Bu derste öğrenecekleriniz
- Ses gücü çevirme katsayısıyla bir makinanın ses gücü düzeyini tahmin etmek
- Pompa ve kompresörler için ampirik ses gücü bağıntılarını kullanmak ve geçerlilik koşullarını söylemek
- Pompalama frekansını hesaplamak ve spektrumda yerini bulmak
- Birden çok makinanın ve kesikli çalışmanın etkisini hesaba katmak
- Dengesizliğin 1× çizgisini ve kuvvetin devirle değişimini açıklamak
İlgili öğrenme çıktıları
- Çıktı 4 Endüstriyel gürültü ve titreşim kontrolünde deneyim kazanmak
Makina daha alınmadan
Bir pompa istasyonu ya da kompresör odası projelendirilirken komşu parsel sınırında ne kadar gürültü olacağı sorulur. Makinalar henüz seçilmemiştir, üretici verisi yoktur. Mühendis, makinanın gücünden ve devrinden yola çıkarak ses gücünü ±birkaç dB doğrulukla tahmin eder, sonra Hafta 3'teki yayılım hesabını yapar. Tahmin, gereken önlemin büyüklüğünü erkenden gösterir.
1. Ses gücü çevirme katsayısı
Bir makinanın tükettiği gücün çok küçük bir kesri sese dönüşür. Derste bu kesir ses gücü çevirme katsayısı olarak verildi:
$$ F = \frac{W}{W_m} $$ $$ L_W = 10\log\frac{F\,W_m}{10^{-12}\ \text{W}} $$$W$ yayılan ses gücü, $W_m$ makinanın anma gücüdür (ikisi de watt). Ders slaytındaki çizelge, çeşitli makina türleri için düşük, orta ve yüksek $F$ değerleri verir; bunlar 500–4000 Hz oktav bantlarının toplamı içindir. Mertebe olarak: elektrik motorlarında $10^{-8}$–$10^{-7}$, dişli kutuları, kompresörler ve dizel motorlarında $10^{-7}$–$10^{-6}$, pompalarda $10^{-6}$–$10^{-5}$, hoparlörde ise $10^{-2}$–$10^{-1}$. Yani 30 kW'lık bir pompa ($F$ = 1,4×10⁻⁵) yalnız yaklaşık 0,4 W ses gücü yayar, ama bu $L_W \approx 116$ dB demektir.
Bu tür bağıntılar bir veri kümesinin ortalamasıdır. Vér & Beranek'in 16. bölümü kendi bağıntıları için A-ağırlıklı ses gücünde yaklaşık ±3 dB doğruluk bekler; oktav bant tahminleri daha az doğrudur. Üretici verisi varsa her zaman o kullanılır.
2. Pompalar
Derste pompa gürültüsünün iki ana kaynağı sayıldı:
- Hidrolik: kavitasyon ve basınç dalgalanmaları.
- Mekanik: yatak sorunları, dişliler, dengesizlik, rezonans, kaplin ayar bozukluğu.
Basınç dalgalanmaları çark kanatları her geçtiğinde tekrarlanır. Bu pompalama frekansı, fanlardaki kanat geçiş frekansının (Hafta 8) karşılığıdır:
$$ f_p = \frac{N\,m}{60}\ \ [\text{Hz}] $$$N$ devir [dev/dk], $m$ çarktaki kanat sayısı (pistonlu pompada bir turdaki basınç çevrimi sayısı). Üretici ses gücü vermemişse ders slaytındaki ampirik bağıntı kullanılabilir:
Verim biliniyorsa:
$$ L_W = 10\log\left[\text{hp}\left(1 - \frac{\eta}{2}\right)\right] + K_p $$Verim bilinmiyorsa:
$$ L_W = 10\log \text{hp} + K_p $$Burada hp pompa gücü [beygir gücü], $\eta$ verimdir. İkinci bağıntı birincide $(1-\eta/2)$ çarpanı atılarak elde edilir; bu çarpan 0,5 ile 1 arasında olduğundan verimi bilmemek tahmini en çok 3 dB yukarı çeker (güvenli tarafta kalır). Sonuç 500–4000 Hz bantlarının toplamıdır; tek bir oktav bandı için slayt, bundan 6 dB çıkarmayı önerir (dört banda eşit dağılım kabulü: $10\log 4 \approx 6$).
| Pompa türü | 1600 dev/dk'dan hızlı | 1600 dev/dk'dan yavaş |
|---|---|---|
| Santrifüj | 95 | 90 |
| Helisel | 100 | 95 |
| Pistonlu | 105 | 100 |
Pistonlu pompa aynı güçte santrifüj pompadan yaklaşık 10 dB daha gürültülüdür; yavaş dönen pompa 5 dB daha sessizdir. Vér & Beranek ayrıca, pompa–motor grubunda gürültünün çoğu zaman elektrik motoruna ait olduğunu belirtir (Hafta 13).
3. Kompresörler
Pistonlu kompresörlerde alçak frekansta kuvvetli bir gürültü duyulur; piston sayısına ve devire bağlıdır. Santrifüj kompresörlerde gürültü sabit ve hareketli kanat sayısına, difüzör ile çark arasındaki aralığa, devire, kademe sayısına, giriş tasarımına, güce, türbülansa ve debiye bağlıdır (ders slaytı). Vér & Beranek, giriş filtresi ve küçük bir susturucusu olan döner ve pistonlu kompresörlerin gövde ve girişinden yayılan toplam ses gücü için şunu verir:
$$ L_W = 90 + 10\log P_{kW}\ \ [\text{dB}] $$ $$ L_{WA} \approx L_W - 2 $$$P_{kW}$ mil gücüdür [kW]; A-ağırlıklı değer için 2 dB düşülür (aynı kitap, Çizelge 16.1). Bu bağıntı tahrik motorunu içermez; motorun ses gücü ayrıca hesaplanıp enerji olarak eklenir. Kompresörün gürültüsü hava talebine göre açılıp kapanan bir çalışma çevrimi gösterebilir.
Dikkat: ders slaytlarındaki bağıntılar beygir gücü (hp), Vér & Beranek'inkiler kilovat (kW) kullanır. 1 hp ≈ 0,746 kW.
4. Birden çok makina ve kesikli çalışma
- $n$ özdeş makina birlikte çalışıyorsa ses gücü düzeyi $10\log n$ artar (enerji toplama, Ders 1b). İki pompa: +3 dB, dört pompa: +6 dB.
- Farklı makinalar için $L_W$'ler enerji olarak toplanır: $L_{W,top} = 10\log\sum 10^{L_{W,i}/10}$.
- Makina zamanın yalnız bir bölümünde çalışıyorsa uzun süreli eşdeğer ses gücü $10\log(\text{çalışma oranı})$ kadar azalır: zamanın %25'inde çalışan kompresör için −6 dB (Vér & Beranek 16. bölüm girişi; $L_{eq}$ mantığı, Hafta 5).
- Alıcıdaki düzey için $L_W$'den Hafta 3'teki yayılım bağıntısıyla $L_p$'ye geçilir. Sert zemin üzerinde yarım küresel yayılım: $L_p = L_W - 10\log(2\pi r^2)$.
5. Makina titreşimi: spektrumdaki çizgiler
Dönen makinaların titreşimi büyük ölçüde periyodiktir. Periyodik bir sinyal Fourier serisiyle temel frekansın katlarına ayrılır (Hafta 1c). Bu yüzden makina titreşiminin spektrumu devir frekansının ($f_d = N/60$) katlarında çizgiler gösterir. Bu katlara "1×, 2×, 3× …" denir.
- 1× çizgisi — dengesizlik. Rotorun kütle merkezi dönme ekseninde değilse, devir frekansında harmonik bir kuvvet doğar (dönen dengesizlik, Ders 7b): $F_0 = m_d r_d\,\omega^2$. Kuvvet devrin karesiyle büyür; devir iki katına çıkınca kuvvet dört katına çıkar. Turhan'ın gösterdiği gibi, çok yüksek devirde gövdenin genliği $m_d r_d/m$ değerine yaklaşır, rezonansta ise sönümle sınırlanan bir tepe yapar. Çare kaynağındadır: rotorun dengelenmesi, yani uygun yerlere kütle eklenip çıkarılması.
- 2×, 3× ve üstü. Kaplin ayar bozukluğu (hizasızlık), gevşek bağlantılar ve yatak sorunları devir frekansının katlarında çizgiler ekler. Bu derste bu çizgilerin ayrıntılı tanısına girmiyoruz; önemli olan, bir çizginin frekansından kaynağına geri gidilebilmesidir.
- Kanat ve diş sayısıyla çarpılmış frekanslar. Pompada $m\times$ (pompalama frekansı), fanda kanat geçiş frekansı, dişlide diş temas frekansı (Hafta 14). Bunlar hem titreşimde hem gürültüde ton olarak görülür.
- Rezonans. Bu çizgilerden biri gövdenin, kaidenin ya da borunun bir doğal frekansına denk gelirse titreşim ve gürültü birden büyür. Turhan, tasarımda devir sayılarının doğal frekanslarla çakıştırılmamasını en önemli kurallardan biri olarak vurgular.
6. Çözümlü örnek
Çözümlü örnek 1 Pompa istasyonu
Verilenler
Açık havada beton zemin üzerinde iki özdeş santrifüj pompa. Her biri 40 hp, 1750 dev/dk, verim $\eta = 0{,}75$, çarkta 6 kanat. Üretici ses gücü vermemiş.
İstenenler
(a) Pompalama frekansı, (b) bir pompanın ve iki pompanın ses gücü düzeyi (500–4000 Hz toplamı), (c) pompalardan 5 m uzakta ses basıncı düzeyi.
Kabuller
Ders slaytındaki ampirik bağıntı ve $K_p$ çizelgesi geçerli; iki pompa birbirine yakın, tek bir nokta kaynak gibi ele alınıyor; sert zemin üzerinde yarım küresel yayılım ($Q = 2$), engel yok, atmosferik yutuş ihmal; motor gürültüsü bu hesaba dahil değil.
Çözüm
- $f_p = 1750 \cdot 6/60 = 175$ Hz.
- Devir 1600 dev/dk'nın üstünde → santrifüj için $K_p = 95$ dB. $\text{hp}(1-\eta/2) = 40 \cdot 0{,}625 = 25$ → $L_W = 10\log 25 + 95 = 14{,}0 + 95 = 109{,}0$ dB. İki pompa: $109{,}0 + 10\log 2 = 112{,}0$ dB.
- $L_p = 112{,}0 - 10\log(2\pi \cdot 5^2) = 112{,}0 - 22{,}0 = 90{,}0$ dB (500–4000 Hz bantlarının toplamı).
Birim kontrolü
Logaritmanın içindeki hp ve $K_p$ birlikte tanımlıdır (bağıntı hp ile kurulmuş); alan m², sonuçlar dB re 1 pW ve dB re 20 µPa ✓.
Yorum
175 Hz'lik pompalama tonu bağıntının kapsadığı 500–4000 Hz aralığının dışında kalıyor; yani bu tahmin pompanın en belirgin tonunu içermiyor olabilir. Ayrıca sonuç A-ağırlıklı değildir; dB(A)'ya çevirmek için bant dağılımı gerekir. Hesap yalnız bir ilk tahmindir; ±3 dB ya da daha fazla belirsizlik taşır.
Benzer problemKendiniz çözünVerim bilinmiyorsa
Aynı pompanın verimi bilinmeseydi tek pompanın $L_W$'si ne olurdu? Pompa 1200 dev/dk'da dönen helisel tip olsaydı?
Çözümü göster
Verim bilinmiyor: $L_W = 10\log 40 + 95 = 16{,}0 + 95 = 111{,}0$ dB, yani 2 dB daha yüksek (güvenli taraf). Helisel, 1200 dev/dk: $K_p = 95$ → yine $10\log 40 + 95 = 111{,}0$ dB (verim bilinmiyorsa); verimle $10\log 25 + 95 = 109{,}0$ dB. Helisel tipin 5 dB'lik fazlası, düşük devrin 5 dB'lik indirimiyle dengelendi.
7. Ölçümde
- Ölçülen büyüklük
- Gürültü için oktav bant ses basıncı düzeyleri ve bunlardan ses gücü (Hafta 2, yarım küre yöntemi); titreşim için yatak gövdesinde dar bantlı ivme ya da hız spektrumu.
- Sensör
- Mikrofon ve ses düzeyi ölçer; ivmeölçer; devri ölçmek için takometre (çizgileri 1×, 2× … olarak tanımak için devir bilinmelidir).
- Sensör konumu
- İvmeölçer yatak gövdesine, yatay, düşey ve eksenel doğrultularda; mıknatıslı ya da vidalı bağlantı.
- Kalibrasyon
- Akustik kalibratör; ivmeölçer için titreşim kalibratörü.
- Frekans aralığı
- Titreşimde en az birkaç devir harmoniği ve kanat/diş frekanslarını kapsayacak aralık; gürültüde 63 Hz–8 kHz oktav bantları.
- Hata kaynakları
- Yanlış devir bilgisiyle çizgilerin yanlış adlandırılması, sensörün gevşek bağlanması, komşu makinaların katkısı, ampirik bağıntının geçerlilik aralığı dışında kullanılması.
8. Sık yapılan hatalar
- Ampirik bağıntının hangi frekans aralığını verdiğini unutmak (slayt bağıntıları 500–4000 Hz toplamı; Vér & Beranek'inkiler toplam ve ayrıca A-ağırlıklı düzeltme).
- hp ve kW'ı karıştırmak.
- İki makinanın $L_W$'sini aritmetik toplamak (109 + 109 ≠ 218; doğrusu 112 dB).
- Ses gücü düzeyini ses basıncı düzeyi gibi yorumlamak; $L_W$ uzaklıktan bağımsızdır.
- Dengesizlik kuvvetini devirden bağımsız sanmak.
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1SayısalÇevirme katsayısı
30 kW'lık, 1600 dev/dk'dan hızlı bir pompa için orta çevirme katsayısı $F = 1{,}4\times10^{-5}$. Ses gücü ve ses gücü düzeyi nedir?
Çözümü göster
$W = 1{,}4\times10^{-5} \cdot 30\,000 = 0{,}42$ W → $L_W = 10\log(0{,}42/10^{-12}) = 116{,}2$ dB (500–4000 Hz).
Alıştırma 2SayısalKompresör
75 kW'lık bir vidalı (döner) kompresörün $L_W$ ve $L_{WA}$ değerlerini Vér & Beranek bağıntısıyla tahmin edin. Kompresör zamanın %25'inde çalışıyorsa uzun süreli eşdeğer $L_{WA}$ ne olur?
Çözümü göster
$L_W = 90 + 10\log 75 = 108{,}8$ dB; $L_{WA} \approx 106{,}8$ dB(A). Kesikli çalışma: $106{,}8 + 10\log 0{,}25 = 106{,}8 - 6{,}0 = 100{,}8$ dB(A). Tahrik motoru dahil değildir.
Alıştırma 3SayısalDengesizlik kuvveti
Bir rotorda dengesizlik $m_d r_d = 0{,}002$ kg·m. 3000 dev/dk'da kuvvet genliği nedir? Devir 6000 dev/dk'ya çıkarsa?
Çözümü göster
$\omega = 2\pi \cdot 3000/60 = 314{,}2$ rad/s → $F_0 = 0{,}002 \cdot 314{,}2^2 = 197$ N. 6000 dev/dk'da $\omega$ iki katı → $F_0 = 790$ N (4 katı). Frekans: 50 Hz ve 100 Hz (1× çizgisi).
Alıştırma 4KavramsalSpektrumu okumak
1450 dev/dk'da dönen, 7 kanatlı çarkı olan bir pompanın titreşim spektrumunda 24,2 Hz, 48,3 Hz ve 169 Hz'de çizgiler var. Her biri neyi gösteriyor olabilir?
Çözümü göster
$f_d = 1450/60 = 24{,}2$ Hz → 1× (dengesizlik); 48,3 Hz → 2× (ör. hizasızlık); $7 \cdot 24{,}17 = 169$ Hz → pompalama frekansı. Kesin tanı için çizgilerin genlikleri, doğrultuları ve zamanla değişimi de incelenir.
Özet
- Ses gücü çevirme katsayısı: $L_W = 10\log(F W_m/10^{-12})$; makinanın gücünün çok küçük bir kesri sese dönüşür.
- Pompa: $f_p = Nm/60$; $L_W = 10\log[\text{hp}(1-\eta/2)] + K_p$ (500–4000 Hz). Kompresör (V&B): $L_W = 90 + 10\log P_{kW}$.
- $n$ özdeş makina: $+10\log n$; kesikli çalışma: $+10\log(\text{çalışma oranı})$.
- Makina titreşimi devir frekansının katlarında çizgiler gösterir; 1× dengesizlikle ilgilidir ve kuvvet $\omega^2$ ile büyür.
- Ampirik bağıntılar ±birkaç dB'lik ilk tahmindir; frekans aralığı ve birimler kontrol edilmelidir.
Sonraki hafta: içten yanmalı motorlarda gürültü ve titreşim.
Kaynaklar
- E. W. Wood, J. D. Barnes, "Prediction of Machinery Noise", Bl. 16: giriş (s. 659–660), 16.1 Air compressors (s. 660–662; Denk. 16.1, Çizelge 16.1 s. 661), 16.8 Feed pumps (s. 672); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
- Ö. Turhan, Mekanik Titreşimler-I: Ayrık Lineer Sistemler, İTÜ Makina Fakültesi, 2016: 2.5.2 Dönen dengesiz rotorların yol açtığı titreşimler (s. 125–128), 1.2.5 Fourier serileri (s. 18).
- İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (5 Kasım): "Endüstriyel Gürültü Kaynakları" — ses gücü çevirme katsayısı, pompalar, hava kompresörleri.