Akademik / MTA 555

İTÜ · Makina Dinamiği, Titreşim ve Akustik · Yüksek lisans

MTA 555 — Gürültü ve Titreşim Kontrolü

Sesin ve titreşimin nasıl ölçüldüğünü, nasıl yayıldığını ve nasıl azaltıldığını sıfırdan anlatan Türkçe ders kaynağı. Her derste kısa bir anlatım, özgün şekiller, adım adım çözümlü örnekler ve çözümlü alıştırmalar var.

14 hafta · 17 ders · 17 ders yayında · terimler sözlüğü

Ders hakkında

Resmî ders tanımı

Temel kavramlar. Akustik gürültü ve titreşim ölçüm yöntemleri. Dış ortamda sesin yayılması. Kapalı ortamların akustiği. Yaşam alanlarında gürültü ve gürültü kontrolü. Ses yutucu malzemeler ve ses absorberleri. Sesin yapı ile etkileşimi. Gürültünün ve titreşimlerin insanlar üzerindeki etkileri. Makinaların gürültü ve titreşim düzeyleri.

Öğrenme çıktıları

  • Çıktı 1 Ses bilgisi, akustik ve titreşimlerin teorik esaslarını anlamak
  • Çıktı 2 Ses ve titreşimlerin insanlar ve sistemler üzerindeki etkilerini anlamak ve değerlendirebilmek
  • Çıktı 3 Ses ve titreşim ölçüm tekniklerinde beceri kazanmak
  • Çıktı 4 Endüstriyel gürültü ve titreşim kontrolünde deneyim kazanmak

Her hafta ve her dersin başında ilgili çıktı numaraları yazılıdır.

Nasıl çalışılır?

  1. Önce fiziksel anlam. Her bağıntıdan önce neyi anlattığını bir şekil ve kısa bir örnekle görün.
  2. Çözümlü örneği takip edin. Verilenler, istenenler, kabuller, çözüm, birim kontrolü ve yorum adım adım yazılıdır.
  3. Benzer problemi kendiniz çözün. Çözümü açmadan önce deneyin.
  4. Alıştırmalarla bitirin. Sınavlar hesap ağırlıklıdır; sayısal soruları atlamayın.

Müfredat

14 hafta

Hafta başlıkları dersin resmî programını izler. Titreşimin temelleri (kütle–yay–sönümleyici) Hafta 1'de, titreşim yalıtımı Hafta 7'de anlatılır. Makina, motor ve dişli haftaları bu iki derse dayanır.

Hafta 1

Temel kavramlar

Ses basıncı, şiddet ve güç; desibel, frekans bantları ve A-ağırlıklandırma; kütle–yay–sönümleyici ile titreşimin temeli.

Çıktı 1

  1. Ders 1aSes ve temel büyüklüklerSes dalgası, frekans ve dalga boyu; ses basıncının tepe, tepeden tepeye ve RMS değerleri; ses şiddeti ve ses gücü.~35 dk
  2. Ders 1bDesibel, frekans bantları ve A-ağırlıklandırmaLp, LI ve LW; desibel toplama ve çıkarma; oktav ve 1/3 oktav bantları; dB ile dB(A) farkı; ses düzeyi ölçer.Hesap aracı~45 dk
  3. Ders 1cTitreşim temelleri: kütle–yay–sönümleyiciDoğal frekans, sönüm oranı, harmonik zorlama, büyütme katsayısı ve rezonans; titreşimin ölçülmesi.~40 dk

Hafta 2

Ses gücü düzeyinin ve yönlülüğün belirlenmesi

Ses gücü kaynağın özelliğidir; yarım küre üzerinde basınç ölçerek ve ses şiddeti probuyla bulunur.

Çıktı 1 Çıktı 2

  1. Ders 2Ses gücü düzeyi ve yönlülükLW ile Lp farkı, yönlülük katsayısı Q ve indeks DI, yarım küre yöntemi, arka plan düzeltmesi, ses şiddeti yöntemi.Hesap aracı~40 dk

Hafta 3

Dış ortamda sesin yayılması

Uzaklıkla azalma, zeminin etkisi, havada yutuş ve bariyerler.

Çıktı 1 Çıktı 2

  1. Ders 3Dış ortamda sesin yayılmasıNokta ve çizgisel kaynak, Q ile zemin etkisi, oktav bantlı hesap, atmosferik yutuş, bariyer ve Fresnel sayısı.~35 dk

Hafta 4

Küçük kapalı ortamların akustiği

Oda modları ve duran dalgalar; Sabine bağıntısı ve kabulleri; direkt ve çınlanım alanı.

Çıktı 1 Çıktı 2

  1. Ders 4Küçük kapalı ortamların akustiğiDuran dalga ve oda modları, ortalama yutum, Sabine T60, oda sabiti, direkt ve çınlanım alanı.Hesap aracı~40 dk

Hafta 5

Yaşam alanlarında gürültü ve gürültü kontrolü

Zamanla değişen gürültü: Leq, SEL, L10/L90, günlük maruziyet ve doz; gürültü kontrolüne genel yaklaşım.

Çıktı 2 Çıktı 3

  1. Ders 5Yaşam alanlarında gürültü ve kontrolüLeq, SEL, yüzdelik düzeyler, LEP,d ve gürültü dozu, konuşma anlaşılabilirliği, kaynak–yol–alıcı yaklaşımı.Hesap aracı~40 dk

Hafta 6

Ses yutucu malzemeler ve susturucular

Yutum katsayısı, gözenekli ve rezonans yutucular; susturucularda iletim kaybı, araya girme kaybı ve gürültü azalması.

Çıktı 2 Çıktı 3

  1. Ders 6Ses yutucu malzemeler ve susturucularYutum katsayısı, gözenekli malzeme kalınlığı, Helmholtz rezonatörü, TL–IL–NR farkı, genleşme odası.~35 dk

Hafta 7

Sesin yapı ile etkileşimi

Havada yayılan ve yapı kaynaklı ses, duvardan ses geçişi; titreşim yalıtımı.

Çıktı 2 Çıktı 3

  1. Ders 7aSesin yapı ile etkileşimiHavada yayılan ve yapı kaynaklı ses, ses iletim kaybı, kütle yasası, koinsidans.~30 dk
  2. Ders 7bTitreşim yalıtımıKuvvet ve hareket geçirgenliği, yalıtımın başladığı frekans oranı, sönümün etkisi, statik çökme, yalıtıcı seçimi.Hesap aracı~40 dk

Hafta 8

Akışkan kaynaklı ses ve gürültü

Akıştan doğan sesin türleri ve fan gürültüsü.

Çıktı 3 Çıktı 4

  1. Ders 8Akışkan kaynaklı ses ve fan gürültüsüMonopol, dipol, kuadrupol; akış hızının etkisi; kanat geçiş frekansı; fan gürültüsünü azaltma.~30 dk

Hafta 9

Aktif gürültü kontrolü

Karşıt fazlı sesle gürültüyü azaltma ilkesi ve sınırları.

Çıktı 3 Çıktı 4

  1. Ders 9Aktif gürültü kontrolüYıkıcı girişim, genlik ve faz hatasının etkisi, ileri ve geri beslemeli kontrol, uygulamalar.~25 dk

Hafta 10

Taşıtlar, binalar ve toplu yaşam alanları için kriterler

İç mekân gürültü ölçütleri ve trafik gürültüsü indeksi.

Çıktı 3 Çıktı 4

  1. Ders 10Gürültü ve titreşim kriterleriNC ve NR eğrileri, oda türüne göre hedefler, TNI, işyeri gürültüsü ve insan üzerindeki etkiler.~25 dk

Hafta 11

Makinalarda gürültü ve titreşim düzeyleri

Endüstriyel kaynakların ses gücünün tahmini ve makina titreşiminin temel kaynakları.

Çıktı 4

  1. Ders 11Makinalarda gürültü ve titreşim düzeyleriFan, pompa, motor ve kompresör gürültüsü; ampirik ses gücü bağıntıları; dengesizlik ve harmonikler.~35 dk

Hafta 12

İçten yanmalı motorlarda titreşim ve gürültü kontrolü

Motor gürültüsünün kaynakları ve temel kontrol önlemleri.

Çıktı 4

  1. Ders 12İçten yanmalı motorlarda titreşim ve gürültüYanma, mekanik ve egzoz gürültüsü; motor takozları, susturucu ve kapsül.~20 dk

Hafta 13

Elektrik motorlarında titreşim ve gürültü kontrolü

Elektrik motorlarında gürültü kaynakları ve ses gücü tahmini.

Çıktı 4

  1. Ders 13Elektrik motorlarında titreşim ve gürültüMekanik, aerodinamik ve elektriksel kaynaklar; ampirik ses gücü bağıntısı; dengeleme ve yalıtım.~20 dk

Hafta 14

Dişli çarklarda titreşimler ve gürültü

Diş temas frekansı, iletim hatası ve dişli kutusu gürültüsünü azaltma.

Çıktı 4

  1. Ders 14Dişli çarklarda titreşim ve gürültüDiş temas frekansı ve harmonikleri, yan bantlar, iletim hatası, gövde titreşimi, azaltma önlemleri.~30 dk

Sınava hazırlık

Çıkmış sorular

1. vize sınavının (26 Kasım 2024) soru metinleri, şekilleri ve ölçüm tabloları kişisel sınav kopyasından aktarılmıştır. Çözümler yayımlanmaz. Her sorunun altında, konunun anlatıldığı ders bağlantısı vardır; önce soruyu kendiniz çözün, sonra dersteki çözümlü örneklerle karşılaştırın.

26 Kasım 2024 — 1. Vize
  1. Aşağıdaki kavramları kısaca açıklayınız.
    1. 2 kHz oktav frekans bandının alt ve üst frekanslarını hesaplayınız.
      İlgili ders: Frekans bantları
    2. Pompalarda ses gücü düzeyini etkileyen parametreleri açıklayınız.
      İlgili ders: Pompalar
    3. Ürün ses gücü düzeyinin belirlenmesi için kullanılan yöntemleri belirterek, üstün ve zayıf yönlerini açıklayınız.
      İlgili ders: Yarım küre ve ses şiddeti yöntemleri
    4. Bir ürünün ses gücü düzeyine ait frekans spektrumu için “ton-gürültü oranı”nı açıklayınız.
    1. Bir otoyolun kenarında görev yapan bir kişinin etkisi altında kaldığı gürültü düzeyini belirleyebilmek için yapılan çalışmalar, söz konusu noktadan 8 saatte ortalama olarak SEL değeri 95 dBA olan 15 kamyon, SEL değeri 91 dBA olan 20 otobüs ve SEL değeri 89 dBA olan 45 otomobil geçtiğini göstermiştir. 8 saatlik süreye karşılık gelen Leq değerini bulunuz.
      İlgili ders: Eşdeğer sürekli düzey
    2. Bir işyerinde bir çalışanın 10 saatlik mesaisi süresince maruz kaldığı gürültü düzeyleri şekilde gösterilmiştir. Bu işyerinde izin verilen gürültü düzeyi 85 dBA’dır. Çalışanın maruz kaldığı gürültü dozunu ve L10 ile L90 düzeylerini hesaplayınız.
      Çalışanın 10 saatlik mesaide maruz kaldığı gürültü düzeyleri: saat başına bir sütun, 08:30'dan 17:30'a, 83 ile 92 dBA arasında.
      Şekil. 10 saatlik mesaide saatlik gürültü düzeyleri [dBA].
      İlgili ders: Günlük maruziyet ve gürültü dozu
    3. Bir konutta yeni alınan klimanın ortam gürültüsüne katkısını belirlemek üzere ses basınç düzeyleri ölçülmüştür. Önce klima çalışırken ölçümler yapılmış, daha sonra klima kapalı iken aynı noktada ölçümler tekrarlanmıştır. Konutta klimanın tek başına çalışması durumunda, aynı noktada oluşturacağı toplam gürültü düzeyini hesaplayınız.
      Ölçülen ses basınç düzeyleri [dB]
      63 Hz125 Hz250 Hz500 Hz1000 Hz2000 Hz4000 Hz
      Klimayla38.134.330.530.727.924.116.3
      Klimasız34.230.425.626.823.020.212.4
      A-ağırlık eğrisi−26.2−16.1−8.6−3.20.01.21.0
      İlgili ders: Desibel toplama ve çıkarma
    1. Sert zemin üzerine yerleştirilmiş bir makineden yayılan gürültünün 5 m uzaklıkta oluşturduğu ses basıncının rms değeri 1 Pa’dır. Gürültü, ortamda hiçbir engele rastlamadan ve her yönde düzgün olarak yayılmaktadır. Ortamın akustik empedansı ρc = 410 rayls’dır. Makinenin ses gücü düzeyini hesaplayınız.
      İlgili ders: Ses gücü ve ses basıncı
    2. Açık havada sıcaklığın 20 °C ve bağıl nemin %50 olduğu bilindiğine göre; beton zemin üzerine yerleştirilmiş, 250 hp gücünde ve 1500 d/d hızında çalıştırılan bir elektrik motorunun oluşturacağı toplam ses gücü düzeyini dBA olarak hesaplayınız.
      İlgili ders: Elektrik motorlarında ses gücünün tahmini
    3. Bir elektrik süpürgesinin etrafında ölçülen ses basınç düzeyleri şekilde gösterilmiştir.
      Elektrik süpürgesini çevreleyen yarım küre üzerinde 1’den 10’a numaralanmış ölçüm noktaları; süpürgenin boyutları 500 mm, 400 mm ve 600 mm.
      Şekil. Elektrik süpürgesinin çevresindeki ölçüm noktaları (1–10); süpürge boyutları 500 × 400 × 600 mm.
      Ölçülen ses basınç düzeyleri [dB], ölçüm noktasına (1–10) göre
      Frekans12345678910
      500 Hz60606555616061606255
      1k Hz59596657596059626356
      2k Hz61576559596163616457
      4k Hz62586456585860626154
      Ölçülen arka plan (background) ses basınç düzeyleri [dB]
      Frekans12345678910
      500 Hz48474852464748484552
      1k Hz47484951454649474650
      2k Hz45464750474647464653
      4k Hz46474553444547464451
      1. Elektrik süpürgesinin ses gücü düzeyini hesaplayınız.
      2. Elektrik süpürgesinin yöneliminin en fazla olduğu doğrultuyu ve bu yöndeki yönelme katsayısını bulunuz.
      İlgili ders: Yarım küre yöntemi · Yönlülük katsayısı ve indeksi

Kaynaklar

Ana kaynaklar

Bu sayfalar ders çalışırken hazırladığım kişisel bir kaynaktır. Anlatımlar, şekiller ve örnekler özgündür. Kitaplardan metin ya da şekil, ders slaytlarından içerik kopyalanmamıştır. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni