Bu derste öğrenecekleriniz
- Katmanlı yapının her katında mukavemet oranını hesaplayıp ilk katman kırılma yükünü bulmak
- Tam indirimle ilerlemeli hasarı izleyip son katman kırılma yükünü bulmak
- Isıl artık gerilmeleri kırılma hesabına katmak
- FPF ve LPF'nin tasarımdaki yerini yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Tek bir tabaka kırıldığında iş biter. Katmanlı yapıda ise bir katın kırılması çoğu zaman yapının sonu değildir: 90° katlarda enine çatlaklar oluşur, ama lifleri yük doğrultusundaki katlar yükü taşımaya devam eder. Bu derste iki kritik yükü hesaplıyoruz: ilk katın kırıldığı ilk katman kırılması (FPF, first ply failure) ve son katın da kırıldığı son katman kırılması (LPF, last ply failure). Tasarımda hangisinin kullanılacağı bir mühendislik kararıdır; ikisinin arasındaki fark ve artık gerilmelerin FPF'ye etkisi bu kararın temelidir.
2. Ön bilgiler
Ders 6.1, 10.2 ve 11.2'den
Tabaka ölçütleri ve mukavemet oranı SR: yükün SR katında tabaka kırılır (Ders 6.1). Tsai–Wu'da sabit (ısıl) gerilme $\{f\}$ ile büyütülen mekanik gerilme $\{s\}$ birlikteyse SR, $F(\{f\} + SR\{s\}) = 1$ ikinci derece denkleminin pozitif köküdür. Kat gerilmeleri Ders 10.2 ve 11.2'deki gibi bulunur.
3. Kattan kata kırılma yöntemi
Kaw'ın izlediği “tam indirim” (fully discounted) yöntemi [Kaw, Bölüm 5.3, s. 380–381] [Tüfekçi, Bölüm 5, slayt 36–48]:
- Mekanik yükleri oranları sabit kalacak biçimde birim büyüklükte uygulayın; sıcaklık ve nem değişimini gerçek değeriyle uygulayın.
- Katmanlı yapı analiziyle $\{\varepsilon^0\}$, $\{\kappa\}$ ve her katın üst/alt yüzeyindeki yerel gerilmeleri bulun.
- Her katta SR'yi hesaplayın; en küçük SR × birim yük = FPF yükü.
- Kırılan katın (katların) rijitliğini tamamen sıfırlayın; yapıyı yeniden kurun.
- Sağlam katlarda yeni SR'leri bulun. SR yeni yükün önceki kırılma yükünden büyükse yük o değere kadar artırılabilir; küçükse bu kat önceki yükte hemen kırılır (zincirleme kırılma), 4. adıma dönün.
- Tüm katlar kırılana kadar sürdürün; son yük LPF yükü.
İndirim yaklaşımları
Kaw iki seçenek verir: (i) kırılan kat yalnız enine ve kayma rijitliğini/dayanımını kaybeder, lif doğrultusundaki modül ve dayanım kalır (kısmi indirim; kırılma biçimi en büyük gerilme ya da en büyük şekil değiştirme ölçütüyle belirlenir); (ii) kırılan katın tüm rijitliği sıfırlanır ya da sıfıra çok yakın alınır (tam indirim). Bu sitedeki örnekler ve araç, Kaw Örnek 5.3'teki gibi tam indirimi kullanır; 90° katların enine çatlamasından sonra bile lif doğrultusunda yük taşıdığı gerçeği bu yöntemde ihmal edilir, yani sonuç güvenli taraftadır. Tüfekçi aynı kavramları “ilk tabaka hasarı” ve “son tabaka hasarı” adlarıyla verir [Tüfekçi, Bölüm 5, slayt 36–42].
FPF/LPF hesabı için dört soru
- Nereden geliyor? Katmanlı yapı analizi (Ders 10.2) + tabaka hasar ölçütleri (Ders 6.1) + kırılan katın rijitliğine ilişkin bir kabul. Doğrusal elastik yük artışı her adımda sıfırdan yeniden kurulur (sekant yaklaşımı).
- Hangi şartlarda geçerli? Düzlem gerilme ve klasik laminasyon teorisinin kabulleri; katlar arası ayrılma (delaminasyon), serbest kenar etkileri ve matris çatlaklarının birikimi modellenmez. Sonuç seçilen ölçüte ve indirim kabulüne bağlıdır.
- Nasıl uygulanır? Her adımda yalnız sağlam katlar kontrol edilir; SR, katın üst ve alt yüzeyinde (Kaw orta noktayı da) hesaplanır ve en küçüğü alınır. Isıl gerilme sabit tutulur, mekanik yük büyütülür.
- Sonuç ne anlama gelir? FPF matris çatlaması gibi ilk hasarın başladığı yüktür; sızdırmazlık, yorulma ve çevresel dayanım isteyen parçalarda tasarım ölçüsüdür. LPF son taşıma kapasitesidir; FPF/LPF oranı yapının hasara toleransını gösterir.
4. Çözümlü örnekler
Kaw Örnek 5.3: [0/90/0] grafit/epoksi, Nₓ çekme
Verilenler
Grafit/epoksi (Kaw Tablo 2.1; dayanımlar 1500, 1500, 40, 246, 68 MPa), $[0/90/0]$ (Kaw: “$[0/90]_s$”), her kat 5 mm; yalnız $N_x$ çekme [Kaw, Örnek 5.3, s. 381–389, Tablo 5.3–5.6, Şekil 5.1].
İstenenler
FPF ve LPF yükleri; yük–şekil değiştirme eğrisi.
Model ve kabuller
Tam indirim; Tsai–Wu ($H_{12}$ Mises–Hencky önerisiyle, Kaw Örnek 2.19) ve karşılaştırma için en büyük gerilme ölçütü.
Çözüm
$N_x = 1$ N/m için (Ders 11.1) $\varepsilon^0_x = A^*_{11} = 5{,}353\times10^{-10}$, $\varepsilon^0_y = -2{,}297\times10^{-11}$. Yerel gerilmeler: 0° katlarda $\sigma_1 = 97{,}26$ Pa, $\sigma_2 = 1{,}313$ Pa; 90° katta $\sigma_1 = -2{,}626$ Pa, $\sigma_2 = 5{,}472$ Pa.
Tsai–Wu SR: 0° katlar $1{,}339\times10^7$, 90° kat $7{,}277\times10^6$ → FPF: $N_x = 7{,}277\times10^6$ N/m (ortalama gerilme $N_x/h = 485{,}1$ MPa), 90° katta enine çekme. En büyük gerilme ölçütüyle $5{,}472\,SR = 40\times10^6$ → $7{,}310\times10^6$ N/m; Kaw'ın en büyük şekil değiştirme ölçütüyle bulduğu $7{,}254\times10^6$ N/m.
90° katı sıfırla: $A_{11} = 2(181{,}8)(0{,}005)(10^9) = 1{,}818\times10^9$; $A^*_{11} = 5{,}525\times10^{-10}$. 0° katlarda $\sigma_1 = 100$ Pa (birim yükte), $\sigma_2 = 0$ → SR = $1500\times10^6/100 = 1{,}5\times10^7$ → LPF: $N_x = 1{,}5\times10^7$ N/m (1000 MPa).
Şekil değiştirmeler: FPF'de $\varepsilon^0_x = 5{,}353\times10^{-10}(7{,}277\times10^6) = 3{,}895\times10^{-3}$; LPF'de $5{,}525\times10^{-10}(1{,}5\times10^7) = 8{,}288\times10^{-3}$.
Birim kontrolü
SR boyutsuz; birim yük 1 N/m olduğundan SR doğrudan N/m ✓. Kaw: $7{,}277\times10^6$, $1{,}5\times10^7$ N/m ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Eğri iki doğru parçasıdır (Kaw Şekil 5.1): ilk eğim $E_x = 124{,}5$ GPa; FPF ile LPF noktalarını birleştiren doğrunun eğimi $(1000 - 485{,}1)/(8{,}288 - 3{,}895)\times10^{-3} = 117{,}2$ GPa. (Bozulmuş yapının sekant modülü $1/(hA^*_{11}) = 120{,}7$ GPa'dır; Kaw'ın 117,2 GPa'sı iki kırılma noktası arasındaki eğimdir.) LPF/FPF = 2,06: 90° kat çatladıktan sonra yapı yükün iki katını taşıyabilir, ama o andan sonra sızdırmazlık ve enine rijitlik kaybolmuştur.
Benzer problem — kendinizi sınayınKaw Örnek 5.4: kür artığı gerilmeyle FPF
Aynı yapı $\Delta T = -75$ °C soğumuş olarak $N_x$ çekmeye maruz. Tsai–Wu ile FPF yükünü bulun.
İpucu
Isıl artık yerel gerilmeler: 0° katta $\sigma_1 = -8{,}088$, $\sigma_2 = 15{,}24$ MPa; 90° katta $\sigma_1 = -30{,}49$, $\sigma_2 = 16{,}18$ MPa (ya da araçla).
Çözümü göster
90° katta Tsai–Wu: $F(\{f\} + N_x\{s\}) = 1$ → $N_x = 4{,}279\times10^6$ N/m; 0° katlarda $1{,}100\times10^7$. FPF $7{,}277\times10^6$'dan $4{,}279\times10^6$ N/m'ye, yani %41 düştü: kür artığı enine çekme gerilmesi 90° katın 40 MPa'lık enine dayanımının %40'ını baştan tüketiyor. Kaw Tablo 5.7 ile aynı.
Yarı izotrop AS4/3501-6 yapıda kırılma sırası
Verilenler
AS4/3501-6 (Ödev 1, Tablo 2: dayanımlar 2280, 1440, 57, 228, 71 MPa; $\alpha_1 = -0{,}9$, $\alpha_2 = 27$ μm/m/°C), $[0/\pm45/90]_s$, kat 0,125 mm ($h$ = 1 mm). Yalnız $N_x$; (a) $\Delta T = 0$, (b) $\Delta T = -100$ °C.
İstenenler
Kırılma sırası, FPF ve LPF.
Model ve kabuller
Tam indirim, Tsai–Wu (araç).
Çözüm
| Adım | Kırılan | Biçim | (a) $N_x$ (kN/m) | (b) $N_x$ (kN/m) | $E_x$ (GPa) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 (FPF) | 90° katlar | 2T | 305,9 | 164,1 | 56,68 |
| 2 | ±45 katlar | S | 305,9 (aynı yükte) | 184,5 | 48,10 |
| 3 (LPF) | 0° katlar | 1T | 570,0 | 570,0 | 35,50 |
(b)'de $\Delta T = -100$ °C tüm katlarda $\sigma_1 = -25{,}85$, $\sigma_2 = +25{,}85$ MPa artık gerilme bırakır (yarı izotrop simetrik yapıda bütün katlarda aynı).
Birim kontrolü
LPF sağlaması: yalnız iki 0° kat kalınca $N_x = 2280\times10^6(0{,}25\times10^{-3}) = 570$ kN/m ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
(a)'da 90° katlar kırılınca yük ±45'lere aktarılır ve onlar aynı yükte kırılır (zincirleme); yapı FPF'den sonra yalnız 0° katlarla, çok daha düşük rijitlikle LPF'ye ulaşır. Kür artığı FPF'yi %46 düşürür ama LPF'yi değiştirmez (son adımda kalan 0° katlar arasında artık gerilme yoktur). Bu yüzden FPF ile tasarlanan yapılarda kür sıcaklığı ve çalışma sıcaklığı mutlaka hesaba girmelidir.
Benzer problem — kendinizi sınayınYük doğrultusu değişince
Aynı yapıyı (ΔT = 0) $N_x : N_{xy} = 1 : 1$ oranında yükleyin (araçta yük doğrultusunu [1; 0; 1] yapın). FPF hangi katta ve hangi yükte olur?
İpucu
Kayma bileşeni ±45 katlarda lif çekmesi/basmasına dönüşür.
Çözümü göster
FPF: −45° katlar (3 ve 6), enine çekme (2T), $\lambda = 159{,}8$ kN/m (yani $N_x = N_{xy} = 159{,}8$ kN/m). Kayma bileşeni −45° katlarda lif doğrultusuna dik çekme yaratır. Bu katlar kırılınca yük öteki katlara aktarılır ve hepsi aynı yükte zincirleme kırılır: FPF = LPF. Yalnız $N_x$'teki 305,9 kN/m'ye göre ilk hasar yükü düştü ve hasar toleransı tamamen kayboldu; sonuç ölçüte ve yük oranına duyarlıdır, bu yüzden tasarımda tüm yük durumları ayrı ayrı denenir.
5. Etkileşimli araç
Dizilim, malzeme (dayanımlar ve genleşme katsayılarıyla), yük doğrultusu, ölçüt ve kür artığı ΔT girin. Araç kattan kata kırılma sırasını, her adımdaki yükü ve rijitliği tablolar ve Kaw Şekil 5.1'deki gibi yük–şekil değiştirme eğrisini çizer. Varsayılanlar Kaw Örnek 5.3'tür; ΔT = −75 yazınca Örnek 5.4'ün FPF'si çıkar.
Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 12.2.1'deki adımları elle izleyebilirsiniz.
6. Sık yapılan hatalar
- Tabakanın SR'sini katmanlı yapınınki sanmak. Önce yapı analizi, sonra her katta ölçüt.
- Isıl gerilmeyi de büyütmek. Sıcaklık değişimi sabittir; yalnız mekanik yük SR ile çarpılır.
- Kırılan katı yalnız gerilme hesabından çıkarıp rijitlikte bırakmak. Yapı yeniden kurulmalıdır.
- Zincirleme kırılmayı atlamak. Yeni SR önceki yükten küçükse kat aynı yükte kırılır.
- Simetrik katları ayrı ayrı kırmak. Aynı gerilmedeki eş katlar birlikte kırılır.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalOrtalama gerilme
Örnek 12.2.1'in FPF ve LPF yüklerini ortalama gerilmeye çevirin; tek yönlü 0° tabakanın çekme dayanımıyla karşılaştırın.
İpucu
$N_x/h$, $h = 15$ mm.
Çözümü göster
485,1 ve 1000 MPa. Tek yönlü tabaka 1500 MPa; LPF'de yalnız 0° katlar (kalınlığın 2/3'ü) taşıdığından $1500\times2/3 = 1000$ ✓.
Alıştırma 2OrtaSayısalBasmada FPF
Örnek 12.2.1'in yapısını $N_x$ basmaya (araçta −1) maruz bırakın. FPF hangi katta, hangi biçimde?
İpucu
Basmada 90° katta $\sigma_2$ negatif ve enine basma dayanımı 246 MPa.
Çözümü göster
Tsai–Wu: önce 0° katlar lif basmasıyla (1C) $|N_x| = 2{,}120\times10^7$ N/m'de kırılır, 90° kat aynı yükte zincirleme kırılır; FPF = LPF. En büyük gerilme ölçütü: $1500/97{,}26\times10^{-6} = 1{,}542\times10^7$ N/m. Basmada 90° katın enine basma dayanımı (246 MPa) yüksek olduğundan ilk hasar lif kırılmasıdır ve kademeli kırılma yoktur. İki ölçütün %37 farkı, Tsai–Wu'nun lif basmasında enine gerilmeyle etkileşimi (H₁₂ terimi) hesaba katmasından gelir.
Alıştırma 3OrtaKavramsalHangi tasarım yükü?
Bir yakıt deposu duvarı ve bir uçağın son taşıma kontrolü için FPF mi LPF mi kullanırsınız?
İpucu
İlk hasarın sonuçları.
Çözümü göster
Yakıt deposunda matris çatlakları sızıntıya yol açar: FPF. Uçağın son taşıma (ultimate) kontrolünde kalıcı hasar kabul edilir ama göçme edilmez; LPF'ye yakın bir ölçüt kullanılabilir, ama çatlakların yorulmada büyümesi ayrıca incelenmelidir (Ders 13.2).
Alıştırma 4ZorSayısalKısmi indirimin etkisi
Örnek 12.2.1'de 90° katın yalnız $E_2$ ve $G_{12}$'sinin sıfırlandığını (lif doğrultusundaki $E_1$'in kaldığını) varsayın. LPF değişir mi?
İpucu
90° katın lifleri $y$ doğrultusunda; $N_x$ yükünde katkısı $E_2$ üzerinden.
Çözümü göster
Yalnız $N_x$ etkidiğinden 90° katın $x$ rijitliği zaten $E_2$'den gelir; $E_1$'in kalması yalnız $\nu$ ve $y$ doğrultusunu etkiler. LPF yine 0° katların lif kırılmasıyla belirlenir ve yaklaşık $1{,}5\times10^7$ N/m'dir. Kısmi indirimin farkı, yükün iki doğrultulu olduğu durumlarda belirgindir.
8. Özet
- FPF: en küçük kat SR'si × birim yük; LPF: tüm katlar kırıldığında.
- Tam indirim: kırılan katın rijitliği sıfırlanır, yapı yeniden kurulur; zincirleme kırılma denetlenir.
- Kaw Örnek 5.3: FPF $7{,}277\times10^6$, LPF $1{,}5\times10^7$ N/m; kür artığıyla FPF %41 düşer.
- FPF/LPF seçimi parçanın işlevine bağlı bir tasarım kararıdır.
Hafta 13'te bu araçlarla gerçek bir parçayı, Final sınavındaki basınçlı kabı tasarlıyoruz.
Bu dersteki terimler
Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim |
|---|---|---|---|
| ilk katman kırılması | first ply failure (FPF) | — | N/m |
| son katman kırılması | last ply failure (LPF) | — | N/m |
Kaynaklar
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 5.3 (s. 380–393), Örnek 5.3–5.4, Tablo 5.3–5.7, Şekil 5.1
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 5: Tabakalı Kompozitlerin Hasarı, Analizi ve Tasarımı, ders notları (slayt, 132 s.), İTÜ, 2026. — slayt 36–74 (tabakalı kompozitlerin hasarı, örnekler)
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 1, İTÜ, 9 Nisan 2026. — Tablo 2 (AS4/3501-6)
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.