Bu derste öğrenecekleriniz
- [A*] ve [D*]'den düzlem içi ve eğilme mühendislik sabitlerini hesaplamak
- Katların sırasının iki modül grubuna etkisini açıklamak
- Yarı izotrop dizilimin düzlem içi izotropluğunu sınamak
- Tanımların simetrik dizilimle sınırlı olduğunu yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir tasarımcı katmanlı yapıyı çoğu zaman tek bir “eşdeğer malzeme” gibi düşünmek ister: bu plak çekmede ne kadar rijit, eğilmede ne kadar? [A], [B], [D] matrisleri bu bilgiyi taşır ama doğrudan okunmaz. Bu derste onlardan katmanlı yapının düzlem içi ve eğilme modüllerini çıkarıyoruz. Sonuç ilk bakışta şaşırtıcıdır: aynı katlardan yapılmış iki plak çekmede aynı, eğilmede on kat farklı rijitlikte olabilir; yarı izotrop bir dizilim çekmede her yönde aynı, eğilmede değildir.
2. Ön bilgiler
Ders 10.2 ve 5.3'ten
$\{N; M\} = [A\ B; B\ D]\{\varepsilon^0; \kappa\}$; ters bağıntıda $[A^*], [B^*], [D^*]$. Simetrik dizilimde [B] = 0, $[A^*] = [A]^{-1}$, $[D^*] = [D]^{-1}$. Tek tabakada mühendislik sabitleri esneklik matrisinden okunur: $E_x = 1/\bar S_{11}$, $\nu_{xy} = -\bar S_{12}/\bar S_{11}$ (Ders 5.3).
3. Düzlem içi mühendislik sabitleri
Simetrik dizilimde düzlem içi yük yalnız orta düzlem şekil değiştirmesi yaratır: $\{\varepsilon^0\} = [A^*]\{N\}$. Yalnız $N_x$ uygulanırsa ortalama gerilme $\bar\sigma_x = N_x/h$ ve $\varepsilon^0_x = A^*_{11}N_x$ olur; tanım gereği [Kaw, Bölüm 4.4.1, Eş. 4.33–4.47, s. 341–344] [Tüfekçi, Bölüm 4, slayt 98–107]:
$$ E_x = \frac{1}{hA^*_{11}},\quad E_y = \frac{1}{hA^*_{22}},\quad G_{xy} = \frac{1}{hA^*_{66}},\quad \nu_{xy} = -\frac{A^*_{12}}{A^*_{11}},\quad \nu_{yx} = -\frac{A^*_{12}}{A^*_{22}} \tag{1} $$Karşılıklılık $\nu_{xy}/E_x = \nu_{yx}/E_y$ burada da geçerlidir.
4. Eğilme mühendislik sabitleri
Yalnız $M_x$ uygulanırsa $\kappa_x = D^*_{11}M_x$. İzotrop kirişte $M_x = E h^3\kappa_x/12$ olduğundan eşdeğer eğilme modülü [Kaw, Bölüm 4.4.2, Eş. 4.48–4.56, s. 344–346] [Tüfekçi, Bölüm 4, slayt 108–116]:
$$ E^f_x = \frac{12}{h^3D^*_{11}},\quad E^f_y = \frac{12}{h^3D^*_{22}},\quad G^f_{xy} = \frac{12}{h^3D^*_{66}},\quad \nu^f_{xy} = -\frac{D^*_{12}}{D^*_{11}},\quad \nu^f_{yx} = -\frac{D^*_{12}}{D^*_{22}} \tag{2} $$Bağıntı (1)–(2) için dört soru
- Nereden geliyor? Katmanlı yapıyı kalınlığı $h$ olan homojen bir plak saymak: düzlem içinde ortalama gerilme–ortalama şekil değiştirme oranı, eğilmede moment–eğrilik oranının izotrop plaktaki $Eh^3/12$ ile eşleştirilmesi.
- Hangi şartlarda geçerli? Kaw'ın tanımları simetrik dizilim içindir ([B] = 0). [B] ≠ 0 ise $N_x$ eğrilik de yaratır; “modül” tanımı hangi bileşkelerin sıfır tutulduğuna bağlıdır. Bu sitedeki araçlar o durumda diğer tüm bileşkeleri sıfır kabul edip 6×6 matrisin tersini ($J$) kullanır: $E_x = 1/(hJ_{11})$, $E^f_x = 12/(h^3J_{44})$ ve bunu açıkça belirtir.
- Nasıl uygulanır? [A] ve [D]'yi hesapla (Ders 10.2), ters çevir, köşegen ve $12$ terimlerini (1)–(2)'ye koy. Kalınlık birimi [A] ile tutarlı olmalı.
- Sonuç ne anlama gelir? Düzlem içi modüller katların sırasından bağımsızdır; eğilme modülleri dış katlar tarafından belirlenir. Bir plak hem çekme hem eğilme taşıyorsa iki modül ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
5. Çözümlü örnekler
Kaw Örnek 4.4: [0/90/0] grafit/epoksi
Verilenler
Grafit/epoksi (Kaw Tablo 2.1), $[0/90/0]$, her kat 5 mm, $h = 15$ mm [Kaw, Örnek 4.4, s. 346–350]. (Kaw kodu metinde $[0/90]_s$ olarak yazar; yapı üç katlıdır.)
İstenenler
Düzlem içi ve eğilme mühendislik sabitleri.
Model ve kabuller
(1)–(2); simetrik dizilim, [B] = 0.
Çözüm
$A_{11} = (2\cdot181{,}8 + 10{,}35)(0{,}005)(10^9) = 1{,}870\times10^9$, $A_{22} = (2\cdot10{,}35 + 181{,}8)(0{,}005)(10^9) = 1{,}013\times10^9$, $A_{12} = 3(2{,}897)(0{,}005)(10^9) = 4{,}346\times10^7$, $A_{66} = 3(7{,}17)(0{,}005)(10^9) = 1{,}076\times10^8$ Pa·m. Ters: $A^*_{11} = 5{,}353\times10^{-10}$, $A^*_{12} = -2{,}297\times10^{-11}$, $A^*_{22} = 9{,}886\times10^{-10}$, $A^*_{66} = 9{,}298\times10^{-9}$ 1/(Pa·m).
$E_x = 1/(0{,}015\cdot5{,}353\times10^{-10}) = 124{,}5$ GPa; $E_y = 67{,}43$ GPa; $G_{xy} = 7{,}17$ GPa; $\nu_{xy} = 0{,}04292$; $\nu_{yx} = 0{,}02323$.
Eğilme: $(z_k^3 - z_{k-1}^3)/3$, dış katlarda $(7{,}5^3 - 2{,}5^3)/3 = 135{,}4$ mm³, orta katta $10{,}42$ mm³. $D_{11} = [2(181{,}8)(135{,}4) + 10{,}35(10{,}42)]$ GPa·mm³ $= 4{,}935\times10^4$ Pa·m³; $D_{22} = 4697$, $D_{12} = 814{,}8$, $D_{66} = 2017$ Pa·m³. Ters: $D^*_{11} = 2{,}032\times10^{-5}$, $D^*_{22} = 2{,}135\times10^{-4}$ 1/(Pa·m³). $E^f_x = 12/(0{,}015^3\cdot2{,}032\times10^{-5}) = 175{,}0$ GPa, $E^f_y = 16{,}65$, $G^f_{xy} = 7{,}17$ GPa; $\nu^f_{xy} = 0{,}1735$, $\nu^f_{yx} = 0{,}01651$.
Birim kontrolü
$1/(h A^*_{11})$: 1/(m · 1/(Pa·m)) = Pa ✓. Kaw: 124,5; 67,43; 7,17 GPa; 0,04292; 175,0; 16,65 GPa; 0,1735 ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Düzlem içinde 0° katların payı 2/3 olduğundan $E_x$, $E_1$'in yaklaşık 2/3'ü. Eğilmede dış katlar baskın: $E^f_x = 175{,}0$ GPa, tek yönlü tabakanın $E_1 = 181$ GPa'sına çok yakın; $E^f_y$ ise $E_2$'ye yakın. $G_{xy}$ her iki tanımda aynı, çünkü 0° ve 90° katların $\bar Q_{66}$'sı aynıdır. Eğilme Poisson oranı düzlem içindekinin dört katı.
Benzer problem — kendinizi sınayın[90/0/90]
Aynı katları $[90/0/90]$ sırasıyla dizin; dört modülü (düzlem içi ve eğilme $E_x$, $E_y$) bulun.
İpucu
[A] simetrisi: $x$ ve $y$ rolleri yer değiştirir mi?
Çözümü göster
$E_x = 67{,}43$, $E_y = 124{,}5$ GPa (artık iki 90° kat var); $E^f_x = 16{,}65$, $E^f_y = 175{,}0$ GPa. Bu örnekte sıra ve oranlar birlikte değiştiği için düzlem içi değerler de değişti; sıranın tek başına etkisi için $[0/90]_s$ ile $[90/0]_s$ karşılaştırılmalı: ikisinde de $E_x = 95{,}99$ GPa (Kaw Tablo 1.1'deki çapraz katlı grafit/epoksi 95,98 GPa), ama eğilme modülleri farklı.
Yarı izotrop dizilim: çekmede izotrop, eğilmede değil
Verilenler
AS4/3501-6 (Ödev 1: $E_1 = 142$, $E_2 = 10{,}3$, $G_{12} = 7{,}2$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}27$), $[0/\pm45/90]_s$, kat 0,125 mm, $h = 1$ mm.
İstenenler
Düzlem içi ve eğilme modülleri; izotropluk sınaması.
Model ve kabuller
(1)–(2). Yarı izotrop dizilimde [A] izotroptur (Ders 12.1): $E = (U_1^2 - U_4^2)/U_1$, $\nu = U_4/U_1$, $G = (U_1 - U_4)/2$; $U_1, U_4$ Ders 5.2'deki invaryantlar.
Çözüm
Araçla: $E_x = E_y = 56{,}68$ GPa, $G_{xy} = 22{,}04$ GPa, $\nu_{xy} = 0{,}2858$; invaryant formülü aynı sonucu verir ve $E/(2(1 + \nu)) = 56{,}68/2{,}5716 = 22{,}04$ ✓ (izotrop ilişki).
Eğilme: $E^f_x = 93{,}19$, $E^f_y = 23{,}60$, $G^f_{xy} = 17{,}76$ GPa; ayrıca $D_{16} = D_{26} = 0{,}517$ N·m ≠ 0.
Birim kontrolü
GPa ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
“Yarı izotrop” yalnız düzlem içi davranış içindir. Eğilmede dış 0° katlar $x$ yönünü dört kat rijit yapar ve ±45 katlar eğilme–burulma bağlaşımı yaratır. Eğilme taşıyan bir panel için “yarı izotrop seçtim, yön önemli değil” demek yanlıştır; $[90/\pm45/0]_s$ seçilirse $E^f_x$ ve $E^f_y$ yer değiştirir (23,60 ve 93,19 GPa).
Benzer problem — kendinizi sınayınGrafit/epoksi yarı izotrop
Grafit/epoksi (Kaw Tablo 2.1) $[0/\pm45/90]_s$ için $E_x$ nedir? Kaw Tablo 1.1'deki “yarı izotrop grafit/epoksi” modülüyle karşılaştırın.
İpucu
Araçta malzemeyi değiştirin; ya da invaryant formülünü kullanın.
Çözümü göster
$E_x = 69{,}68$ GPa. Kaw Tablo 1.1: 69,64 GPa (Bölüm 1'de bu değer verilmiş, hesabı Bölüm 4–5'te). $[0/\pm60]_s$ de aynı $E_x$'i verir: düzlem içi izotropluk dizilime değil, açıların $180°/n$ aralıklarla dağılmasına bağlıdır.
6. Etkileşimli araç
Dizilim sınıflandırıcısı (Ders 12.1'de ayrıntılı kullanılıyor) düzlem içi ve eğilme modüllerini de verir. Dizilim kodunu değiştirip iki modül grubunu karşılaştırın.
Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 11.1.1'deki sonuçları kullanabilirsiniz.
7. Sık yapılan hatalar
- $1/A_{11}$ kullanmak. Modül tersin köşegeninden gelir: $1/(hA^*_{11})$, $A_{11}/h$ değil ($A_{11}/h$, enine şekil değiştirmesi tutulmuş plağın rijitliğidir ve $E_x$'ten büyüktür).
- Simetrik olmayan yapıda $[A]^{-1}$ almak.
- Eğilme modülünde $h^3$ yerine $h$.
- Yarı izotrop yapıyı eğilmede de izotrop sanmak.
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalTek kat sağlaması
Tek bir 0° kat için (1) ve (2)'nin $E_x = E^f_x = E_1$ verdiğini gösterin.
İpucu
$[A] = [Q]h$, $[D] = [Q]h^3/12$; $[Q]^{-1} = [S]$.
Çözümü göster
$A^*_{11} = S_{11}/h$ → $E_x = 1/S_{11} = E_1$; $D^*_{11} = 12S_{11}/h^3$ → $E^f_x = 1/S_{11} = E_1$ ✓.
Alıştırma 2OrtaSayısal±45 yapının kayma modülü
Grafit/epoksi $[\pm45]_s$ için $G_{xy}$, $E_x$ ve $\nu_{xy}$'yi araçla bulun. $G_{xy}$'yi tek yönlü tabakanın $G_{12}$'siyle karşılaştırın.
İpucu
±45 katlar kaymayı lif çekmesi ve basmasına çevirir.
Çözümü göster
$G_{xy} = 46{,}59$ GPa ($G_{12}$'nin 6,5 katı), $E_x = 25{,}05$ GPa, $\nu_{xy} = 0{,}747$. Burulma kutuları ve tahrik millerinde ±45 katların kullanılmasının nedeni budur.
Alıştırma 3OrtaKavramsalHangi dizilim?
Eğilme rijitliği en büyük, ama çekme rijitliği aynı olan iki dizilimden hangisini seçersiniz: $[0_2/90_2]_s$ mi $[90_2/0_2]_s$ mi? $x$ doğrultusunda eğilen bir panel için.
İpucu
Dış katlar.
Çözümü göster
$[0_2/90_2]_s$: 0° katlar dışta, $E^f_x$ büyük. İkisinin düzlem içi modülleri aynıdır.
Alıştırma 4ZorTüretmeEğilme modülünün türetimi
$E^f_x = 12/(h^3D^*_{11})$ bağıntısını, yalnız $M_x$ etkiyen simetrik yapıyı aynı moment–eğrilik oranına sahip izotrop plakla eşleştirerek türetin.
İpucu
İzotrop plakta (Poisson etkisi serbest bırakılmış) $\kappa_x = 12M_x/(Eh^3)$.
Çözümü göster
Simetrik yapıda $\kappa_x = D^*_{11}M_x$. $12M_x/(E^f_xh^3) = D^*_{11}M_x$ → $E^f_x = 12/(h^3D^*_{11})$ ✓. $M_y = M_{xy} = 0$ tutulduğundan bu tanım “dar kiriş” durumuna karşılık gelir (Ders 14.1).
9. Özet
- Düzlem içi: $E_x = 1/(hA^*_{11})$, $E_y = 1/(hA^*_{22})$, $G_{xy} = 1/(hA^*_{66})$, $\nu_{xy} = -A^*_{12}/A^*_{11}$.
- Eğilme: $E^f_x = 12/(h^3D^*_{11})$ vb.
- Düzlem içi modüller sıradan bağımsız, eğilme modülleri dış katlara bağlı.
- Kaw'ın tanımları simetrik dizilim içindir; [B] ≠ 0 ise modüller yükleme koşuluna bağlıdır.
- Yarı izotrop dizilim yalnız düzlem içinde izotroptur.
Ders 11.2'de aynı matrislerle sıcaklık ve nem değişiminin katmanlı yapıda yarattığı artık gerilmeleri hesaplıyoruz.
Bu dersteki terimler
Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim |
|---|---|---|---|
| düzlem içi modül | in-plane modulus | $E_x, E_y, G_{xy}$ | GPa |
| eğilme modülü | flexural modulus | $E^f_x, E^f_y, G^f_{xy}$ | GPa |
Kaynaklar
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 4.4 (s. 340–350), Eş. 4.30–4.56, Örnek 4.4; Tablo 1.1 (çapraz katlı ve yarı izotrop modüller)
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 4: Tabakalı Yapıların Makromekanik Analizi, ders notları (slayt, 149 s.), İTÜ, 2026. — slayt 98–116 (modüller)
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 1, İTÜ, 9 Nisan 2026. — Tablo 2 (AS4/3501-6 özellikleri)
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.