil değiştirme yığılması nedeniyle tabakanın enine dayanımı matrisinkinden düşüktür.
  • Kabulleri kontrol etmemek. Örnek 9.1.2.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalŞekil değiştirme yığılması

Cam/epoksi, $V_f = 0{,}7$, kare dizilim: tabaka enine sınır şekil değiştirmesine ulaştığında matris köprüsündeki şekil değiştirme ortalamanın kaç katıdır?

İpucu

(3)'teki köşeli parantezin tersi.

Çözümü göster

$[0{,}9441(0{,}04) + 0{,}0559] = 0{,}0937$; matris şekil değiştirmesi ortalamanın $1/0{,}0937 = 10{,}7$ katı.

Alıştırma 2KolayKavramsalNeden lif oranı enine dayanımı düşürür?

(3)'e göre $V_f$ artınca enine çekme dayanımı nasıl değişir? Neden?

İpucu

$d/s$ büyür, $(1 - d/s)$ küçülür.

Çözümü göster

$V_f$ artınca $d/s$ 1'e yaklaşır, matris köprüleri incelir ve şekil değiştirme yığılması artar: $(\varepsilon_2^T)_{\text{ult}}$ düşer. $E_2$ artsa da çarpım genellikle düşer; yüksek lif oranı enine dayanımı artırmaz.

Alıştırma 3OrtaSayısalMikro burkulma

Cam/epoksi için $V_f = 0{,}5$'te $S_1^C$ ve $S_2^C$'yi hesaplayın.

İpucu

$S_2^C = G_m/(1 - V_f)$.

Çözümü göster

$S_1^C = 2[0{,}5 + 0{,}5(0{,}04)]\sqrt{0{,}5(3400)(85\,000)/(1{,}5)} = 1{,}04\sqrt{9{,}633\times10^7} = 10\,208$ MPa; $S_2^C = 1308/0{,}5 = 2616$ MPa. Kayma biçimi daha düşük; Kaw'a göre uzama biçimi ancak düşük lif oranında baskındır.

Alıştırma 4OrtaTüretmeKritik lif oranının türetimi

(2)'deki kritik lif oranını, kompozit dayanımının matris dayanımına eşit olduğu koşuldan türetin.

İpucu

$(\sigma_m)_{\text{ult}} = (\sigma_f)_{\text{ult}}V + (\varepsilon_f)_{\text{ult}}E_m(1 - V)$.

Çözümü göster

$V[(\sigma_f)_{\text{ult}} - E_m(\varepsilon_f)_{\text{ult}}] = (\sigma_m)_{\text{ult}} - E_m(\varepsilon_f)_{\text{ult}}$ → (2) ✓.

Alıştırma 5ZorSayısalDayanımdan boyutlandırma

Cam/epoksi ($V_f = 0{,}7$) tek yönlü bir çubuk 1400 N eksenel çekme taşıyacak; güvenlik katsayısı 2. (1)'in tahminiyle gereken kesit alanı nedir? Tablo 2.1'deki ölçülmüş dayanımla (1062 MPa, $V_f = 0{,}45$) karşılaştırın.

İpucu

$A = SF\cdot P/(\sigma_1^T)_{\text{ult}}$.

Çözümü göster

Model: $A = 2(1400)/1104 = 2{,}54$ mm². Tablo değeriyle $2(1400)/1062 = 2{,}64$ mm². Boyuna çekmede model ve deney yakın; aynı yaklaşım basma için yapılsaydı fark on kat olurdu.

Alıştırma 6OrtaKavramsalDeney mi model mi?

Bir tasarım raporunda beş dayanımın hangilerini mikromekanik tahminle verebilirsiniz?

İpucu

Örnek 9.1.1'in yorumu.

Çözümü göster

Ön tasarımda yalnız boyuna çekme dayanımı makul bir tahminle verilebilir; diğerleri için deney verisi (veri sayfası ya da test) gerekir. Mikromekanik tahminler eğilim ve parametre çalışması için kullanılır.

9. Özet

Özet
  • $(\sigma_1^T)_{\text{ult}} = (\sigma_f)_{\text{ult}}V_f + (\varepsilon_f)_{\text{ult}}E_m(1 - V_f)$; en küçük ve kritik lif oranları çok küçüktür.
  • Boyuna basma için üç biçim (matris enine çekmesi, mikro burkulma, lif kayması); en küçüğü alınır, deneyle uyum zayıftır.
  • Enine ve kayma dayanımlarında matris köprüsündeki şekil değiştirme yığılması belirleyicidir.
  • Lif baskın dayanım iyi, matris baskın dayanımlar kaba tahmin edilir; tasarımda deney verisi kullanılır.

Ders 9.2'de aynı mikromekanik yaklaşımla ısıl ve nem genleşme katsayılarını tahmin ediyoruz; burada modeller çok daha başarılıdır.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
kritik lif oranıcritical fiber volume fraction$(V_f)_{\text{kritik}}$—
mikro burkulmafiber microbuckling$S_1^C$, $S_2^C$MPa

Kaynaklar

  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 3.4 (s. 271–296), Eş. 3.162–3.193, Örnek 3.13–3.17, Tablo 3.6
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 3: Tabakanın Mikromekanik Analizi, ders notları (slayt, 204 s.), İTÜ, 2026. — slayt 130–186 (mukavemetler)
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1 (dayanımlar)
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1 (dayanımlar)
  • M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 1.9.2, s. 30 (lif özellikleri)

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.