Akademik / MKC 516 / Hafta 2 / Ders 2.1

Hafta 2 · Ders 2.1 · ~50 dk

Açık kalıp yöntemleri

Kompozitte malzeme ile parça aynı anda üretilir: aynı lif ve reçine, farklı yöntemlerde farklı lif oranı ve boşlukla farklı rijitlik verir. Bu derste açık kalıp yöntemlerini mekanik sonuçlarıyla birlikte inceliyor, kalınlık ölçümünden lif oranını hesaplıyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Termoset reçinenin A, B, C kür aşamalarını ve prepregin hangi aşamada olduğunu açıklamak
  • Elle yatırma, püskürtme, vakum torbası, basınç torbası ve otoklavı sıkıştırma basıncı, lif biçimi ve kalite açısından karşılaştırmak
  • Lif alan ağırlığı, kat sayısı ve kalınlıktan lif hacim oranını ve kat kalınlığını hesaplamak
  • Boşluğun hangi özellikleri ne ölçüde düşürdüğünü yorumlamak
  • Verilen üretim adedi ve mukavemet gereksinimi için uygun açık kalıp yöntemini gerekçeli seçmek
Hafta
Hafta 2 — Kompozit malzemelerin üretim yöntemleri
Süre
~50 dk
Ön koşul
Ders 1.3 (lifler, matrisler, prepreg).
Resmî çıktı
  • ÖÇ 2. Kompozit malzemelerin kullanım alanları ve üretim yöntemleri hakkında bilgi sahibi olacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Bir metal levhayı satın aldığınızda malzeme hazırdır; parçayı ondan keser, büker, kaynaklarsınız. Kompozitte ise malzeme ile parça aynı anda üretilir. Lif ve reçine kalıpta bir araya gelir; kürleme bitince hem parçanın biçimi hem de malzemenin özellikleri belirlenmiş olur. Aynı lif ve aynı reçineyle iki farklı yöntemde üretilen iki levhanın lif hacim oranı, boşluk miktarı ve dolayısıyla rijitliği ve mukavemeti belirgin biçimde farklıdır. Bu yüzden bir hesapta kullandığımız $E_1$, $E_2$, $G_{12}$ değerleri, aslında belirli bir üretim yönteminin sonucudur.

Bu derste açık kalıp yöntemlerini, yani parçanın tek bir kalıp yüzeyine yatırıldığı yöntemleri görüyoruz. Amaç bir atölye kılavuzu değil: her yöntemin lif hacim oranını, boşluğu ve lif yönünü nasıl etkilediğini anlamak ve bunu basit bir kütle dengesiyle sayıya dökmek.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 1.1 ve 1.3'ten

  • Lif hacim oranı $V_f$: kompozit hacminde liflerin payı. Tek yönlü tabakanın lif doğrultusundaki modülü yaklaşık $E_1 \approx E_fV_f + E_mV_m$'dir (karışım kuralı; türetimi Hafta 7'de).
  • Termoset reçine kürlenince geri dönüşsüz sertleşir; prepreg reçinesi kısmen kürlenmiş, kullanıma hazır lif bandı ya da kumaşıdır.
  • Yoğunluk birimi: 1 g/cm³ = 1000 kg/m³.

3. Termoset reçinenin kür aşamaları ve prepreg

Termoset reçineler üç aşamada tanımlanır [Kaw, s. 30–31]:

  • A aşaması: tamamen kürlenmemiş reçine. Katı ya da sıvı olabilir ama ısıtılınca akar.
  • B aşaması: tepkimenin ortası; kısmen çapraz bağlanmıştır. Prepreg bu aşamada üretilir; bu sayede katlar elle tutulabilir, kesilebilir ve üst üste serilebilir. Tepkimenin kendi kendine ilerlememesi için prepreg genellikle soğukta saklanır.
  • C aşaması: tam kür. Isı ve basınç altında çapraz bağlanma tamamlanır; reçine geri dönüşsüz sertleşir ve çözünmez hâle gelir.

Mekanik açıdan bu ayrımın önemi şudur: lif oranını ve boşluğu, reçine henüz akabilirken (A veya B aşamasında) uygulanan basınç belirler. Kür bittikten sonra boşluğu kapatmanın yolu yoktur.

4. Açık kalıp yöntemleri

Tüfekçi'nin ders notları kompozit imalat tekniklerini açık kalıp, kapalı kalıp, lif sarma, profil çekme ve laminasyon diye gruplar; açık kalıp başlığı altında elle yatırma, püskürtme, prepreg yatırma, torba ile kalıplama (basınç ve vakum torbası) ve otomatik bant yatırmayı sayar [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 257–260]. Zor'un notlarında da benzer bir liste vardır [Zor, Bölüm 1.10, s. 32].

4.1 Elle yatırma

Elle yatırma (İng. hand lay-up) en basit yöntemdir: kalıba (İng. mold) ayırıcı ve gerekiyorsa jelkot sürülür, kuru kumaş ya da keçe katları serilir, reçine fırça veya ruloyla emdirilir ve rulo ile hava çıkarılır. Kür çoğunlukla oda sıcaklığında ve atmosfer basıncında olur. Tüfekçi bunu tekne gövdesi gibi büyük parçaların az sayıda üretimine uygun, ucuz kalıplı ve tasarım değişikliğine açık bir yöntem olarak tanımlar [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 261–262].

Mekanik sonucu: sıkıştırma basıncı yalnız rulonun bastırmasından gelir; fazla reçine dışarı atılamaz. Bu yüzden lif hacim oranı düşük, kalınlık ve boşluk operatöre bağlıdır.

4.2 Püskürtme ile yatırma

Püskürtmede (İng. spray-up) sürekli fitil tabancada doğranır ve katalizörlü reçineyle birlikte kalıba püskürtülür; biriken karışım atmosfer koşullarında kürlenir [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 269]. Daha karmaşık biçimler daha hızlı kaplanır; ama lifler kısa ve rastgele yönlüdür. Sonuç, yaklaşık olarak düzlem içinde izotrop, lif doğrultusundaki üstünlüğünü kaybetmiş bir malzemedir (Ders 1.3'teki süreksiz lifli kompozitler).

4.3 Vakum torbalama ve basınç torbası

Vakum torbalamada (İng. vacuum bagging) yatırılmış laminatın üstü yardımcı katlarla ve plastik bir filmle örtülür, kenarlar yapışkan bantla sızdırmaz yapılır ve torbanın altındaki hava bir pompayla çekilir. Böylece laminatı sıkıştıran basınç en çok 1 atm olur [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 275]. Elle yatırmaya göre katlar arasında daha iyi lif yoğunluğu ve daha iyi yapışma elde edilir. Basınç torbasıyla kalıplamada ise torbanın üstüne ayrıca hava basıncı verilir; Tüfekçi'nin notunda bu basınç 30–50 psi (yaklaşık 0,21–0,34 MPa) olarak geçer [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 281].

Şekil 1'de bir vakum torbası dizisinin kesiti var. Her katın bir görevi vardır: soyma kumaşı (İng. peel ply) kürden sonra soyularak temiz, yapıştırmaya uygun bir yüzey bırakır; delikli ayırıcı film reçinenin geçmesine izin verir ama torbaya yapışmayı engeller; emici kat (İng. bleeder) fazla reçineyi ve uçucuları alır, havalandırma katı da vakumun bütün yüzeye dağılmasını sağlar [Kaw, s. 32–33].

Vakum torbası dizisinin kesiti Alttan üste: kalıp, ayırıcı, laminat, soyma kumaşı, delikli ayırıcı film, emici ve havalandırma katı, vakum torbası. Torba kenarlarda sızdırmazlık bandıyla kalıba yapıştırılmış; solda vakum bağlantısı var. Torbanın üstünden laminata doğru atmosfer basıncı okları çiziliyor. kalıp (ayırıcı sürülmüş) pompaya atmosfer basıncı (en çok ≈ 0,1 MPa) vakum torbası emici ve havalandırma katı delikli ayırıcı film soyma kumaşı laminat sızdırmazlık bandı
Şekil 1. Vakum torbası dizisinin kesiti (ölçeksiz). Kat sırası Kaw'ın otoklav anlatımı ve Tüfekçi'nin torba ile kalıplama slaytları esas alınarak çizildi [Kaw, s. 32–33] [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 276–280].

4.4 Prepreg yatırma ve otoklav

Havacılık parçalarında yaygın yol, prepreg katlarının elle ya da otomatik bant yatırma makinesiyle serilip torbalanması ve otoklavda (İng. autoclave) kürlenmesidir. Kaw yöntemi şöyle anlatır: kalıba soyma kumaşı serilir; prepreg katları teker teker yatırılır ve her kat sıkışan hava ve kırışıklıklar giderilecek biçimde bastırılır; emici kat ve vakum bağlantıları konur, parça torbalanır; bütün düzenek otoklava girer; ısı ve basınç azot gibi soy bir gazla uygulanır ve kür boyunca vakum çalışmaya devam eder. Kaw kür döngüsünün 5 saati aşabildiğini belirtir [Kaw, s. 32–33].

Otoklavın vakum torbasından farkı, 1 atm sınırının kalkmasıdır: dış basınç gazla verilir, bu sayede lif/reçine oranı artırılır ve boşluklar giderilir; karşılığında yöntem daha uzun sürer ve daha pahalıdır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 295–296].

4.5 Karşılaştırma

Tüfekçi'nin notlarındaki karşılaştırma tablosundan açık kalıp yöntemlerinin satırları aşağıda (H yüksek, M orta, L düşük; R rastgele, C sürekli lif) [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 328]:

Açık kalıp yöntemlerinin üretim etkenleri (Tüfekçi Bölüm 1, slayt 328; tablonun kendi notu: “Wittman ve Shook, 1982'den uyarlanmıştır”)
YöntemDonanım maliyetiÜretim hızıParça mukavemetiOperatör becerisiParça karmaşıklığıTekrarlanabilirlikLif biçimi
Elle yatırmaLLLHHLR, C
PüskürtmeMMLHHLR
Bant yatırma (elle)LL—HN*LC
Bant yatırma (otomatik)HH—LMHC
Vakum torbası (ıslak yatırma)LMMHHLR, C
Otoklav (bant yatırma)HMHMMHC

Kaynak: E. Tüfekçi, MKC 516 ders notları, Bölüm 1: Giriş, slayt 328. Tablo slayttan Türkçeye çevrilerek alındı; “—” ve “N” işaretleri slayttaki gibidir, slaytta açıklamaları verilmemiştir (*).

Tabloyu okumanın kısa yolu: mukavemet ve tekrarlanabilirlik sütunlarında H görmek için ya basınç (otoklav) ya da otomasyon gerekir; elle yöntemlerde sonuç operatörün becerisine bağlıdır.

5. Kat kalınlığı ve lif hacim oranı: kütle dengesi

Kumaş ve prepreg tedarikçileri liflerin miktarını lif alan ağırlığı (İng. fiber areal weight; sembol $w_A$; birim: g/m²) $w_A$ (g/m²) ile verir. Kürlenmiş parçanın kalınlığını ölçerek lif hacim oranını hesaplayabiliriz; tersine, hedeflenen lif oranından kat kalınlığını tahmin edebiliriz.

Kabuller
  • Lif kütlesi üretim boyunca korunur (lif kaybı yok; kesim fireleri hesaba girmez).
  • Laminat kalınlığı düzgündür; $n$ katın her biri aynı $w_A$'ya sahiptir.
  • Lif yoğunluğu $\rho_f$ bilinmektedir.

Adım 1. Birim alanlık ($A = 1$ m²) bir parça düşünelim. İçindeki lif kütlesi $n\,w_A$'dır; lif hacmi $n\,w_A/\rho_f$.

Adım 2. Aynı parçanın toplam hacmi $h \times 1$ m²'dir ($h$ laminat kalınlığı). Lif hacim oranı tanımı gereği:

$$ V_f = \frac{n\,w_A}{\rho_f\,h} \tag{1} $$

Adım 3. Tek bir katın kürlenmiş kalınlığı ($h/n$) için kat kalınlığı (İng. ply thickness; sembol $t_k$; birim: mm):

$$ t_k = \frac{w_A}{\rho_f\,V_f} \tag{2} $$
Dört soru

Bağıntı (1)–(2) için dört soru

  • Nereden geliyor? Lif kütlesinin korunumu ve hacim oranının tanımı. Matris ve boşluk ayrı ayrı hesaba girmez; ikisi de “lif olmayan hacim” olarak $1 - V_f$'nin içindedir.
  • Hangi şartlarda geçerli? Düzgün kalınlık, bilinen $\rho_f$ ve $w_A$. Kalınlık bölgeden bölgeye değişiyorsa (elle yatırmada sık görülür) yerel $V_f$ de değişir; ortalama kalınlıkla ortalama $V_f$ bulunur.
  • Nasıl uygulanır? Birimleri tutarlı tutun: $w_A$ kg/m², $\rho_f$ kg/m³, $h$ m. Sonuç boyutsuzdur.
  • Sonuç ne anlama gelir? Aynı kumaş, aynı kat sayısıyla daha ince bir laminat veriyorsa lif oranı daha yüksektir: fazla reçine (ve hava) atılmıştır. Lif doğrultusundaki rijitlik ve mukavemet $V_f$ ile yaklaşık doğrusal arttığından, kalınlık ölçümü üretim kalitesinin ilk ve en ucuz göstergesidir.

6. Boşluk

Hava kabarcıkları, nem ya da reçinedeki uçucular kürde kapanmazsa malzemede boşluk kalır. Boşluk hacim oranı (İng. void content; sembol $V_v$; birim: —) $V_v$, gerçek (ölçülen) yoğunluk ile boşluksuz kabul edilerek hesaplanan kuramsal yoğunluğun karşılaştırılmasıyla bulunur; bu hesabı Hafta 7'de (Ders 7.1) türetiyoruz. Burada önemli olan etkisidir. Kaw'a göre boşluklar özellikle matrisin baskın olduğu özellikleri düşürür: kayma rijitliği ve mukavemeti, basma mukavemeti, enine çekme mukavemeti, yorulma direnci ve nem direnci. Bu özelliklerde boşluk oranındaki her %1'lik artış için genellikle %2–10'luk bir düşüş görülür [Kaw, Bölüm 3.2.4, s. 211–212].

Mühendislik notu

Neden matrisin baskın olduğu özellikler?

Lif doğrultusunda çekmede yükü lifler taşır; birkaç küçük boşluk liflerin kesitini azaltmaz. Kayma, enine çekme ve basmada ise yük matristen ve arayüzden geçer; boşluklar bu yolu daraltır ve gerilme yığılması yaratır. Basmada ayrıca lifleri yanal olarak destekleyen matris zayıflar, lifler daha kolay burkulur.

7. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 2.1.1Temel

Aynı kumaş, iki yöntem: lif oranı ve rijitlik

Verilenler

Altı kat, alan ağırlığı $w_A = 300$ g/m² olan tek yönlü cam kumaş. Cam lif: $\rho_f = 2500$ kg/m³, $E_f = 85$ GPa; epoksi: $E_m = 3{,}4$ GPa [Kaw, Tablo 3.1–3.2, s. 208]. Kürden sonra ölçülen ortalama kalınlıklar: elle yatırmada $h = 3{,}0$ mm, vakum torbalamada $h = 2{,}2$ mm. (Kalınlıklar bu örnek için seçilmiş değerlerdir.)

İstenenler

Her iki levhanın lif hacim oranı ve lif doğrultusundaki modülü; vakumla elde edilen rijitlik artışı.

Model ve kabuller

Bağıntı (1). Modül için karışım kuralı $E_1 \approx E_fV_f + E_m(1 - V_f)$ [Kaw, Eş. 3.34, s. 219]; boşluk ihmal edildi (boşluklu hacim matris gibi sayıldı, bu da $E_1$'i çok az fazla tahmin ettirir).

Çözüm

Birim alandaki lif kütlesi: $n\,w_A = 6 \times 0{,}300 = 1{,}80$ kg/m².

$$ V_f^{\text{elle}} = \frac{1{,}80}{2500 \times 0{,}0030} = 0{,}240,\qquad V_f^{\text{vakum}} = \frac{1{,}80}{2500 \times 0{,}0022} = 0{,}327 $$ $$ E_1^{\text{elle}} = 85(0{,}240) + 3{,}4(0{,}760) = 22{,}98\ \text{GPa},\qquad E_1^{\text{vakum}} = 85(0{,}327) + 3{,}4(0{,}673) = 30{,}11\ \text{GPa} $$

Oran: $30{,}11/22{,}98 = 1{,}31$.

Birim kontrolü

(kg/m²) / [(kg/m³)·m] = boyutsuz ✓. GPa × boyutsuz = GPa ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Aynı lif kütlesiyle vakum torbası, levhayı %27 inceltip lif doğrultusundaki rijitliği yaklaşık %31 artırdı; parça kütlesi ise azaldı, çünkü atılan şey reçinedir. Kalınlık ve kütle ölçümü bu yüzden kalite denetiminin ilk adımıdır. Ayrıca dikkat: bu levhaların ikisi de Kaw Tablo 2.1'deki cam/epoksinin ($V_f = 0{,}45$, $E_1 = 38{,}6$ GPa) gerisindedir; ders kitabı tablolarındaki değerler belirli bir üretim kalitesine aittir.

Benzer problem — kendinizi sınayınKarbon kumaşla kat kalınlığı

Alan ağırlığı 200 g/m² olan tek yönlü karbon kumaştan ($\rho_f = 1800$ kg/m³) sekiz kat serilip vakum torbalanıyor. Kürden sonra kalınlık 1,70 mm ölçülüyor. (a) $V_f$'yi, (b) ortalama kat kalınlığını bulun. (c) Hedef $V_f = 0{,}60$ ise kat kalınlığı ne olmalıydı?

İpucu

(1) ve (2). (c)'de $h$ değil $t_k$ isteniyor.

Çözümü göster

(a) $V_f = 8(0{,}200)/(1800 \times 0{,}00170) = 1{,}60/3{,}06 = 0{,}523$. (b) $t_k = 1{,}70/8 = 0{,}2125$ mm. (c) $t_k = 0{,}200/(1800 \times 0{,}60) = 1{,}85\times10^{-4}$ m $= 0{,}185$ mm; sekiz katta 1,48 mm. Ölçülen kalınlık bundan %15 fazla: laminatta beklenenden fazla reçine kalmış.

Çözümlü örnek 2.1.2Mühendislik uygulaması

Boşluğun matris baskın özelliklere etkisi

Verilenler

Aynı prepregden iki parti levha üretiliyor. Yoğunluk ölçümünden boşluk oranları: otoklavda kürlenen partide %0,5, yalnız vakum torbasıyla fırında kürlenen partide %3,0 bulunuyor (örnek değerler). Kaw'ın verdiği aralık: boşluktaki her %1 artış için matris baskın özelliklerde %2–10 düşüş [Kaw, s. 212].

İstenenler

Boşluksuz malzemeye göre her iki partide enine çekme mukavemetinde beklenebilecek düşüş aralığı; tasarımda hangi sabitin daha çok etkileneceği.

Model ve kabuller

Kaw'ın verdiği oranı doğrusal kabul ediyoruz: düşüş ≈ (2…10) × $V_v$[%]. Bu bir deneyim aralığıdır; malzemeye, boşlukların biçimine ve dağılımına bağlıdır.

Çözüm

Otoklav: $V_v = 0{,}5$ → düşüş %1–5. Vakum torbası + fırın: $V_v = 3{,}0$ → düşüş %6–30.

Lif doğrultusundaki çekme modülü ve mukavemeti ise bu listede yoktur; onlar daha çok $V_f$ ile değişir.

Birim kontrolü

Yüzde × oran = yüzde ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Aralığın üst ucu %30'a kadar çıkıyor: enine çekme ya da kayma mukavemetiyle boyutlandırılan bir parçada (Hafta 6 ve 12'deki ilk katman kırılması genellikle enine çatlakla başlar) üretim yöntemi seçimi, emniyet katsayısını doğrudan etkiler. Veri sayfasındaki mukavemetler hangi yöntemle üretilmiş numunelerden ölçülmüşse ancak o yöntemle üretilen parçaya uygulanabilir.

Benzer problem — kendinizi sınayınPrepregden lif oranı ve kat kalınlığı

Bir karbon/epoksi prepregin reçine kütle oranı $W_m = 0{,}35$, lif alan ağırlığı 150 g/m²'dir. $\rho_f = 1800$, $\rho_m = 1200$ kg/m³. Kürde reçine kaybı olmadığını ve boşluk kalmadığını varsayarak $V_f$'yi ve kürlenmiş kat kalınlığını bulun.

İpucu

1 kg kompozitte lif hacmi $0{,}65/\rho_f$, matris hacmi $0{,}35/\rho_m$. $V_f$ bunların oranından; sonra (2).

Çözümü göster

Lif hacmi $0{,}65/1800 = 3{,}611\times10^{-4}$, matris hacmi $0{,}35/1200 = 2{,}917\times10^{-4}$ m³. $V_f = 3{,}611/(3{,}611 + 2{,}917) = 0{,}553$. $t_k = 0{,}150/(1800 \times 0{,}553) = 1{,}51\times10^{-4}$ m $\approx 0{,}15$ mm. (Kütle oranından hacim oranına geçişin genel bağıntıları Ders 7.1'de.)

8. Sık yapılan hatalar

  • Ders kitabı tablosundaki $E_1$, $E_2$'yi her üretime uygulamak. Tablolar belirli bir $V_f$ ve üretim kalitesine aittir; elle yatırılmış bir parçada değerler belirgin biçimde düşük olabilir.
  • Lif alan ağırlığını kumaşın toplam ağırlığı sanmak. Prepregde verilen “alan ağırlığı” bazen lif + reçine toplamıdır; (1)'de yalnız lif kütlesi kullanılır.
  • Birim karışıklığı. g/m² ile g/cm³ birlikte kullanılırsa sonuç 1000 kat hatalı çıkar; hepsini kg ve m'ye çevirin.
  • Vakumla 1 atm'den fazla sıkıştırma beklemek. Vakum torbasının sağlayabileceği basınç, torbanın içi ve dışı arasındaki fark kadardır; dış basınç atmosferse üst sınır yaklaşık 0,1 MPa'dır.
  • Boşluğun etkisini lif doğrultusundaki özelliklerde aramak. Boşluğun asıl etkisi matris baskın özelliklerdedir (kayma, basma, enine çekme, yorulma, nem).

9. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalKür aşamaları

Prepreg neden A aşamasında değil de B aşamasında üretilir? C aşamasında üretilseydi ne olurdu?

İpucu

Katların kesilip serilmesi ve sonra birbirine yapışması gerekir.

Çözümü göster

A aşamasındaki reçine akıcıdır, kat elle tutulamaz ve lifler yerinde durmaz. B aşaması reçineyi yarı katı, yapışkan tutar: katlar kesilip serilebilir, ısıtılınca reçine yeniden akarak katları birleştirir ve sonra C aşamasına geçer. C aşamasındaki bir “prepreg” sertleşmiş bir levhadır; katlar birbirine bağlanmaz [Kaw, s. 30].

Alıştırma 2KolaySayısalKalınlıktan lif oranı

Dört kat, 450 g/m² cam keçe ($\rho_f = 2500$ kg/m³) elle yatırılıyor; kalınlık 4,5 mm. $V_f$ nedir?

İpucu

(1).

Çözümü göster

$V_f = 4(0{,}450)/(2500 \times 0{,}0045) = 1{,}80/11{,}25 = 0{,}16$. Rastgele keçeyle elle yatırmada düşük lif oranı beklenir; bu parçanın rijitliği büyük ölçüde reçineye bağlıdır.

Alıştırma 3OrtaSayısalTorba basıncı

1,2 m × 0,8 m'lik düz bir levha önce yalnız vakumla (torba içi mutlak basıncı sıfıra yakın), sonra otoklavda 0,6 MPa gösterge basıncı + vakumla kürleniyor. Laminatı sıkıştıran toplam kuvvetleri karşılaştırın (atmosfer basıncı 0,1013 MPa).

İpucu

Sıkıştıran basınç, torbanın dışındaki mutlak basınç ile içindeki mutlak basıncın farkıdır.

Çözümü göster

Alan 0,96 m². Vakum: $0{,}1013\times10^6 \times 0{,}96 = 97{,}2$ kN. Otoklav: dış mutlak basınç $0{,}6 + 0{,}1013 = 0{,}7013$ MPa → 673 kN, yaklaşık 7 kat. Basınç ne kadar yüksekse reçine akışı ve boşlukların çökmesi o kadar kolaydır; ama basınç tek başına yetmez, reçinenin o anda akabilir (B aşamasından C aşamasına geçmeden) olması gerekir.

Alıştırma 4OrtaKavramsalYöntem seçimi

(a) Yılda 5 adet, 9 m boyunda bir yat gövdesi; (b) yılda 200 adet uçak kanadı kaplaması; (c) yılda 2000 adet küçük, karmaşık biçimli ve mukavemeti kritik olmayan bir kapak için açık kalıp yöntemlerinden hangisini önerirsiniz? Tablodaki sütunlara dayanarak gerekçelendirin.

İpucu

Donanım maliyeti, parça mukavemeti, tekrarlanabilirlik ve üretim hızı sütunlarını karşılaştırın.

Çözümü göster

(a) Elle yatırma ya da vakum torbası: büyük parça, az sayı, düşük donanım maliyeti; mukavemet gerekiyorsa vakum torbası. (b) Prepreg + otoklav (otomatik bant yatırma): yüksek mukavemet ve tekrarlanabilirlik zorunlu; donanım maliyeti üretim sayısına yayılır. (c) Püskürtme ya da kapalı kalıp (Ders 2.2): hız gerekli, mukavemet kritik değil. Bu cevaplar tek doğru değildir; maliyet ve kalite gereksinimine göre değişir.

Alıştırma 5ZorTüretmeKalınlıktan modül tahmini

(1) ve karışım kuralını birleştirerek, $n$ katlı tek yönlü bir laminatın lif doğrultusundaki modülünü ölçülen kalınlık $h$ cinsinden yazın. Kalınlıktaki %10'luk bir ölçüm hatası $E_1$'de yaklaşık ne kadar hata yaratır? ($E_f \gg E_m$ kabul edin.)

İpucu

$E_1 \approx E_m + (E_f - E_m)V_f$; $V_f \propto 1/h$.

Çözümü göster

$E_1(h) = E_m + (E_f - E_m)\,\dfrac{n w_A}{\rho_f h}$. $E_f \gg E_m$ ise $E_1 \approx E_f n w_A/(\rho_f h) \propto 1/h$; bu durumda bağıl hata $\delta E_1/E_1 \approx -\delta h/h$: kalınlıktaki %10'luk hata modülde yaklaşık %10'luk hata yaratır. Kalınlık bu yüzden birçok noktadan ölçülüp ortalanır.

Alıştırma 6OrtaKavramsalSoyma kumaşı ve emici kat

Vakum torbası dizisinde (Şekil 1) soyma kumaşı unutulursa ne olur? Emici kat çok kalın seçilirse laminatta ne değişir?

İpucu

Biri yüzeyle, diğeri reçine miktarıyla ilgili.

Çözümü göster

Soyma kumaşı yoksa delikli film ya da emici kat yüzeye yapışabilir, yüzey kirli ve düzgünsüz kalır; ikincil yapıştırma (ör. bir takviye yapıştırmak) için hazırlık zorlaşır. Emici kat çok kalınsa fazla reçine çekilir: $V_f$ artar ama reçinesi azalmış (“kuru”) bölgeler ve boşluk oluşabilir. Emici miktarı, hedef lif oranına göre seçilir.

10. Özet

Özet
  • Kompozitte malzeme ve parça aynı anda üretilir; lif oranı, boşluk ve lif yönü üretim yöntemine bağlıdır.
  • Termoset reçine A, B, C aşamalarından geçer; prepreg B aşamasındadır. Lif oranı ve boşluk reçine akabilirken uygulanan basınçla belirlenir.
  • Elle yatırma ve püskürtme ucuz ama düşük lif oranlı ve operatöre bağlı; vakum torbası 1 atm'ye kadar basınç sağlar; otoklav bu sınırı kaldırır ve en yüksek kaliteyi verir.
  • $V_f = n w_A/(\rho_f h)$: kalınlık ölçümü lif oranını, dolayısıyla lif doğrultusundaki rijitliği verir.
  • Boşluk matris baskın özellikleri düşürür: her %1 boşluk için kabaca %2–10.

Ders 2.2'de kapalı kalıp ve sürekli yöntemlere geçiyoruz: RTM'de reçinenin kalıbı ne kadar sürede doldurduğunu Darcy yasasıyla, elyaf sarmada sarma açısını ağ analiziyle hesaplayacağız.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
elle yatırmahand lay-up——
kalıpmold——
püskürtme ile yatırmaspray-up——
vakum torbalamavacuum bagging——
soyma kumaşıpeel ply——
emici katbleeder——
otoklavautoclave——
lif alan ağırlığıfiber areal weight$w_A$g/m²
kat kalınlığıply thickness$t_k$mm
boşluk hacim oranıvoid content$V_v$—

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 1: Giriş, ders notları (slayt, 330 s.), İTÜ Makina Fakültesi, Katı Cisimlerin Mekaniği programı, 2026. — slayt 257–298 (imalat teknikleri, açık kalıp yöntemleri, torba ile kalıplama, otoklav) ve 328 (karşılaştırma tablosu)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 1 (s. 30–34: kür aşamaları, otoklav), Bölüm 3.2.4 (s. 211–212: boşluk), Tablo 3.1–3.2 (s. 208)
  • M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 1.10 (s. 32–34: imalat yöntemleri)

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.