Akademik / MKC 516 / Hafta 1 / Ders 1.3

Hafta 1 · Ders 1.3 · ~75 dk

Lifler, matrisler ve kompozit türleri

Kompozitler iki eksende sınıflanır: takviyenin geometrisine ve matrisin türüne göre. Bu derste bu iki ekseni dolduruyor, liflerin neden saç telinden onlarca kat ince yapıldığını üç hesapla gösteriyor ve cephe panellerinin neden sandviç olduğunu sayıyla açıklıyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Kompozitleri takviye geometrisine ve matris türüne göre sınıflandırmak
  • Cam, karbon ve aramid liflerin; termoset ve termoplastik matrislerin farklarını ve tipik özelliklerini karşılaştırmak
  • İnce lifin arayüz alanı, eğilme esnekliği ve bükme yarıçapı üzerindeki etkisini türetmek ve hesaplamak
  • PMC, MMC, CMC ve karbon–karbon kompozitlerin tipik kullanım alanlarını özellikleriyle ilişkilendirmek
  • Sandviç yapının eğilme rijitliğini paralel eksen teoremiyle hesaplayıp tek parça levhayla karşılaştırmak
Hafta
Hafta 1 — Kompozit malzemelerin genel kavramları, sınıflandırılması, kullanım alanları
Süre
~75 dk
Ön koşul
Ders 1.1 ve Ders 1.2; mukavemetten eğilme ($M = EI\kappa$, $\varepsilon = y/R$) ve paralel eksen teoremi.
Resmî çıktı
  • ÖÇ 1. Kompozit malzemelerin tanımı, karakteristikleri ve davranışları hakkında bilgi sahibi olacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Bir basınçlı hidrojen tankı, bir tekne gövdesi, bir uçak fren diski ve bir jet motorunun sıcak bölge parçası “kompozit”tir; ama birbirinden çok farklı malzemelerdir. Tank karbon lifin epoksi içinde sarılmasıyla, tekne çoğu zaman cam lif ve polyesterle, fren diski karbon lifin karbon matris içinde gömülmesiyle, motor parçası seramik matrisle yapılır [Kaw, s. 29–49]. Hangisinin nerede kullanılacağını belirleyen, lif ve matrisin özellikleri ve bunların birbiriyle nasıl birleştirildiğidir. Bu ders, bundan sonraki bütün hesaplarda “malzeme verisi” olarak kullanacağımız sayıların arkasındaki fiziği tanıtıyor.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Eğilme ve paralel eksen teoremi

  • Saf eğilmede eğrilik $\kappa = 1/R = M/(EI)$; kesitte tarafsız eksenden $y$ uzaklıktaki şekil değiştirme $\varepsilon = y/R$. Kaw bu ilişkiyi $\mathrm{d}^2v/\mathrm{d}x^2 = M/(EI)$ olarak yazar [Kaw, Eş. 1.11, s. 14].
  • Bir alanın, kendi ağırlık merkezinden $d$ uzaklıktaki bir eksene göre atalet momenti $I = I_0 + A d^2$ (paralel eksen teoremi).
  • Dairesel kesit: $I = \pi d^4/64$; dikdörtgen: $I = bh^3/12$.

3. İki eksenli sınıflandırma

Kompozitler iki bağımsız ölçüte göre sınıflandırılır: takviyenin geometrisi ve matrisin türü [Kaw, s. 16] [Zor, s. 20–25]. Bunlara, tabakaların ve farklı malzemelerin nasıl bir araya getirildiğini anlatan bir üçüncü grup, yapısal biçim eklenir.

Kompozitlerin sınıflandırılması Üç sütunlu şema. Takviye geometrisine göre: parçacık, pul, lif; lif kolu sürekli ve süreksiz olarak ayrılıyor, sürekli lif tek yönlü ve dokuma olarak, süreksiz lif hizalı ve rastgele olarak. Matris türüne göre: polimer (termoset, termoplastik), metal, seramik, karbon. Yapısal biçime göre: katmanlı yapı, sandviç yapı, hibrit. Her kutunun yanında küçük bir sembol çizimi var. Takviye geometrisine göre Matris türüne göre Yapısal biçime göre Parçacık ör. beton, SiC/Al Pul ör. mika, cam pul Lif Sürekli (uzun) Süreksiz (kısa) tek yönlü dokuma hizalı rastgele Polimer (PMC) termoset: epoksi, polyester,vinilester, fenoliktermoplastik: PEEK, PPS, PP Metal (MMC)Al, Mg, Ti alaşımları Seramik (CMC)alümina, SiC, cam-seramik Karbon (C–C)karbon lif + karbon matris Katmanlı yapı farklı açılarda tabakalar Sandviç yüz levhaları + hafif çekirdek Hibrit birden fazla lif veya matris:tabakalar arası, tabaka içi, reçine
Şekil 1. Kompozitlerin üç gruplu sınıflandırılması. Gruplandırma Kaw [Kaw, s. 16–19, 53–54], Tüfekçi [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 102–118, 153–165] ve Zor [Zor, s. 20–25] esas alınarak özgün olarak çizildi.
  • Parçacık takviyeli kompozitlerde (İng. particulate composite) parçacıklar rastgele dağıldığı için malzeme genellikle izotroptur; beton (çakıl, kum, çimento) ve SiC parçacıklı alüminyum örnektir. Pul takviyeli kompozitler (İng. flake composite) yassı parçacıklarla düzlem dışı eğilme rijitliğini artırır ama pulların yönü kolay kontrol edilemez [Kaw, s. 16–18].
  • Lif takviyeli kompozitlerde lifler sürekli (İng. continuous (long) fiber) ya da süreksiz (İng. discontinuous (short) fiber) olabilir. Sürekli lifler yönlendirilebilir; kısa lifler daha ucuz, işlemesi hızlıdır ama yönleri tam kontrol edilemez [Kaw, s. 14]. Sürekli lifler tek yönlü bant ya da dokuma kumaş (İng. woven fabric) olarak kullanılır; lifler bir, iki ya da üç boyutlu düzenlenebilir [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 59–60].
  • Bileşenlerinden en az birinin bir boyutu 100 nm'nin altında olan malzemelere nanokompozit (İng. nanocomposite) denir; bazı özellikleri iyileşirken tokluk ve darbe dayanımı düşebilir [Kaw, s. 18–19].

Bu kursun konusu sürekli lif takviyeli, polimer matrisli tabakalar ve onlardan oluşan katmanlı yapılardır.

4. Lifler

Yapısal kompozitlerde en çok kullanılan üç lif cam, karbon ve aramiddir; bor ve silisyum karbür (SiC) lifler daha özel uygulamalarda kullanılır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 58]. Tipik özellikleri:

Liflerin tipik özellikleri (SI)
LifBağıl yoğ.E (GPa)σult (MPa)Eksenel α (μm/m/°C)Kaynak tablo
E-cam2,5472,4034475,04Kaw 1.6
S-cam2,4985,5045855,58Kaw 1.6
Grafit (PAN esaslı)1,78241,33447−1,26Kaw 1.8
Grafit (zift esaslı)1,99379,21723−0,54Kaw 1.8
Kevlar 291,4462,053620−2Kaw 1.9
Kevlar 491,48131,03620−2Kaw 1.9

Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Tablo 1.6, 1.8, 1.9 (s. 21, 25, 26).

  • Cam en yaygın liftir: ucuz, mukavemetli, kimyasallara dayanıklı ve elektrik yalıtkanıdır. Modülü düşük, yoğunluğu yüksektir; aşınmaya duyarlıdır. “E” elektrik, “S” yüksek silika anlamına gelir; S-cam yüksek sıcaklıkta mukavemetini daha iyi korur. Cam lif, eriyik camın platin alaşımı nozullardan yaklaşık 10 μm çapında çekilmesiyle üretilir [Kaw, s. 20–23].
  • Karbon (grafit) yüksek özgül modül ve mukavemet, düşük ısıl genleşme ve yüksek yorulma dayanımı sunar; pahalıdır, darbeye duyarlıdır, elektrik iletir. Çoğunlukla PAN öncülünden germe, stabilizasyon (200–300 °C), karbonizasyon (1000–1500 °C) ve grafitleştirme (2500 °C üstü) adımlarıyla üretilir. Karbon lif %93–95, grafit lif %99'dan fazla karbon içerir; ama gündelik kullanımda iki ad çoğu zaman eş anlamlı geçer [Kaw, s. 23–25].
  • Aramid (Kevlar) düşük yoğunluklu, darbe dayanımı yüksek bir polimer liftir; basma özellikleri zayıftır ve güneş ışığında bozulur. Kevlar 29 balistik yelek ve halatlarda, daha rijit Kevlar 49 havacılıkta kullanılır [Kaw, s. 24–26].
Mühendislik notu

Eksi ısıl genleşme

Karbon ve aramid liflerin eksenel ısıl genleşme katsayısı (İng. coefficient of thermal expansion (CTE); sembol $\alpha$; birim: 1/°C (μm/m/°C)) eksidir: ısınınca boyları kısalır. Pozitif genleşmeli bir matrisle uygun oranda birleştirildiğinde, lif doğrultusunda neredeyse sıfır genleşmeli bir tabaka elde edilir (Kaw Tablo 2.1'deki grafit/epoksi için $\alpha_1 = 0{,}02$ μm/m/°C). Uydu antenleri ve hassas ölçüm yapıları bu yüzden karbon/epoksidir. Aynı fark, kürlemeden soğurken tabakalar arasında artık gerilme doğurur (Hafta 6 ve 11).

5. Lifler neden ince?

Liflerin çapı tipik olarak 5–15 μm'dir. Bunun üç nedeni vardır [Kaw, s. 12–14] [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 84–91]. Her birini ayrı bir bağıntıyla göstereceğiz.

5.1 İnce lif daha mukavemetlidir

Malzemelerin gerçek mukavemeti teorik mukavemetinin çok altındadır; aradaki farkı iç kusurlar (mikro çatlaklar, boşluklar) açar. Kırılma, en büyük kusurun bulunduğu yerden başlar. Bir parçanın hacmi küçüldükçe içinde büyük bir kusur bulunma olasılığı azalır; bu “en zayıf halka” fikrinin istatistiksel modeli Weibull dağılımıdır [Weibull 1951]. Kaw'ın örneğinde 689 MPa mukavemetli bir çelik levhadan çekilen tel 4100 MPa'ya ulaşabilir; karbon liflerin mukavemeti de çap 15 μm'den 5 μm'ye inerken belirgin biçimde artar [Kaw, s. 12, Şekil 1.6].

Ders 1.2'de gördüğümüz $\sigma_f = K_{Ic}/\sqrt{\pi a}$ bağıntısı bu fikri nicel hâle getirir: kusur boyu $a$ küçüldükçe kırılma gerilmesi $1/\sqrt{a}$ ile artar. Çapı 7 μm olan bir lifte, çaptan büyük bir kusur zaten bulunamaz.

5.2 Aynı lif hacminde arayüz alanı çapla ters orantılıdır

Yük matristen life arayüzdeki kayma gerilmesiyle geçtiği için (Ders 1.1, Şekil 1), arayüz alanı büyüdükçe yük aktarımı ve tokluk iyileşir.

Kabuller
  • Tabakada, boyu $l$ olan $N$ adet dairesel lif var; çapları $D$.
  • Lifler daha ince ($d$) liflerle değiştiriliyor; toplam lif hacmi aynı kalıyor.

Adım 1. Başlangıçtaki arayüz alanı (lif yan yüzeyleri): $A_I = N\pi D l$.

Adım 2. Lif hacmi korunuyor: $N\pi D^2 l/4 = n\pi d^2 l/4$ → $n = N(D/d)^2$.

Adım 3. Yeni arayüz alanı:

$$ A_{II} = n\pi d\,l = N\pi\frac{D^2}{d}l = \frac{4\,(\text{lif hacmi})}{d} \tag{1} $$

Lif hacmi sabitken arayüz alanı çapla ters orantılıdır: çap yarıya inerse arayüz alanı iki katına çıkar [Kaw, Eş. 1.8–1.10, s. 13].

5.3 İnce lif kırılmadan bükülür

Dokuma kumaşlarda ve sarma işlemlerinde lifler küçük yarıçaplarla bükülür. Bunun ölçüsü eğilme esnekliğidir (İng. flexibility; sembol $1/(EI)$; birim: 1/(N·mm²)): eğilme rijitliği (İng. bending (flexural) stiffness; sembol $EI$ (birim genişlik için $D$); birim: N·mm² (N·mm²/mm)) $EI$'nın tersi. Dairesel bir lifte $I = \pi d^4/64$ olduğundan:

$$ \text{esneklik} = \frac{1}{EI} = \frac{64}{\pi E d^4} \;\propto\; \frac{1}{E\,d^4} \tag{2} $$

Aynı malzemede esneklik çapın dördüncü kuvvetiyle ters orantılıdır [Kaw, Eş. 1.13, s. 14]. Bunu bir adım ileri taşıyıp “bir lif kırılmadan ne kadar bükülebilir?” diye sorabiliriz. Yarıçapı $R$ olan bir eğrilikte en dış liftaki şekil değiştirme $\varepsilon = (d/2)/R$'dir. Bu değer lifin kopma şekil değiştirmesi $\varepsilon_{\ult} = \sigma_{\ult}/E$'ye ulaşınca lif kırılır:

$$ R_{\min} = \frac{d}{2\,\varepsilon_{\ult}} \tag{3} $$
Dört soru

Bağıntı (1)–(3) için dört soru

  • Nereden geliyor? (1) yalnız geometriden; (2) ve (3) Euler–Bernoulli eğilme kuramından ($\kappa = M/EI$, $\varepsilon = y/R$).
  • Hangi şartlarda geçerli? Dairesel kesitli, düz, homojen lifler. (2) ve (3) doğrusal elastik, gevrek bir lif içindir (cam ve karbon böyledir; aramid lifler basma tarafında akar ve daha toleranslıdır). (3) yalnız eğilmeyi içerir; sarma sırasında lif aynı zamanda çekiliyorsa izin verilen yarıçap büyür.
  • Nasıl uygulanır? Örnek 1.3.1 ve 1.3.2.
  • Sonuç ne anlama gelir? Lif ne kadar inceyse o kadar mukavemetli, matrise o kadar iyi bağlı ve o kadar kolay işlenebilir. Karbon lifin 0,4 mm yarıçapla bükülebilmesi, aynı malzemeden 1 mm çaplı bir çubuğun ise 56 mm'den küçük yarıçapta kırılması, dokuma kumaşların neden mümkün olduğunu açıklar.
Çözümlü örnek 1.3.1Temel

Lif inceltilince arayüz alanı

Verilenler

Bir tabakada 100 adet, 10 μm çapında, 10 mm boyunda lif var. Lifler, toplam lif hacmi aynı kalacak biçimde 5 μm çaplı liflerle değiştiriliyor [Kaw, Alıştırma 1.8, s. 56].

İstenenler

Başlangıçtaki arayüz alanı, yeni lif sayısı, yeni arayüz alanı ve artış oranı.

Model ve kabuller

Dairesel, düz lifler; uç yüzeyler ihmal (yan yüzey alanı uç alanından çok büyük); bağıntı (1).

Çözüm

$$ A_I = N\pi D l = 100 \times \pi \times 0{,}010 \times 10 = 31{,}42\ \text{mm}^2 $$

$n = N(D/d)^2 = 100 \times (10/5)^2 = 400$ lif.

$$ A_{II} = 400 \times \pi \times 0{,}005 \times 10 = 62{,}83\ \text{mm}^2 $$

Oran $A_{II}/A_I = D/d = 2$.

Birim kontrolü

mm × mm = mm² ✓ (çap mm'ye çevrildi: 10 μm = 0,010 mm). Sağlama: lif hacmi her iki durumda $100\pi(0{,}010)^2/4\times10 = 0{,}0785$ mm³ ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Lif sayısı dört katına çıkarken arayüz alanı iki katına çıkıyor. Matristen life yük aktaran yüzey iki kat büyüdüğü için aynı yük daha düşük arayüz kayma gerilmesiyle aktarılır. Ama arayüz alanı büyüdükçe lifin reçineyle tam ıslatılması zorlaşır; çok ince lifler üretimde daha dikkatli işlem ister.

Benzer problem — kendinizi sınayın7 μm'den 5 μm'ye

Lif hacim oranı aynı kalmak koşuluyla 7 μm çaplı karbon lifler 5 μm'lik liflerle değiştirilirse lif sayısı ve arayüz alanı kaç katına çıkar?

Çözümü göster

Lif sayısı $(7/5)^2 = 1{,}96$ katına, arayüz alanı $7/5 = 1{,}40$ katına çıkar.

Çözümlü örnek 1.3.2Temel

Karbon lif ne kadar bükülebilir?

Verilenler

Grafit lif: $d = 7$ μm, $E = 230$ GPa, $\sigma_{\ult} = 2067$ MPa [Kaw, Tablo 1.5, s. 20]. Karşılaştırma: çapı 0,5 mm, $E = 206{,}8$ GPa olan çelik tel.

İstenenler

(a) Lifin en küçük bükme yarıçapı. (b) Aynı karbon malzemeden 1 mm çaplı bir çubuğun en küçük bükme yarıçapı. (c) Lifin eğilme esnekliğinin çelik telinkine oranı.

Model ve kabuller

Doğrusal elastik, gevrek lif; bağıntı (2) ve (3).

Çözüm

(a) $\varepsilon_{\ult} = 2067/230\,000 = 0{,}00899$. $R_{\min} = 0{,}007/(2\times0{,}00899) = 0{,}389$ mm.

(b) $R_{\min} = 1/(2\times0{,}00899) = 55{,}6$ mm.

(c)

$$ \frac{(EI)_{\text{tel}}}{(EI)_{\text{lif}}} = \frac{206{,}8\times0{,}5^4}{230\times0{,}007^4} = \frac{12{,}93}{5{,}52\times10^{-7}} = 2{,}34\times10^{7} $$

Birim kontrolü

$\varepsilon$ boyutsuz (MPa/MPa); $R$ = mm/boyutsuz = mm ✓. (c)'de GPa·mm⁴ / GPa·mm⁴ boyutsuz ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Karbon lif yarım milimetrelik bir yarıçapla bükülebilir; bu yüzden dokunabilir ve küçük çaplı mandrellere sarılabilir. Aynı malzemeden yapılmış 1 mm'lik bir çubuk, avuç büyüklüğünde bir yarıçapın altında kırılır. Lif, 0,5 mm'lik çelik telden yaklaşık 23 milyon kat esnektir; çapın dördüncü kuvveti modüldeki küçük farkı tamamen ezer.

Benzer problem — kendinizi sınayınÇelik tel ve alüminyum tel

Kaw'ın alıştırmasında 0,01 inç çaplı çelik tel ($E$ = 30 Msi) ile 0,02 inç çaplı alüminyum tel ($E$ = 10 Msi) karşılaştırılır [Kaw, Alıştırma 1.9, s. 56]. Hangisi daha esnektir, kaç kat?

İpucu

Birimler oranda sadeleşir; Msi ve inç olarak bırakabilirsiniz.

Çözümü göster

Esneklik oranı:

$$ \frac{1/(E d^4)_{\text{çelik}}}{1/(E d^4)_{\text{Al}}} = \frac{10\times0{,}02^4}{30\times0{,}01^4} = \frac{10\times16}{30} = 5{,}33 $$

Modülü üç kat büyük olsa da çelik tel, çapı yarı olduğu için 5,33 kat daha esnektir.

Kendiniz deneyin

Araçta lif çapını ve malzemeyi değiştirerek (1)–(3) bağıntılarının etkisini görün. Referans çapı Kaw'ın alıştırmasındaki 10 μm olarak başlar.

Lif çapı hesaplayıcısıBağıntı (1)–(3)

Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 1.3.1 ve 1.3.2'deki sayıları kullanabilirsiniz.

6. Matrisler

Polimer matrisler iki aileye ayrılır [Kaw, s. 28–29] [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 133–136]:

  • Termosetler (İng. thermoset) (epoksi, polyester, vinilester, fenolik, poliimid) kürleme (İng. curing) sırasında çapraz bağlanır; bir kez sertleşince eritilemez ve yeniden şekillendirilemez.
  • Termoplastikler (İng. thermoplastic) (PEEK, PPS, polipropilen, poliamid) ısı ve basınçla yumuşar, yeniden şekillendirilebilir.
Termoplastik ve termoset matrislerin karşılaştırması
TermoplastikTermoset
Isı ve basınçla yumuşar; onarımı kolayIsıtılınca bozunur
Kopma şekil değiştirmesi yüksekKopma şekil değiştirmesi düşük
Raf ömrü sınırsızRaf ömrü sınırlı
Yeniden işlenebilirYeniden işlenemez
Yapışkan değil, elle tutması kolayYapışkan
Kısa kürleme çevrimiUzun kürleme çevrimi
Yüksek üretim sıcaklığı ve viskozite işlemeyi zorlaştırırDüşük üretim sıcaklığı
Çözücülere direnci mükemmelÇözücülere direnci orta

Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), s. 29. Tablo Türkçeye çevrilerek alındı; aynı tablo Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 134'te de var.

Epoksi, maliyeti yüksek olsa da havacılıkta polimer matrislerin üçte ikisinden fazlasını oluşturur. Nedenleri yüksek mukavemet, lifleri iyi ıslatan düşük viskozite, kürlemede düşük uçucu madde ve düşük çekme (büzülme), ve 20'den fazla sınıfta bulunabilmesidir. Tipik bir epoksinin oda sıcaklığında modülü 3,79 GPa, çekme mukavemeti 82,7 MPa, bağıl yoğunluğu 1,28'dir [Kaw, Tablo 1.10, s. 28]. Reçine emdirilmiş ve kısmen kürlenmiş, kullanıma hazır bantlara prepreg (İng. prepreg) denir; termoset prepregler buzdolabında saklanır [Kaw, s. 29–30].

Lif ile matrisin bağı üç yoldan oluşur: kimyasal bağ (gerekirse bağlayıcı ajan (İng. coupling agent) ile; cam lifte silan), lif yüzeyinin pürüzlülüğünden gelen mekanik kenetlenme ve atomların karşılıklı difüzyonuyla oluşan tepkime bağı. Sonuncusu bir ara faz (İng. interphase) oluşturur; bağı güçlendirir ama life mikro çatlaklar da getirebilir. Matrisin ısıl genleşmesi lifinkinden büyükse, üretim sıcaklığından soğurken matris lifi çepeçevre sıkıştırır [Kaw, s. 15–16].

7. Matris türüne göre kompozitler

Matris türüne göre tipik özellikler ve özgül değerler (özgül değerler bu kaynakta hesaplandı)
MalzemeTürBağıl yoğ.E (GPa)σult (MPa)E/ρ (GPa/(g/cm³))σ/ρ (MPa/(g/cm³))
Grafit/epoksiPMC (İng. polymer matrix composite (PMC); sembol PMC)1,6181,01500113,1937,5
Cam/epoksiPMC1,838,6106221,4590,0
SiC/alüminyumMMC (İng. metal matrix composite (MMC); sembol MMC)2,6117,2120645,1463,8
Grafit/alüminyumMMC2,2124,1448,256,4203,7
SiC/LASCMC (İng. ceramic matrix composite (CMC); sembol CMC)2,189,63496,442,7236,4
SiC/CASCMC2,512140048,4160,0
Karbon–karbonC–C (İng. carbon–carbon composite (C–C); sembol C–C)1,6813,535,78,021,3
Çelikmetal7,8206,8648,126,583,1
Alüminyummetal2,668,95234,426,590,2

Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Tablo 1.4, 1.11, 1.13, 1.14 (s. 20, 42, 46, 48). Grafit/epoksinin mukavemeti Kaw Tablo 1.4'te 150,0 MPa yazılmış; bu, aynı tablodaki 217,6 ksi ile ve Tablo 1.1 ile çelişen bir dizgi hatasıdır, 1500 MPa alındı. Tablolardaki değerler tek yönlü malzemelerin lif doğrultusu içindir.

  • PMC en yaygın kompozittir: ucuz, mukavemetli ve üretimi basit. Zayıf yanları düşük çalışma sıcaklığı, yüksek ısıl ve nem genleşmesi ve bazı doğrultulardaki düşük elastik özelliklerdir [Kaw, s. 19].
  • MMC'de alüminyum, magnezyum veya titanyum SiC ya da karbon liflerle takviye edilir: daha yüksek özgül rijitlik, daha düşük ısıl genleşme, yüksek sıcaklıkta korunan mukavemet. PMC'ye göre nemden etkilenmez, ısı ve elektriği iyi iletir, aşınmaya ve yorulmaya daha dayanıklıdır; ama işleme sıcaklığı ve yoğunluğu yüksektir ve süneklik ile kırılma tokluğu düşebilir (alüminyumda kopma uzaması %48'den %10'un altına inebilir) [Kaw, s. 40–44].
  • CMC'de amaç rijitlikten çok toklukur: monolitik SiC'nin kırılma tokluğu 3 MPa√m iken SiC/SiC kompozitinki 30 MPa√m'ye ulaşır. Burada zayıf arayüz bilerek kullanılır: arayüz çatlağı saptırıp körelttiği için kırılma aniden değil kademeli olur [Kaw, Tablo 1.12, s. 16, 45].
  • Karbon–karbon kompozitler çok yüksek sıcaklıkta (koruyucu kaplamayla) mukavemetini korur; uzay mekiği burun konisi ve uçak frenlerinde kullanılmıştır. Yaklaşık 450 °C'de oksitlenmeye başladığı için SiC kaplanır. Tablodaki düşük oda sıcaklığı değerleri bu malzemenin rijitlik için değil, sıcaklık için seçildiğini gösterir [Kaw, s. 46–50].

Kaw, çalışma sıcaklığı sınırlarını polimerler için yaklaşık 400 °C, metaller için 1000 °C, seramikler için 1500 °C olarak verir [Kaw, s. 45]. Bu bir üst sınırdır; yaygın epoksiler çok daha önce, genellikle 200 °C'nin altında yumuşar [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 50].

8. Yapısal biçimler: katmanlı, sandviç, hibrit

Katmanlı yapı. Tek yönlü tabakalar farklı açılarda dizilerek yükün geldiği her doğrultuda rijitlik sağlanır. Ders 1.1'de bunun nedenini, Ders 1.2'de bedelini (yarı izotrop dizilimde özgül rijitliğin azalması) gördük. Dizilimin gösterimi ve analizi Hafta 10'un konusu.

Sandviç yapı (İng. sandwich structure). İki ince, rijit yüz levhası ile aralarındaki kalın ve hafif bir çekirdekten (İng. core; sembol $c$ (kalınlık); birim: mm) oluşur. Çekirdek bal peteği (İng. honeycomb), köpük ya da balsa olabilir. Yüz levhaları eğilme momentini çekme ve basma olarak taşır, çekirdek onları birbirinden uzak tutar ve aralarındaki kayma kuvvetini aktarır. Cephe kaplamalarında ve rüzgâr türbini kanat kabuklarında sandviç paneller kullanılır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 156–164] [Mishnaevsky vd. 2017].

Sandviç kesit ve boyutları Birim genişlikte sandviç kesit. Üstte ve altta kalınlığı t_f olan iki yüz levhası, arada kalınlığı c olan çekirdek. Yüz levhalarının orta düzlemleri arasındaki uzaklık d eşittir c artı t_f. Ortada tarafsız eksen kesikli çizgiyle gösterilmiş. tarafsız eksen tf c d yüz levhası (kompozit) çekirdek (köpük, bal peteği, balsa) yüz levhası
Şekil 2. Sandviç kesitin boyutları (birim genişlik). $d = c + t_f$, yüz levhalarının orta düzlemleri arasındaki uzaklıktır.
Kabuller
  • Yüz levhaları aynı malzemeden, aynı kalınlıkta ($t_f$), modülü $E_f$.
  • Çekirdeğin eğilme rijitliğine katkısı ihmal edilir (modülü yüzlerinkinin binde biri mertebesinde).
  • Çekirdeğin kayma şekil değiştirmesi ihmal edilir; bu, sehmi biraz küçük tahmin ettirir (bkz. Alıştırma 5).

Birim genişlik için paralel eksen teoremiyle, her yüz levhasının kendi atalet momentine tarafsız eksene uzaklığından gelen terimi ekleriz:

$$ D = E_f\left[2\,\frac{t_f^3}{12} + 2\,t_f\left(\frac{d}{2}\right)^2\right] \;\approx\; \frac{E_f\,t_f\,d^2}{2} \qquad (t_f \ll d) \tag{4} $$

Rijitlik, çekirdek kalınlığıyla yaklaşık karesel artarken kütle yalnız doğrusal artar (ve hafif çekirdek nedeniyle yavaş). Sandviçin üstünlüğü buradan gelir. Bu basit model ve çekirdek kaymasının eklenmesi sandviç kuramının konusudur [Zenkert].

Çözümlü örnek 1.3.3Mühendislik uygulaması

Cephe paneli: tek parça levha yerine sandviç

Verilenler

Ders 1.2, Örnek 1.2.2'deki panel şeridi: açıklık 1,2 m, $q$ = 1 kPa, sehim sınırı 12 mm. Orada yarı izotrop cam/epoksi tek parça levha için $h$ = 11,25 mm, 20,25 kg/m² bulduk. Şimdi yüzler 1 mm kalınlığında aynı yarı izotrop cam/epoksi ($E_f$ = 18 960 MPa, 1,8 g/cm³), çekirdek 20 mm kalınlığında, yoğunluğu 80 kg/m³ olan bir köpük.

İstenenler

Sandviçin birim genişlik eğilme rijitliği, sehimi, birim alan kütlesi ve yüz levhalarındaki gerilme; tek parça levhayla karşılaştırma.

Model ve kabuller

Basit mesnetli şerit, düzgün yayılı yük; bağıntı (4) ve kabulleri.

Çözüm

$d = c + t_f = 21$ mm. Bağıntı (4):

$$ D = 18\,960\left[2\cdot\frac{1^3}{12} + 2\cdot1\cdot10{,}5^2\right] = 18\,960 \times 220{,}67 = 4{,}184\times10^{6}\ \text{N·mm}^2/\text{mm} $$

Tek parça levha: $D = 18\,960\times11{,}25^3/12 = 2{,}250\times10^6$ N·mm²/mm. Oran 1,86.

Sehim (birim genişlikte $q$ = 0,001 N/mm/mm):

$$ \delta = \frac{5qL^4}{384D} = \frac{5\times0{,}001\times1200^4}{384\times4{,}184\times10^6} = 6{,}45\ \text{mm} < 12\ \text{mm} $$

Kütle: $3{,}6 + 1{,}6 = 5{,}2$ kg/m² (yüzler $2\times1{,}0\times1{,}8$, çekirdek $20\times0{,}080$) (tek parça levhada 20,25 kg/m²).

Yüz gerilmesi: moment birim genişlikte $M = qL^2/8 = 180$ N·mm/mm; yüzler bunu bir kuvvet çifti olarak taşır: $\sigma_f \approx M/(t_f\,d) = 180/(1\times21) = 8{,}57$ MPa.

Birim kontrolü

MPa·mm³/mm = N·mm²/mm ✓; (N/mm²)·mm⁴/(N·mm²/mm) → mm ✓; g/cm³·mm = kg/m² ✓. İnce yüz yaklaşımı $E_f t_f d^2/2 = 4{,}181\times10^6$ ile tam değer arasındaki fark %0,1.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Sandviç panel tek parça levhadan 1,86 kat rijit ve 3,9 kat hafif. Sehim sınırın yarısında kaldığı için yüzler daha da inceltilebilir. Yüz gerilmesi (8,6 MPa) yarı izotrop cam/epoksinin mukavemetinin (73 MPa) çok altında. Gerçek tasarımda ayrıca çekirdeğin kayma gerilmesi, yüz levhalarının yerel burkulması (buruşma), yüz–çekirdek yapışması, ısıl genleşme ve yangın davranışı kontrol edilir; bunlar bu kursun kapsamı dışındadır.

Benzer problem — kendinizi sınayınDaha ince çekirdek

Aynı panelde çekirdek kalınlığı 10 mm'ye indirilirse rijitlik, sehim ve kütle ne olur? Sehim sınırı sağlanır mı?

İpucu

$d = 11$ mm. Rijitlik yaklaşık $d^2$ ile değişir.

Çözümü göster
$$ D = 18\,960\left[\tfrac{2}{12} + 2\times5{,}5^2\right] = 1{,}150\times10^6\ \text{N·mm}^2/\text{mm} $$

Bu, 20 mm çekirdekli panelin %27'si. Sehim 23,5 mm > 12 mm: sınır sağlanmaz. Kütle $3{,}6 + 0{,}8 = 4{,}4$ kg/m². Çekirdeği yarıya indirmek kütleyi yalnız %15 azaltırken rijitliği %73 düşürür; çekirdekte tasarruf yapmak verimsizdir.

Hibrit kompozitler (İng. hybrid composite) birden fazla lif ya da matris türünü birleştirir. Tabakalar arası hibritte farklı malzemeden tabakalar üst üste dizilir (ör. burulma rijitliği için cam/epoksi, eğilme rijitliği için grafit/epoksi tabakalı tampon); tabaka içi hibritte aynı tabakada iki lif bulunur (ör. golf sopasında grafit ve aramid). İkisinin bileşimi ve iki farklı reçinenin birlikte kullanıldığı reçine hibrit tabakalar da vardır [Kaw, s. 54] [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 165].

9. Kullanım alanları

Sektörlere göre tipik kompozit uygulamaları
SektörTipik parçaTipik malzeme ve neden
HavacılıkGövde, kanat, kuyruk; fren diskiKarbon/epoksi (özgül rijitlik, yorulma); 787'de yapı ağırlığının %50'si kompozit [Griffiths 2005]. Karbon–karbon fren (yüksek sıcaklık, öz ısı) [Kaw, s. 49]
Rüzgâr enerjisiKanat kabuğu, kiriş başlığıCam/epoksi sandviç kabuk, uzun kanatlarda karbon kiriş başlığı; rijitlik/ağırlık ve 100 milyonu aşan yük çevriminde yorulma [Mishnaevsky vd. 2017]
Basınçlı kaplar ve borularGaz tankları, kimyasal boru ve tanklarElyaf sarma karbon veya cam/epoksi; korozyon direnci, yüksek çevresel mukavemet [Kaw, s. 30]
Otomotiv ve raylı sistemlerGövde panelleri, yaprak yay, iç parçalarSMC, RTM ile cam/polyester ve karbon; az parça, hızlı üretim [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 178–195]
DenizcilikTekne gövdesi, güverteCam/polyester veya vinilester, sandviç; korozyon direnci [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 196–206]
Yapı ve altyapıCephe sandviç panelleri, köprü döşemesi, profillerCam/polyester profil çekme, sandviç paneller; hafiflik ve korozyon direnci [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 175, 249–252]
UzayUydu yapıları, burun konisiKarbon/epoksi (düşük ısıl genleşme), karbon–karbon [Kaw, s. 49]
Spor ve medikalBisiklet, kayak, raket; protezKarbon ve aramid; hafiflik, sönümleme [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 238–243, 253]

Geri dönüşüm bu tablonun öbür yüzüdür. Kısa lifli kompozitler mekanik olarak (parçalama, ayırma, öğütme) geri kazanılabilir ve dolgu ya da kısa lif takviyesi olarak yeniden kullanılır; ama özellikler bozulduğu için katkı oranı sınırlı kalır. Kimyasal yöntemler (ör. piroliz) pahalıdır [Kaw, s. 50–51].

10. Sık yapılan hatalar

  • Lif hacim oranını değil, lif türünü değiştirip “aynı kompozit” sanmak. Kaw Tablo 1.4 ile Tablo 2.1'deki “grafit/epoksi” farklı lif oranlarına sahip olabilir; veri alınırken $V_f$ her zaman not edilmelidir.
  • Karbon ve grafiti karıştırmak. Teknik olarak karbon içerikleri farklıdır; ama bu kursta ve çoğu kaynakta “grafit/epoksi” ve “karbon/epoksi” aynı sınıf malzeme için kullanılır.
  • Termoplastiği yapısal olmayan malzeme sanmak. PEEK ve PPS matrisli karbon kompozitler havacılıkta yapı parçasıdır; zorluk işleme sıcaklığı ve viskozitedir.
  • Dokuma kumaşı iki tek yönlü tabakaya eşdeğer saymak. Dokumada lifler birbirinin altından ve üstünden geçerek dalgalanır; bu dalgalanma (kıvrım) rijitliği bir miktar düşürür.
  • Sandviçte çekirdeği önemsiz sanmak. Çekirdek rijitliğe doğrudan katkı vermez ama yüzleri ayırır ve kaymayı taşır. Yetersiz kayma rijitliği sehmi artırır; zayıf yapışma ya da ezilme paneli göçertir.
  • “Neden ince lif?” sorusunda yalnız mukavemeti söylemek. Arayüz alanı ve bükülebilirlik en az o kadar önemlidir; üçü farklı bağıntılarla ifade edilir.

11. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalSınıflandırın

Şunları takviye geometrisi, matris türü ve (varsa) yapısal biçime göre sınıflandırın: (a) cam elyaf takviyeli polyester tekne gövdesi (kırpılmış keçe ve dokuma kumaş katları), (b) SiC parçacıklı alüminyum fren diski, (c) karbon/epoksi kabuklu, alüminyum bal peteği çekirdekli uçak kapağı, (d) betonarme kolon.

İpucu

Her biri için üç soru: takviye ne biçimde? Matris ne? Farklı katlar ya da malzemeler nasıl bir araya getirilmiş?

Çözümü göster

(a) Süreksiz rastgele (keçe) + sürekli dokuma lif; termoset polimer matris (PMC); katmanlı ve hibrit (farklı takviye biçimleri). (b) Parçacık takviyeli; metal matris (MMC); yaklaşık izotrop. (c) Sürekli lif (karbon), polimer matris yüzler; sandviç yapı (metal bal peteği çekirdek). (d) Donatı çubukları lif benzeri sürekli takviye, beton matris (beton kendisi de parçacık takviyeli bir kompozittir); kiriş/kolon ölçeğinde anizotrop.

Alıştırma 2KolaySayısalBükülebilir mi?

Çapı 10 μm, modülü 85 GPa, çekme mukavemeti 1550 MPa olan bir cam lif [Kaw, Tablo 1.5] 0,3 mm yarıçaplı bir dokuma tezgâhı makarasından geçirilebilir mi?

İpucu

(3) bağıntısıyla $R_{\min}$'i bulup 0,3 mm ile karşılaştırın.

Çözümü göster

$\varepsilon_{\ult} = 1550/85\,000 = 0{,}0182$; $R_{\min} = 0{,}010/(2\times0{,}0182) = 0{,}274$ mm. 0,3 mm > 0,274 mm olduğu için kopmaz, ama pay çok küçüktür: lif yüzeyindeki çizikler (cam aşınmaya duyarlıdır) mukavemeti düşürür ve kopmalara yol açabilir. Bu nedenle liflere üretimde koruyucu bir yüzey kaplaması (boyutlandırma) uygulanır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 61].

Alıştırma 3OrtaSayısalÖzgül özelliklerle matris seçimi

Bölüm 7'deki tabloyu kullanarak (a) özgül modül, (b) özgül mukavemet açısından en iyi ve en kötü üç malzemeyi sıralayın. Karbon–karbon neden listenin sonunda olduğu hâlde fren diskinde kullanılır?

İpucu

Tablonun son iki sütununa bakın; C–C'nin seçim ölçütü oda sıcaklığı özellikleri mi?

Çözümü göster

(a) $E/\rho$: grafit/epoksi 113,1 > grafit/Al 56,4 > SiC/CAS 48,4; en düşük C–C 8,0, cam/epoksi 21,4, metaller 26,5. (b) $\sigma/\rho$: grafit/epoksi 937,5 > cam/epoksi 590 > SiC/Al 463,8; en düşük C–C 21,3, çelik 83,1, alüminyum 90,2. C–C, fren diskinde 1000 °C'yi aşan sıcaklıklarda mukavemetini koruması, yüksek öz ısısı ve ısıl şok direnci nedeniyle seçilir; burada oda sıcaklığındaki özgül özellikler ölçüt değildir [Kaw, s. 49].

Alıştırma 4OrtaSayısalSandviç mi, alüminyum mu?

Örnek 1.3.3'teki sandviçle aynı eğilme rijitliğine ($D = 4{,}184\times10^6$ N·mm²/mm) sahip tek parça alüminyum levha ($E$ = 68 950 MPa, 2,6 g/cm³) ne kalınlıkta ve kaç kg/m² olur?

İpucu

$D = Eh^3/12$'yi $h$ için çözün.

Çözümü göster
$$ h = \left(\frac{12D}{E}\right)^{1/3} = \left(\frac{12\times4{,}184\times10^6}{68\,950}\right)^{1/3} = 9{,}00\ \text{mm} $$

Kütle $2{,}6\times9{,}00 = 23{,}4$ kg/m². Sandviç (5,2 kg/m²) alüminyum levhadan 4,5 kat hafif. Alüminyum yüzlü sandviç paneller de bu yüzden yaygındır: kazanç, malzemeden çok geometriden geliyor.

Alıştırma 5ZorSayısalÇekirdek kayması ne kadar sehim ekler?

Sandviç kiriş kuramında çekirdeğin kayma rijitliği (birim genişlik) $S = G_c\,d^2/c$ ile, basit mesnetli ve düzgün yayılı yüklü kirişte kaymadan gelen ek sehim $\delta_s = qL^2/(8S)$ ile verilir [Zenkert]. Örnek 1.3.3'teki panelde çekirdeğin kayma modülü $G_c = 30$ MPa olsun (soru verisi). Ek sehmi bulun ve toplam sehmi sınırla karşılaştırın.

İpucu

$S$'nin birimi N/mm (birim genişlik için N/mm/mm). $q$ = 0,001 N/mm²·1 mm = 0,001 N/mm.

Çözümü göster

$S = 30\times21^2/20 = 661{,}5$ N/mm. $\delta_s = 0{,}001\times1200^2/(8\times661{,}5) = 0{,}272$ mm. Toplam sehim $6{,}45 + 0{,}27 = 6{,}72$ mm < 12 mm. Bu panelde çekirdek kayması sehmi yalnız %4 artırıyor; ama kısa açıklıklı, kalın çekirdekli ya da yumuşak köpüklü panellerde kayma terimi ($\propto L^2$) eğilme terimini ($\propto L^4$) geçebilir.

Alıştırma 6OrtaKavramsalZayıf arayüz iyi mi kötü mü?

Polimer matrisli kompozitlerde güçlü bir lif–matris bağı istenirken, seramik matrisli kompozitlerde arayüzün bilerek zayıf tutulmasının nedeni nedir?

İpucu

İki durumda “zayıf halka” hangi bileşen? Çatlak nereden başlar?

Çözümü göster

PMC'de matris sünek ve zayıftır; yükü liflere aktarabilmek için güçlü bir arayüz gerekir. CMC'de ise matris gevrektir ve ilk çatlayan odur. Arayüz güçlüyse matris çatlağı doğrudan lifi de keser ve kompozit monolitik seramik gibi aniden kırılır. Zayıf arayüz çatlağı lif boyunca saptırır, lifler çatlağı köprüler ve sıyrılarak enerji tüketir; bu, tokluğu monolitik seramiğe göre birkaç kat artırır [Kaw, s. 16].

12. Özet

Özet
  • Kompozitler takviye geometrisine (parçacık, pul, sürekli/süreksiz lif) ve matris türüne (polimer, metal, seramik, karbon) göre sınıflanır; katmanlı, sandviç ve hibrit yapısal biçimlerdir.
  • Cam ucuz ve mukavemetli ama ağır ve düşük modüllü; karbon rijit, hafif ve düşük genleşmeli ama pahalı ve darbeye duyarlı; aramid hafif ve tok ama basmada zayıf.
  • Termosetler kürlenince yeniden şekillenemez; termoplastikler ısıyla şekillenebilir. Epoksi, yapısal PMC'lerin en yaygın matrisidir.
  • İnce lif: daha az kusur, daha büyük arayüz alanı ($A \propto 1/d$), çok daha yüksek eğilme esnekliği ($\propto 1/(Ed^4)$) ve küçük bükme yarıçapı ($R_{\min} = d/(2\varepsilon_{\ult})$).
  • Sandviçte rijitlik çekirdek kalınlığıyla yaklaşık karesel, kütle doğrusal artar: $D \approx E_f t_f d^2/2$.

Hafta 2'de bu malzemelerin nasıl üretildiğini, üretim yönteminin lif oranı, boşluk ve lif açısı üzerindeki etkisini inceleyeceğiz.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
parçacık takviyeli kompozitparticulate composite——
pul takviyeli kompozitflake composite——
sürekli lifcontinuous (long) fiber——
süreksiz lifdiscontinuous (short) fiber——
dokuma kumaşwoven fabric——
nanokompozitnanocomposite——
ısıl genleşme katsayısıcoefficient of thermal expansion (CTE)$\alpha$1/°C (μm/m/°C)
eğilme esnekliğiflexibility$1/(EI)$1/(N·mm²)
eğilme rijitliğibending (flexural) stiffness$EI$ (birim genişlik için $D$)N·mm² (N·mm²/mm)
termosetthermoset——
kürlemecuring——
termoplastikthermoplastic——
prepregprepreg——
bağlayıcı ajancoupling agent——
ara fazinterphase——
polimer matrisli kompozitpolymer matrix composite (PMC)PMC—
metal matrisli kompozitmetal matrix composite (MMC)MMC—
seramik matrisli kompozitceramic matrix composite (CMC)CMC—
karbon–karbon kompozitcarbon–carbon composite (C–C)C–C—
sandviç yapısandwich structure——
çekirdekcore$c$ (kalınlık)mm
bal peteğihoneycomb——
hibrit kompozithybrid composite——

Kaynaklar

  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 1: Giriş, ders notları (slayt, 330 s.), İTÜ Makina Fakültesi, Katı Cisimlerin Mekaniği programı, 2026. — slayt 54–68 (lif ve matris), 84–97 (ince lif, lif ve matris etkenleri), 102–166 (sınıflandırma, PMC/MMC/CMC/C–C, sandviç, hibrit), 166–256 (kullanım alanları)
  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 1.1–1.3 (s. 12–51), Tablo 1.4–1.14, Alıştırma 1.8–1.9
  • M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 1.7–1.9 (s. 20–31)
  • D. Zenkert, An Introduction to Sandwich Construction, Engineering Materials Advisory Services (EMAS), Cradley Heath, 1995. — sandviç kirişte çekirdek kayma şekil değiştirmesi
  • W. Weibull, “A statistical distribution function of wide applicability”, Journal of Applied Mechanics, 18, 293–297, 1951. — en zayıf halka istatistiği
  • B. Griffiths, “Boeing sets pace for composite usage in large civil aircraft”, CompositesWorld, 1 Mayıs 2005. compositesworld.com
  • L. Mishnaevsky Jr., K. Branner, H. N. Petersen, J. Beauson, M. McGugan, B. F. Sørensen, “Materials for Wind Turbine Blades: An Overview”, Materials, 10(11), 1285, 2017. doi:10.3390/ma10111285

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.