Bu derste öğrenecekleriniz
- Kompozitleri takviye geometrisine ve matris türüne göre sınıflandırmak
- Cam, karbon ve aramid liflerin; termoset ve termoplastik matrislerin farklarını ve tipik özelliklerini karşılaştırmak
- İnce lifin arayüz alanı, eğilme esnekliği ve bükme yarıçapı üzerindeki etkisini türetmek ve hesaplamak
- PMC, MMC, CMC ve karbon–karbon kompozitlerin tipik kullanım alanlarını özellikleriyle ilişkilendirmek
- Sandviç yapının eğilme rijitliğini paralel eksen teoremiyle hesaplayıp tek parça levhayla karşılaştırmak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir basınçlı hidrojen tankı, bir tekne gövdesi, bir uçak fren diski ve bir jet motorunun sıcak bölge parçası “kompozit”tir; ama birbirinden çok farklı malzemelerdir. Tank karbon lifin epoksi içinde sarılmasıyla, tekne çoğu zaman cam lif ve polyesterle, fren diski karbon lifin karbon matris içinde gömülmesiyle, motor parçası seramik matrisle yapılır [Kaw, s. 29–49]. Hangisinin nerede kullanılacağını belirleyen, lif ve matrisin özellikleri ve bunların birbiriyle nasıl birleştirildiğidir. Bu ders, bundan sonraki bütün hesaplarda “malzeme verisi” olarak kullanacağımız sayıların arkasındaki fiziği tanıtıyor.
2. Ön bilgiler
Eğilme ve paralel eksen teoremi
- Saf eğilmede eğrilik $\kappa = 1/R = M/(EI)$; kesitte tarafsız eksenden $y$ uzaklıktaki şekil değiştirme $\varepsilon = y/R$. Kaw bu ilişkiyi $\mathrm{d}^2v/\mathrm{d}x^2 = M/(EI)$ olarak yazar [Kaw, Eş. 1.11, s. 14].
- Bir alanın, kendi ağırlık merkezinden $d$ uzaklıktaki bir eksene göre atalet momenti $I = I_0 + A d^2$ (paralel eksen teoremi).
- Dairesel kesit: $I = \pi d^4/64$; dikdörtgen: $I = bh^3/12$.
3. İki eksenli sınıflandırma
Kompozitler iki bağımsız ölçüte göre sınıflandırılır: takviyenin geometrisi ve matrisin türü [Kaw, s. 16] [Zor, s. 20–25]. Bunlara, tabakaların ve farklı malzemelerin nasıl bir araya getirildiğini anlatan bir üçüncü grup, yapısal biçim eklenir.
- Parçacık takviyeli kompozitlerde parçacıklar rastgele dağıldığı için malzeme genellikle izotroptur; beton (çakıl, kum, çimento) ve SiC parçacıklı alüminyum örnektir. Pul takviyeli kompozitler yassı parçacıklarla düzlem dışı eğilme rijitliğini artırır ama pulların yönü kolay kontrol edilemez [Kaw, s. 16–18].
- Lif takviyeli kompozitlerde lifler sürekli ya da süreksiz olabilir. Sürekli lifler yönlendirilebilir; kısa lifler daha ucuz, işlemesi hızlıdır ama yönleri tam kontrol edilemez [Kaw, s. 14]. Sürekli lifler tek yönlü bant ya da dokuma kumaş olarak kullanılır; lifler bir, iki ya da üç boyutlu düzenlenebilir [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 59–60].
- Bileşenlerinden en az birinin bir boyutu 100 nm'nin altında olan malzemelere nanokompozit denir; bazı özellikleri iyileşirken tokluk ve darbe dayanımı düşebilir [Kaw, s. 18–19].
Bu kursun konusu sürekli lif takviyeli, polimer matrisli tabakalar ve onlardan oluşan katmanlı yapılardır.
4. Lifler
Yapısal kompozitlerde en çok kullanılan üç lif cam, karbon ve aramiddir; bor ve silisyum karbür (SiC) lifler daha özel uygulamalarda kullanılır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 58]. Tipik özellikleri:
| Lif | Bağıl yoğ. | E (GPa) | σult (MPa) | Eksenel α (μm/m/°C) | Kaynak tablo |
|---|---|---|---|---|---|
| E-cam | 2,54 | 72,40 | 3447 | 5,04 | Kaw 1.6 |
| S-cam | 2,49 | 85,50 | 4585 | 5,58 | Kaw 1.6 |
| Grafit (PAN esaslı) | 1,78 | 241,3 | 3447 | −1,26 | Kaw 1.8 |
| Grafit (zift esaslı) | 1,99 | 379,2 | 1723 | −0,54 | Kaw 1.8 |
| Kevlar 29 | 1,44 | 62,05 | 3620 | −2 | Kaw 1.9 |
| Kevlar 49 | 1,48 | 131,0 | 3620 | −2 | Kaw 1.9 |
Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Tablo 1.6, 1.8, 1.9 (s. 21, 25, 26).
- Cam en yaygın liftir: ucuz, mukavemetli, kimyasallara dayanıklı ve elektrik yalıtkanıdır. Modülü düşük, yoğunluğu yüksektir; aşınmaya duyarlıdır. “E” elektrik, “S” yüksek silika anlamına gelir; S-cam yüksek sıcaklıkta mukavemetini daha iyi korur. Cam lif, eriyik camın platin alaşımı nozullardan yaklaşık 10 μm çapında çekilmesiyle üretilir [Kaw, s. 20–23].
- Karbon (grafit) yüksek özgül modül ve mukavemet, düşük ısıl genleşme ve yüksek yorulma dayanımı sunar; pahalıdır, darbeye duyarlıdır, elektrik iletir. Çoğunlukla PAN öncülünden germe, stabilizasyon (200–300 °C), karbonizasyon (1000–1500 °C) ve grafitleştirme (2500 °C üstü) adımlarıyla üretilir. Karbon lif %93–95, grafit lif %99'dan fazla karbon içerir; ama gündelik kullanımda iki ad çoğu zaman eş anlamlı geçer [Kaw, s. 23–25].
- Aramid (Kevlar) düşük yoğunluklu, darbe dayanımı yüksek bir polimer liftir; basma özellikleri zayıftır ve güneş ışığında bozulur. Kevlar 29 balistik yelek ve halatlarda, daha rijit Kevlar 49 havacılıkta kullanılır [Kaw, s. 24–26].
Eksi ısıl genleşme
Karbon ve aramid liflerin eksenel ısıl genleşme katsayısı eksidir: ısınınca boyları kısalır. Pozitif genleşmeli bir matrisle uygun oranda birleştirildiğinde, lif doğrultusunda neredeyse sıfır genleşmeli bir tabaka elde edilir (Kaw Tablo 2.1'deki grafit/epoksi için $\alpha_1 = 0{,}02$ μm/m/°C). Uydu antenleri ve hassas ölçüm yapıları bu yüzden karbon/epoksidir. Aynı fark, kürlemeden soğurken tabakalar arasında artık gerilme doğurur (Hafta 6 ve 11).
5. Lifler neden ince?
Liflerin çapı tipik olarak 5–15 μm'dir. Bunun üç nedeni vardır [Kaw, s. 12–14] [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 84–91]. Her birini ayrı bir bağıntıyla göstereceğiz.
5.1 İnce lif daha mukavemetlidir
Malzemelerin gerçek mukavemeti teorik mukavemetinin çok altındadır; aradaki farkı iç kusurlar (mikro çatlaklar, boşluklar) açar. Kırılma, en büyük kusurun bulunduğu yerden başlar. Bir parçanın hacmi küçüldükçe içinde büyük bir kusur bulunma olasılığı azalır; bu “en zayıf halka” fikrinin istatistiksel modeli Weibull dağılımıdır [Weibull 1951]. Kaw'ın örneğinde 689 MPa mukavemetli bir çelik levhadan çekilen tel 4100 MPa'ya ulaşabilir; karbon liflerin mukavemeti de çap 15 μm'den 5 μm'ye inerken belirgin biçimde artar [Kaw, s. 12, Şekil 1.6].
Ders 1.2'de gördüğümüz $\sigma_f = K_{Ic}/\sqrt{\pi a}$ bağıntısı bu fikri nicel hâle getirir: kusur boyu $a$ küçüldükçe kırılma gerilmesi $1/\sqrt{a}$ ile artar. Çapı 7 μm olan bir lifte, çaptan büyük bir kusur zaten bulunamaz.
5.2 Aynı lif hacminde arayüz alanı çapla ters orantılıdır
Yük matristen life arayüzdeki kayma gerilmesiyle geçtiği için (Ders 1.1, Şekil 1), arayüz alanı büyüdükçe yük aktarımı ve tokluk iyileşir.
- Tabakada, boyu $l$ olan $N$ adet dairesel lif var; çapları $D$.
- Lifler daha ince ($d$) liflerle değiştiriliyor; toplam lif hacmi aynı kalıyor.
Adım 1. Başlangıçtaki arayüz alanı (lif yan yüzeyleri): $A_I = N\pi D l$.
Adım 2. Lif hacmi korunuyor: $N\pi D^2 l/4 = n\pi d^2 l/4$ → $n = N(D/d)^2$.
Adım 3. Yeni arayüz alanı:
$$ A_{II} = n\pi d\,l = N\pi\frac{D^2}{d}l = \frac{4\,(\text{lif hacmi})}{d} \tag{1} $$Lif hacmi sabitken arayüz alanı çapla ters orantılıdır: çap yarıya inerse arayüz alanı iki katına çıkar [Kaw, Eş. 1.8–1.10, s. 13].
5.3 İnce lif kırılmadan bükülür
Dokuma kumaşlarda ve sarma işlemlerinde lifler küçük yarıçaplarla bükülür. Bunun ölçüsü eğilme esnekliğidir : eğilme rijitliği $EI$'nın tersi. Dairesel bir lifte $I = \pi d^4/64$ olduğundan:
$$ \text{esneklik} = \frac{1}{EI} = \frac{64}{\pi E d^4} \;\propto\; \frac{1}{E\,d^4} \tag{2} $$Aynı malzemede esneklik çapın dördüncü kuvvetiyle ters orantılıdır [Kaw, Eş. 1.13, s. 14]. Bunu bir adım ileri taşıyıp “bir lif kırılmadan ne kadar bükülebilir?” diye sorabiliriz. Yarıçapı $R$ olan bir eğrilikte en dış liftaki şekil değiştirme $\varepsilon = (d/2)/R$'dir. Bu değer lifin kopma şekil değiştirmesi $\varepsilon_{\ult} = \sigma_{\ult}/E$'ye ulaşınca lif kırılır:
$$ R_{\min} = \frac{d}{2\,\varepsilon_{\ult}} \tag{3} $$Bağıntı (1)–(3) için dört soru
- Nereden geliyor? (1) yalnız geometriden; (2) ve (3) Euler–Bernoulli eğilme kuramından ($\kappa = M/EI$, $\varepsilon = y/R$).
- Hangi şartlarda geçerli? Dairesel kesitli, düz, homojen lifler. (2) ve (3) doğrusal elastik, gevrek bir lif içindir (cam ve karbon böyledir; aramid lifler basma tarafında akar ve daha toleranslıdır). (3) yalnız eğilmeyi içerir; sarma sırasında lif aynı zamanda çekiliyorsa izin verilen yarıçap büyür.
- Nasıl uygulanır? Örnek 1.3.1 ve 1.3.2.
- Sonuç ne anlama gelir? Lif ne kadar inceyse o kadar mukavemetli, matrise o kadar iyi bağlı ve o kadar kolay işlenebilir. Karbon lifin 0,4 mm yarıçapla bükülebilmesi, aynı malzemeden 1 mm çaplı bir çubuğun ise 56 mm'den küçük yarıçapta kırılması, dokuma kumaşların neden mümkün olduğunu açıklar.
Lif inceltilince arayüz alanı
Verilenler
Bir tabakada 100 adet, 10 μm çapında, 10 mm boyunda lif var. Lifler, toplam lif hacmi aynı kalacak biçimde 5 μm çaplı liflerle değiştiriliyor [Kaw, Alıştırma 1.8, s. 56].
İstenenler
Başlangıçtaki arayüz alanı, yeni lif sayısı, yeni arayüz alanı ve artış oranı.
Model ve kabuller
Dairesel, düz lifler; uç yüzeyler ihmal (yan yüzey alanı uç alanından çok büyük); bağıntı (1).
Çözüm
$$ A_I = N\pi D l = 100 \times \pi \times 0{,}010 \times 10 = 31{,}42\ \text{mm}^2 $$$n = N(D/d)^2 = 100 \times (10/5)^2 = 400$ lif.
$$ A_{II} = 400 \times \pi \times 0{,}005 \times 10 = 62{,}83\ \text{mm}^2 $$Oran $A_{II}/A_I = D/d = 2$.
Birim kontrolü
mm × mm = mm² ✓ (çap mm'ye çevrildi: 10 μm = 0,010 mm). Sağlama: lif hacmi her iki durumda $100\pi(0{,}010)^2/4\times10 = 0{,}0785$ mm³ ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Lif sayısı dört katına çıkarken arayüz alanı iki katına çıkıyor. Matristen life yük aktaran yüzey iki kat büyüdüğü için aynı yük daha düşük arayüz kayma gerilmesiyle aktarılır. Ama arayüz alanı büyüdükçe lifin reçineyle tam ıslatılması zorlaşır; çok ince lifler üretimde daha dikkatli işlem ister.
Benzer problem — kendinizi sınayın7 μm'den 5 μm'ye
Lif hacim oranı aynı kalmak koşuluyla 7 μm çaplı karbon lifler 5 μm'lik liflerle değiştirilirse lif sayısı ve arayüz alanı kaç katına çıkar?
Çözümü göster
Lif sayısı $(7/5)^2 = 1{,}96$ katına, arayüz alanı $7/5 = 1{,}40$ katına çıkar.
Karbon lif ne kadar bükülebilir?
Verilenler
Grafit lif: $d = 7$ μm, $E = 230$ GPa, $\sigma_{\ult} = 2067$ MPa [Kaw, Tablo 1.5, s. 20]. Karşılaştırma: çapı 0,5 mm, $E = 206{,}8$ GPa olan çelik tel.
İstenenler
(a) Lifin en küçük bükme yarıçapı. (b) Aynı karbon malzemeden 1 mm çaplı bir çubuğun en küçük bükme yarıçapı. (c) Lifin eğilme esnekliğinin çelik telinkine oranı.
Model ve kabuller
Doğrusal elastik, gevrek lif; bağıntı (2) ve (3).
Çözüm
(a) $\varepsilon_{\ult} = 2067/230\,000 = 0{,}00899$. $R_{\min} = 0{,}007/(2\times0{,}00899) = 0{,}389$ mm.
(b) $R_{\min} = 1/(2\times0{,}00899) = 55{,}6$ mm.
(c)
$$ \frac{(EI)_{\text{tel}}}{(EI)_{\text{lif}}} = \frac{206{,}8\times0{,}5^4}{230\times0{,}007^4} = \frac{12{,}93}{5{,}52\times10^{-7}} = 2{,}34\times10^{7} $$Birim kontrolü
$\varepsilon$ boyutsuz (MPa/MPa); $R$ = mm/boyutsuz = mm ✓. (c)'de GPa·mm⁴ / GPa·mm⁴ boyutsuz ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Karbon lif yarım milimetrelik bir yarıçapla bükülebilir; bu yüzden dokunabilir ve küçük çaplı mandrellere sarılabilir. Aynı malzemeden yapılmış 1 mm'lik bir çubuk, avuç büyüklüğünde bir yarıçapın altında kırılır. Lif, 0,5 mm'lik çelik telden yaklaşık 23 milyon kat esnektir; çapın dördüncü kuvveti modüldeki küçük farkı tamamen ezer.
Benzer problem — kendinizi sınayınÇelik tel ve alüminyum tel
Kaw'ın alıştırmasında 0,01 inç çaplı çelik tel ($E$ = 30 Msi) ile 0,02 inç çaplı alüminyum tel ($E$ = 10 Msi) karşılaştırılır [Kaw, Alıştırma 1.9, s. 56]. Hangisi daha esnektir, kaç kat?
İpucu
Birimler oranda sadeleşir; Msi ve inç olarak bırakabilirsiniz.
Çözümü göster
Esneklik oranı:
$$ \frac{1/(E d^4)_{\text{çelik}}}{1/(E d^4)_{\text{Al}}} = \frac{10\times0{,}02^4}{30\times0{,}01^4} = \frac{10\times16}{30} = 5{,}33 $$Modülü üç kat büyük olsa da çelik tel, çapı yarı olduğu için 5,33 kat daha esnektir.
Kendiniz deneyin
Araçta lif çapını ve malzemeyi değiştirerek (1)–(3) bağıntılarının etkisini görün. Referans çapı Kaw'ın alıştırmasındaki 10 μm olarak başlar.
Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa Örnek 1.3.1 ve 1.3.2'deki sayıları kullanabilirsiniz.
6. Matrisler
Polimer matrisler iki aileye ayrılır [Kaw, s. 28–29] [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 133–136]:
- Termosetler (epoksi, polyester, vinilester, fenolik, poliimid) kürleme sırasında çapraz bağlanır; bir kez sertleşince eritilemez ve yeniden şekillendirilemez.
- Termoplastikler (PEEK, PPS, polipropilen, poliamid) ısı ve basınçla yumuşar, yeniden şekillendirilebilir.
| Termoplastik | Termoset |
|---|---|
| Isı ve basınçla yumuşar; onarımı kolay | Isıtılınca bozunur |
| Kopma şekil değiştirmesi yüksek | Kopma şekil değiştirmesi düşük |
| Raf ömrü sınırsız | Raf ömrü sınırlı |
| Yeniden işlenebilir | Yeniden işlenemez |
| Yapışkan değil, elle tutması kolay | Yapışkan |
| Kısa kürleme çevrimi | Uzun kürleme çevrimi |
| Yüksek üretim sıcaklığı ve viskozite işlemeyi zorlaştırır | Düşük üretim sıcaklığı |
| Çözücülere direnci mükemmel | Çözücülere direnci orta |
Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), s. 29. Tablo Türkçeye çevrilerek alındı; aynı tablo Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 134'te de var.
Epoksi, maliyeti yüksek olsa da havacılıkta polimer matrislerin üçte ikisinden fazlasını oluşturur. Nedenleri yüksek mukavemet, lifleri iyi ıslatan düşük viskozite, kürlemede düşük uçucu madde ve düşük çekme (büzülme), ve 20'den fazla sınıfta bulunabilmesidir. Tipik bir epoksinin oda sıcaklığında modülü 3,79 GPa, çekme mukavemeti 82,7 MPa, bağıl yoğunluğu 1,28'dir [Kaw, Tablo 1.10, s. 28]. Reçine emdirilmiş ve kısmen kürlenmiş, kullanıma hazır bantlara prepreg denir; termoset prepregler buzdolabında saklanır [Kaw, s. 29–30].
Lif ile matrisin bağı üç yoldan oluşur: kimyasal bağ (gerekirse bağlayıcı ajan ile; cam lifte silan), lif yüzeyinin pürüzlülüğünden gelen mekanik kenetlenme ve atomların karşılıklı difüzyonuyla oluşan tepkime bağı. Sonuncusu bir ara faz oluşturur; bağı güçlendirir ama life mikro çatlaklar da getirebilir. Matrisin ısıl genleşmesi lifinkinden büyükse, üretim sıcaklığından soğurken matris lifi çepeçevre sıkıştırır [Kaw, s. 15–16].
7. Matris türüne göre kompozitler
| Malzeme | Tür | Bağıl yoğ. | E (GPa) | σult (MPa) | E/ρ (GPa/(g/cm³)) | σ/ρ (MPa/(g/cm³)) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Grafit/epoksi | PMC | 1,6 | 181,0 | 1500 | 113,1 | 937,5 |
| Cam/epoksi | PMC | 1,8 | 38,6 | 1062 | 21,4 | 590,0 |
| SiC/alüminyum | MMC | 2,6 | 117,2 | 1206 | 45,1 | 463,8 |
| Grafit/alüminyum | MMC | 2,2 | 124,1 | 448,2 | 56,4 | 203,7 |
| SiC/LAS | CMC | 2,1 | 89,63 | 496,4 | 42,7 | 236,4 |
| SiC/CAS | CMC | 2,5 | 121 | 400 | 48,4 | 160,0 |
| Karbon–karbon | C–C | 1,68 | 13,5 | 35,7 | 8,0 | 21,3 |
| Çelik | metal | 7,8 | 206,8 | 648,1 | 26,5 | 83,1 |
| Alüminyum | metal | 2,6 | 68,95 | 234,4 | 26,5 | 90,2 |
Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Tablo 1.4, 1.11, 1.13, 1.14 (s. 20, 42, 46, 48). Grafit/epoksinin mukavemeti Kaw Tablo 1.4'te 150,0 MPa yazılmış; bu, aynı tablodaki 217,6 ksi ile ve Tablo 1.1 ile çelişen bir dizgi hatasıdır, 1500 MPa alındı. Tablolardaki değerler tek yönlü malzemelerin lif doğrultusu içindir.
- PMC en yaygın kompozittir: ucuz, mukavemetli ve üretimi basit. Zayıf yanları düşük çalışma sıcaklığı, yüksek ısıl ve nem genleşmesi ve bazı doğrultulardaki düşük elastik özelliklerdir [Kaw, s. 19].
- MMC'de alüminyum, magnezyum veya titanyum SiC ya da karbon liflerle takviye edilir: daha yüksek özgül rijitlik, daha düşük ısıl genleşme, yüksek sıcaklıkta korunan mukavemet. PMC'ye göre nemden etkilenmez, ısı ve elektriği iyi iletir, aşınmaya ve yorulmaya daha dayanıklıdır; ama işleme sıcaklığı ve yoğunluğu yüksektir ve süneklik ile kırılma tokluğu düşebilir (alüminyumda kopma uzaması %48'den %10'un altına inebilir) [Kaw, s. 40–44].
- CMC'de amaç rijitlikten çok toklukur: monolitik SiC'nin kırılma tokluğu 3 MPa√m iken SiC/SiC kompozitinki 30 MPa√m'ye ulaşır. Burada zayıf arayüz bilerek kullanılır: arayüz çatlağı saptırıp körelttiği için kırılma aniden değil kademeli olur [Kaw, Tablo 1.12, s. 16, 45].
- Karbon–karbon kompozitler çok yüksek sıcaklıkta (koruyucu kaplamayla) mukavemetini korur; uzay mekiği burun konisi ve uçak frenlerinde kullanılmıştır. Yaklaşık 450 °C'de oksitlenmeye başladığı için SiC kaplanır. Tablodaki düşük oda sıcaklığı değerleri bu malzemenin rijitlik için değil, sıcaklık için seçildiğini gösterir [Kaw, s. 46–50].
Kaw, çalışma sıcaklığı sınırlarını polimerler için yaklaşık 400 °C, metaller için 1000 °C, seramikler için 1500 °C olarak verir [Kaw, s. 45]. Bu bir üst sınırdır; yaygın epoksiler çok daha önce, genellikle 200 °C'nin altında yumuşar [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 50].
8. Yapısal biçimler: katmanlı, sandviç, hibrit
Katmanlı yapı. Tek yönlü tabakalar farklı açılarda dizilerek yükün geldiği her doğrultuda rijitlik sağlanır. Ders 1.1'de bunun nedenini, Ders 1.2'de bedelini (yarı izotrop dizilimde özgül rijitliğin azalması) gördük. Dizilimin gösterimi ve analizi Hafta 10'un konusu.
Sandviç yapı . İki ince, rijit yüz levhası ile aralarındaki kalın ve hafif bir çekirdekten oluşur. Çekirdek bal peteği , köpük ya da balsa olabilir. Yüz levhaları eğilme momentini çekme ve basma olarak taşır, çekirdek onları birbirinden uzak tutar ve aralarındaki kayma kuvvetini aktarır. Cephe kaplamalarında ve rüzgâr türbini kanat kabuklarında sandviç paneller kullanılır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 156–164] [Mishnaevsky vd. 2017].
- Yüz levhaları aynı malzemeden, aynı kalınlıkta ($t_f$), modülü $E_f$.
- Çekirdeğin eğilme rijitliğine katkısı ihmal edilir (modülü yüzlerinkinin binde biri mertebesinde).
- Çekirdeğin kayma şekil değiştirmesi ihmal edilir; bu, sehmi biraz küçük tahmin ettirir (bkz. Alıştırma 5).
Birim genişlik için paralel eksen teoremiyle, her yüz levhasının kendi atalet momentine tarafsız eksene uzaklığından gelen terimi ekleriz:
$$ D = E_f\left[2\,\frac{t_f^3}{12} + 2\,t_f\left(\frac{d}{2}\right)^2\right] \;\approx\; \frac{E_f\,t_f\,d^2}{2} \qquad (t_f \ll d) \tag{4} $$Rijitlik, çekirdek kalınlığıyla yaklaşık karesel artarken kütle yalnız doğrusal artar (ve hafif çekirdek nedeniyle yavaş). Sandviçin üstünlüğü buradan gelir. Bu basit model ve çekirdek kaymasının eklenmesi sandviç kuramının konusudur [Zenkert].
Cephe paneli: tek parça levha yerine sandviç
Verilenler
Ders 1.2, Örnek 1.2.2'deki panel şeridi: açıklık 1,2 m, $q$ = 1 kPa, sehim sınırı 12 mm. Orada yarı izotrop cam/epoksi tek parça levha için $h$ = 11,25 mm, 20,25 kg/m² bulduk. Şimdi yüzler 1 mm kalınlığında aynı yarı izotrop cam/epoksi ($E_f$ = 18 960 MPa, 1,8 g/cm³), çekirdek 20 mm kalınlığında, yoğunluğu 80 kg/m³ olan bir köpük.
İstenenler
Sandviçin birim genişlik eğilme rijitliği, sehimi, birim alan kütlesi ve yüz levhalarındaki gerilme; tek parça levhayla karşılaştırma.
Model ve kabuller
Basit mesnetli şerit, düzgün yayılı yük; bağıntı (4) ve kabulleri.
Çözüm
$d = c + t_f = 21$ mm. Bağıntı (4):
$$ D = 18\,960\left[2\cdot\frac{1^3}{12} + 2\cdot1\cdot10{,}5^2\right] = 18\,960 \times 220{,}67 = 4{,}184\times10^{6}\ \text{N·mm}^2/\text{mm} $$Tek parça levha: $D = 18\,960\times11{,}25^3/12 = 2{,}250\times10^6$ N·mm²/mm. Oran 1,86.
Sehim (birim genişlikte $q$ = 0,001 N/mm/mm):
$$ \delta = \frac{5qL^4}{384D} = \frac{5\times0{,}001\times1200^4}{384\times4{,}184\times10^6} = 6{,}45\ \text{mm} < 12\ \text{mm} $$Kütle: $3{,}6 + 1{,}6 = 5{,}2$ kg/m² (yüzler $2\times1{,}0\times1{,}8$, çekirdek $20\times0{,}080$) (tek parça levhada 20,25 kg/m²).
Yüz gerilmesi: moment birim genişlikte $M = qL^2/8 = 180$ N·mm/mm; yüzler bunu bir kuvvet çifti olarak taşır: $\sigma_f \approx M/(t_f\,d) = 180/(1\times21) = 8{,}57$ MPa.
Birim kontrolü
MPa·mm³/mm = N·mm²/mm ✓; (N/mm²)·mm⁴/(N·mm²/mm) → mm ✓; g/cm³·mm = kg/m² ✓. İnce yüz yaklaşımı $E_f t_f d^2/2 = 4{,}181\times10^6$ ile tam değer arasındaki fark %0,1.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Sandviç panel tek parça levhadan 1,86 kat rijit ve 3,9 kat hafif. Sehim sınırın yarısında kaldığı için yüzler daha da inceltilebilir. Yüz gerilmesi (8,6 MPa) yarı izotrop cam/epoksinin mukavemetinin (73 MPa) çok altında. Gerçek tasarımda ayrıca çekirdeğin kayma gerilmesi, yüz levhalarının yerel burkulması (buruşma), yüz–çekirdek yapışması, ısıl genleşme ve yangın davranışı kontrol edilir; bunlar bu kursun kapsamı dışındadır.
Benzer problem — kendinizi sınayınDaha ince çekirdek
Aynı panelde çekirdek kalınlığı 10 mm'ye indirilirse rijitlik, sehim ve kütle ne olur? Sehim sınırı sağlanır mı?
İpucu
$d = 11$ mm. Rijitlik yaklaşık $d^2$ ile değişir.
Çözümü göster
Bu, 20 mm çekirdekli panelin %27'si. Sehim 23,5 mm > 12 mm: sınır sağlanmaz. Kütle $3{,}6 + 0{,}8 = 4{,}4$ kg/m². Çekirdeği yarıya indirmek kütleyi yalnız %15 azaltırken rijitliği %73 düşürür; çekirdekte tasarruf yapmak verimsizdir.
Hibrit kompozitler birden fazla lif ya da matris türünü birleştirir. Tabakalar arası hibritte farklı malzemeden tabakalar üst üste dizilir (ör. burulma rijitliği için cam/epoksi, eğilme rijitliği için grafit/epoksi tabakalı tampon); tabaka içi hibritte aynı tabakada iki lif bulunur (ör. golf sopasında grafit ve aramid). İkisinin bileşimi ve iki farklı reçinenin birlikte kullanıldığı reçine hibrit tabakalar da vardır [Kaw, s. 54] [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 165].
9. Kullanım alanları
| Sektör | Tipik parça | Tipik malzeme ve neden |
|---|---|---|
| Havacılık | Gövde, kanat, kuyruk; fren diski | Karbon/epoksi (özgül rijitlik, yorulma); 787'de yapı ağırlığının %50'si kompozit [Griffiths 2005]. Karbon–karbon fren (yüksek sıcaklık, öz ısı) [Kaw, s. 49] |
| Rüzgâr enerjisi | Kanat kabuğu, kiriş başlığı | Cam/epoksi sandviç kabuk, uzun kanatlarda karbon kiriş başlığı; rijitlik/ağırlık ve 100 milyonu aşan yük çevriminde yorulma [Mishnaevsky vd. 2017] |
| Basınçlı kaplar ve borular | Gaz tankları, kimyasal boru ve tanklar | Elyaf sarma karbon veya cam/epoksi; korozyon direnci, yüksek çevresel mukavemet [Kaw, s. 30] |
| Otomotiv ve raylı sistemler | Gövde panelleri, yaprak yay, iç parçalar | SMC, RTM ile cam/polyester ve karbon; az parça, hızlı üretim [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 178–195] |
| Denizcilik | Tekne gövdesi, güverte | Cam/polyester veya vinilester, sandviç; korozyon direnci [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 196–206] |
| Yapı ve altyapı | Cephe sandviç panelleri, köprü döşemesi, profiller | Cam/polyester profil çekme, sandviç paneller; hafiflik ve korozyon direnci [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 175, 249–252] |
| Uzay | Uydu yapıları, burun konisi | Karbon/epoksi (düşük ısıl genleşme), karbon–karbon [Kaw, s. 49] |
| Spor ve medikal | Bisiklet, kayak, raket; protez | Karbon ve aramid; hafiflik, sönümleme [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 238–243, 253] |
Geri dönüşüm bu tablonun öbür yüzüdür. Kısa lifli kompozitler mekanik olarak (parçalama, ayırma, öğütme) geri kazanılabilir ve dolgu ya da kısa lif takviyesi olarak yeniden kullanılır; ama özellikler bozulduğu için katkı oranı sınırlı kalır. Kimyasal yöntemler (ör. piroliz) pahalıdır [Kaw, s. 50–51].
10. Sık yapılan hatalar
- Lif hacim oranını değil, lif türünü değiştirip “aynı kompozit” sanmak. Kaw Tablo 1.4 ile Tablo 2.1'deki “grafit/epoksi” farklı lif oranlarına sahip olabilir; veri alınırken $V_f$ her zaman not edilmelidir.
- Karbon ve grafiti karıştırmak. Teknik olarak karbon içerikleri farklıdır; ama bu kursta ve çoğu kaynakta “grafit/epoksi” ve “karbon/epoksi” aynı sınıf malzeme için kullanılır.
- Termoplastiği yapısal olmayan malzeme sanmak. PEEK ve PPS matrisli karbon kompozitler havacılıkta yapı parçasıdır; zorluk işleme sıcaklığı ve viskozitedir.
- Dokuma kumaşı iki tek yönlü tabakaya eşdeğer saymak. Dokumada lifler birbirinin altından ve üstünden geçerek dalgalanır; bu dalgalanma (kıvrım) rijitliği bir miktar düşürür.
- Sandviçte çekirdeği önemsiz sanmak. Çekirdek rijitliğe doğrudan katkı vermez ama yüzleri ayırır ve kaymayı taşır. Yetersiz kayma rijitliği sehmi artırır; zayıf yapışma ya da ezilme paneli göçertir.
- “Neden ince lif?” sorusunda yalnız mukavemeti söylemek. Arayüz alanı ve bükülebilirlik en az o kadar önemlidir; üçü farklı bağıntılarla ifade edilir.
11. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalSınıflandırın
Şunları takviye geometrisi, matris türü ve (varsa) yapısal biçime göre sınıflandırın: (a) cam elyaf takviyeli polyester tekne gövdesi (kırpılmış keçe ve dokuma kumaş katları), (b) SiC parçacıklı alüminyum fren diski, (c) karbon/epoksi kabuklu, alüminyum bal peteği çekirdekli uçak kapağı, (d) betonarme kolon.
İpucu
Her biri için üç soru: takviye ne biçimde? Matris ne? Farklı katlar ya da malzemeler nasıl bir araya getirilmiş?
Çözümü göster
(a) Süreksiz rastgele (keçe) + sürekli dokuma lif; termoset polimer matris (PMC); katmanlı ve hibrit (farklı takviye biçimleri). (b) Parçacık takviyeli; metal matris (MMC); yaklaşık izotrop. (c) Sürekli lif (karbon), polimer matris yüzler; sandviç yapı (metal bal peteği çekirdek). (d) Donatı çubukları lif benzeri sürekli takviye, beton matris (beton kendisi de parçacık takviyeli bir kompozittir); kiriş/kolon ölçeğinde anizotrop.
Alıştırma 2KolaySayısalBükülebilir mi?
Çapı 10 μm, modülü 85 GPa, çekme mukavemeti 1550 MPa olan bir cam lif [Kaw, Tablo 1.5] 0,3 mm yarıçaplı bir dokuma tezgâhı makarasından geçirilebilir mi?
İpucu
(3) bağıntısıyla $R_{\min}$'i bulup 0,3 mm ile karşılaştırın.
Çözümü göster
$\varepsilon_{\ult} = 1550/85\,000 = 0{,}0182$; $R_{\min} = 0{,}010/(2\times0{,}0182) = 0{,}274$ mm. 0,3 mm > 0,274 mm olduğu için kopmaz, ama pay çok küçüktür: lif yüzeyindeki çizikler (cam aşınmaya duyarlıdır) mukavemeti düşürür ve kopmalara yol açabilir. Bu nedenle liflere üretimde koruyucu bir yüzey kaplaması (boyutlandırma) uygulanır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 61].
Alıştırma 3OrtaSayısalÖzgül özelliklerle matris seçimi
Bölüm 7'deki tabloyu kullanarak (a) özgül modül, (b) özgül mukavemet açısından en iyi ve en kötü üç malzemeyi sıralayın. Karbon–karbon neden listenin sonunda olduğu hâlde fren diskinde kullanılır?
İpucu
Tablonun son iki sütununa bakın; C–C'nin seçim ölçütü oda sıcaklığı özellikleri mi?
Çözümü göster
(a) $E/\rho$: grafit/epoksi 113,1 > grafit/Al 56,4 > SiC/CAS 48,4; en düşük C–C 8,0, cam/epoksi 21,4, metaller 26,5. (b) $\sigma/\rho$: grafit/epoksi 937,5 > cam/epoksi 590 > SiC/Al 463,8; en düşük C–C 21,3, çelik 83,1, alüminyum 90,2. C–C, fren diskinde 1000 °C'yi aşan sıcaklıklarda mukavemetini koruması, yüksek öz ısısı ve ısıl şok direnci nedeniyle seçilir; burada oda sıcaklığındaki özgül özellikler ölçüt değildir [Kaw, s. 49].
Alıştırma 4OrtaSayısalSandviç mi, alüminyum mu?
Örnek 1.3.3'teki sandviçle aynı eğilme rijitliğine ($D = 4{,}184\times10^6$ N·mm²/mm) sahip tek parça alüminyum levha ($E$ = 68 950 MPa, 2,6 g/cm³) ne kalınlıkta ve kaç kg/m² olur?
İpucu
$D = Eh^3/12$'yi $h$ için çözün.
Çözümü göster
Kütle $2{,}6\times9{,}00 = 23{,}4$ kg/m². Sandviç (5,2 kg/m²) alüminyum levhadan 4,5 kat hafif. Alüminyum yüzlü sandviç paneller de bu yüzden yaygındır: kazanç, malzemeden çok geometriden geliyor.
Alıştırma 5ZorSayısalÇekirdek kayması ne kadar sehim ekler?
Sandviç kiriş kuramında çekirdeğin kayma rijitliği (birim genişlik) $S = G_c\,d^2/c$ ile, basit mesnetli ve düzgün yayılı yüklü kirişte kaymadan gelen ek sehim $\delta_s = qL^2/(8S)$ ile verilir [Zenkert]. Örnek 1.3.3'teki panelde çekirdeğin kayma modülü $G_c = 30$ MPa olsun (soru verisi). Ek sehmi bulun ve toplam sehmi sınırla karşılaştırın.
İpucu
$S$'nin birimi N/mm (birim genişlik için N/mm/mm). $q$ = 0,001 N/mm²·1 mm = 0,001 N/mm.
Çözümü göster
$S = 30\times21^2/20 = 661{,}5$ N/mm. $\delta_s = 0{,}001\times1200^2/(8\times661{,}5) = 0{,}272$ mm. Toplam sehim $6{,}45 + 0{,}27 = 6{,}72$ mm < 12 mm. Bu panelde çekirdek kayması sehmi yalnız %4 artırıyor; ama kısa açıklıklı, kalın çekirdekli ya da yumuşak köpüklü panellerde kayma terimi ($\propto L^2$) eğilme terimini ($\propto L^4$) geçebilir.
Alıştırma 6OrtaKavramsalZayıf arayüz iyi mi kötü mü?
Polimer matrisli kompozitlerde güçlü bir lif–matris bağı istenirken, seramik matrisli kompozitlerde arayüzün bilerek zayıf tutulmasının nedeni nedir?
İpucu
İki durumda “zayıf halka” hangi bileşen? Çatlak nereden başlar?
Çözümü göster
PMC'de matris sünek ve zayıftır; yükü liflere aktarabilmek için güçlü bir arayüz gerekir. CMC'de ise matris gevrektir ve ilk çatlayan odur. Arayüz güçlüyse matris çatlağı doğrudan lifi de keser ve kompozit monolitik seramik gibi aniden kırılır. Zayıf arayüz çatlağı lif boyunca saptırır, lifler çatlağı köprüler ve sıyrılarak enerji tüketir; bu, tokluğu monolitik seramiğe göre birkaç kat artırır [Kaw, s. 16].
12. Özet
- Kompozitler takviye geometrisine (parçacık, pul, sürekli/süreksiz lif) ve matris türüne (polimer, metal, seramik, karbon) göre sınıflanır; katmanlı, sandviç ve hibrit yapısal biçimlerdir.
- Cam ucuz ve mukavemetli ama ağır ve düşük modüllü; karbon rijit, hafif ve düşük genleşmeli ama pahalı ve darbeye duyarlı; aramid hafif ve tok ama basmada zayıf.
- Termosetler kürlenince yeniden şekillenemez; termoplastikler ısıyla şekillenebilir. Epoksi, yapısal PMC'lerin en yaygın matrisidir.
- İnce lif: daha az kusur, daha büyük arayüz alanı ($A \propto 1/d$), çok daha yüksek eğilme esnekliği ($\propto 1/(Ed^4)$) ve küçük bükme yarıçapı ($R_{\min} = d/(2\varepsilon_{\ult})$).
- Sandviçte rijitlik çekirdek kalınlığıyla yaklaşık karesel, kütle doğrusal artar: $D \approx E_f t_f d^2/2$.
Hafta 2'de bu malzemelerin nasıl üretildiğini, üretim yönteminin lif oranı, boşluk ve lif açısı üzerindeki etkisini inceleyeceğiz.
Bu dersteki terimler
Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim |
|---|---|---|---|
| parçacık takviyeli kompozit | particulate composite | — | — |
| pul takviyeli kompozit | flake composite | — | — |
| sürekli lif | continuous (long) fiber | — | — |
| süreksiz lif | discontinuous (short) fiber | — | — |
| dokuma kumaş | woven fabric | — | — |
| nanokompozit | nanocomposite | — | — |
| ısıl genleşme katsayısı | coefficient of thermal expansion (CTE) | $\alpha$ | 1/°C (μm/m/°C) |
| eğilme esnekliği | flexibility | $1/(EI)$ | 1/(N·mm²) |
| eğilme rijitliği | bending (flexural) stiffness | $EI$ (birim genişlik için $D$) | N·mm² (N·mm²/mm) |
| termoset | thermoset | — | — |
| kürleme | curing | — | — |
| termoplastik | thermoplastic | — | — |
| prepreg | prepreg | — | — |
| bağlayıcı ajan | coupling agent | — | — |
| ara faz | interphase | — | — |
| polimer matrisli kompozit | polymer matrix composite (PMC) | PMC | — |
| metal matrisli kompozit | metal matrix composite (MMC) | MMC | — |
| seramik matrisli kompozit | ceramic matrix composite (CMC) | CMC | — |
| karbon–karbon kompozit | carbon–carbon composite (C–C) | C–C | — |
| sandviç yapı | sandwich structure | — | — |
| çekirdek | core | $c$ (kalınlık) | mm |
| bal peteği | honeycomb | — | — |
| hibrit kompozit | hybrid composite | — | — |
Kaynaklar
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 1: Giriş, ders notları (slayt, 330 s.), İTÜ Makina Fakültesi, Katı Cisimlerin Mekaniği programı, 2026. — slayt 54–68 (lif ve matris), 84–97 (ince lif, lif ve matris etkenleri), 102–166 (sınıflandırma, PMC/MMC/CMC/C–C, sandviç, hibrit), 166–256 (kullanım alanları)
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 1.1–1.3 (s. 12–51), Tablo 1.4–1.14, Alıştırma 1.8–1.9
- M. Zor, Kompozit Malzeme Mekaniği — Ders Notları, Dokuz Eylül Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü, son güncelleme 15.08.2025 (280 s.). Yazar, notların kendi sitesinden serbestçe indirilebildiğini belirtiyor: mehmetzor.com — Bölüm 1.7–1.9 (s. 20–31)
- D. Zenkert, An Introduction to Sandwich Construction, Engineering Materials Advisory Services (EMAS), Cradley Heath, 1995. — sandviç kirişte çekirdek kayma şekil değiştirmesi
- W. Weibull, “A statistical distribution function of wide applicability”, Journal of Applied Mechanics, 18, 293–297, 1951. — en zayıf halka istatistiği
- B. Griffiths, “Boeing sets pace for composite usage in large civil aircraft”, CompositesWorld, 1 Mayıs 2005. compositesworld.com
- L. Mishnaevsky Jr., K. Branner, H. N. Petersen, J. Beauson, M. McGugan, B. F. Sørensen, “Materials for Wind Turbine Blades: An Overview”, Materials, 10(11), 1285, 2017. doi:10.3390/ma10111285
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.