Akademik / MTA 555 / Hafta 7

Hafta 7 · Ders 7a · ~30 dk

Sesin yapı ile etkileşimi

Ses bir duvara çarptığında bir kısmı yansır, bir kısmı yutulur, bir kısmı da duvarı titreştirip öbür tarafa geçer. Makinaların titreşimi ise yapı içinde ilerleyip uzaktaki bir yüzeyden ses olarak yayılabilir. Bu derste bu iki yolu ve tek katlı bir duvarın sesi ne kadar geçirdiğini öğreneceğiz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Havada yayılan ses ile yapı kaynaklı sesi ayırt etmek
  • Ses iletim katsayısı ile iletim kaybını birbirine çevirmek
  • Kütle yasasıyla tek katlı bir duvarın iletim kaybını kestirmek
  • Koinsidans frekansının ne olduğunu ve iletim kaybını neden düşürdüğünü açıklamak

İlgili öğrenme çıktıları

  • Çıktı 2 Ses ve titreşimlerin insanlar ve sistemler üzerindeki etkilerini anlamak ve değerlendirebilmek
  • Çıktı 3 Ses ve titreşim ölçüm tekniklerinde beceri kazanmak
Hafta
7 · Sesin yapı ile etkileşimi
Süre
~30 dk
Neden öğreniyoruz?

Bodrumdaki pompa, beşinci kattaki uğultu

Bodrum katındaki bir hidrofor pompası doğrudan betona bağlanmış. Pompanın sesi bodrumda kalmıyor; beşinci kattaki bir dairede duvarlardan gelen bir uğultu duyuluyor. Ses havadan değil, binanın taşıyıcı sisteminden titreşim olarak gitmiş ve odanın duvarlarından yeniden sese dönüşmüş. Önlem de farklıdır: daha kalın bir kapı değil, pompanın altına titreşim yalıtımı (Ders 7b).

1. Havada yayılan ve yapı kaynaklı ses

  • Havada yayılan ses: kaynak havayı doğrudan titreştirir; ses havada ilerleyip duvara çarpar ve duvarı titreştirerek öbür tarafa geçer. Konuşma, hoparlör, makina gövdesinden yayılan ses.
  • Yapı kaynaklı ses: kaynak bir yapıya (döşeme, kiriş, boru) mekanik olarak bağlıdır. Titreşim yapı içinde ilerler, başka bir yerdeki geniş bir yüzeyi titreştirir ve o yüzey sesi yayar. Pompa, asansör motoru, adım sesi.

Titreşen bir yüzeyin ne kadar ses yaydığı yüzeyin hızına, büyüklüğüne ve frekansa bağlıdır. Küçük bir motor gövdesi düşük frekansta az ses yayar ama aynı motor büyük bir saç levhaya sıkıca bağlanırsa levha bir hoparlör gibi çalışır. Derste gösterilen grafikte, rijit bağlanmış bir motorun elastik takozlarla bağlanan motora göre çok daha yüksek yapı kaynaklı gürültü oluşturduğu görülüyordu.

2. Ses iletim katsayısı ve iletim kaybı

Bir duvara gelen ses gücünün öbür tarafa geçen kesrine ses iletim katsayısı $\tau$ denir. Duvarın sesi durdurma yeteneği iletim kaybıyla anlatılır:

$$ \tau = \frac{W_{iletilen}}{W_{gelen}}, \qquad TL = 10\log\frac{1}{\tau}\ \ [\text{dB}] $$

$TL = 30$ dB demek, gelen gücün binde birinin geçmesi demektir. $\tau$ ile yutum katsayısı $\alpha$ farklıdır: $\alpha$ yansımayan enerjiyi (yutulan + geçen) anlatır. Açık bir pencerenin $\alpha$'sı 1'dir ama TL'si sıfırdır.

3. Kütle yasası

Geniş, tek katlı bir duvarı düşünelim. Ses dalgası duvarı ileri geri itmeye çalışır. Belirli bir frekans aralığında duvarın direnci yalnız ataletinden gelir: Ders 1c'deki kütle bölgesi gibi. Duvar ne kadar ağır ve frekans ne kadar yüksekse, aynı basınç onu o kadar az hareket ettirir. Dik gelen ses için:

$$ TL_0 = 10\log\left[1 + \left(\frac{\pi f\,m''}{\rho c}\right)^2\right] \approx 20\log(m'' f) - 42\ \ \text{dB} $$

$m''$ duvarın birim alan kütlesidir [kg/m²], $\rho c \approx 413$ Pa·s/m. Bir odada ses her açıdan geldiği için ölçülen değer daha düşüktür. Pratikte kullanılan alan geliş kütle yasası yaklaşık $TL \approx TL_0 - 5$ dB'dir.

Sonuç: kütle ya da frekans iki katına çıkınca TL yaklaşık 6 dB artar. Yani duvarı iki kat ağırlaştırmak yalnız 6 dB kazandırır. Düşük frekanslı gürültüyü durdurmak için çok ağır yapılar gerekir.

Tek katlı bir panelin iletim kaybı: kütle yasası ve koinsidans çukuru (şematik)Yatay eksen logaritmik frekans 63 hertzden 8 kilohertze, düşey eksen iletim kaybı. Kesikli turuncu düz çizgi kütle yasası, oktav başına 6 desibel artıyor. Kalın mavi eğri kütle yasasını izliyor, kritik frekans f_c civarında belirgin bir çukur yapıyor, sonra yeniden yükseliyor. Eğri 2 milimetre çelik saç için şematik olarak çizildi.102030405060631252505001k2k4k8kfckütle yasası: +6 dB / oktavkoinsidans çukuruFrekans [Hz]TL [dB]
Şekil 1. Tek katlı bir panelin iletim kaybı (şematik, 2 mm çelik saç için). Kesikli: alan geliş kütle yasası. Kalın: kritik frekans civarındaki koinsidans çukuruyla birlikte.

4. Koinsidans (kritik) frekansı

Bir plakada eğilme dalgaları yayılır ve bunların hızı frekansla artar. Belirli bir frekansta plakadaki eğilme dalgasının dalga boyu, havadaki sesin plaka üzerindeki izdüşümüyle çakışır. Bu durumda hava ile plaka çok kolay enerji alışverişi yapar ve ses duvardan kolayca geçer. Buna koinsidans denir; en düşük frekansına kritik frekans $f_c$ denir:

$$ f_c = \frac{c^2}{2\pi}\sqrt{\frac{m''}{B}}, \qquad B = \frac{E\,h^3}{12(1-\nu^2)} $$

$B$ plakanın eğilme rijitliği, $h$ kalınlık, $E$ elastisite modülü, $\nu$ Poisson oranıdır. Kalın ve rijit plakalarda $f_c$ düşük, ince plakalarda yüksektir. $f_c$ civarında TL, kütle yasasının belirgin biçimde altına düşer (Şekil 1). Bu yüzden bir duvarın kritik frekansının, korunmak istenen frekans aralığının dışında kalması istenir. Plakanın sönümünü artırmak çukuru sığlaştırır.

Kabuller

Kütle yasası, duvarın kendi ilk eğilme rezonanslarının üstünde ve kritik frekansın altında kalan aralıkta geçerlidir. Çok küçük ya da çok rijit paneller, kapı ve pencere aralıkları, yan yollar (döşeme, tavan, kanal) bu basit tahmini bozar. Gerçek duvarların TL'si ölçülerek belirlenir.

5. Çözümlü örnek

Çözümlü örnek 1 Bir kapsül paneli

Verilenler

Bir makina kapsülünün panelleri 2 mm çelik saç: birim alan kütlesi $m'' = 15{,}7$ kg/m². Çelik: $E = 210$ GPa, $\nu = 0{,}3$. Hava: $c = 343$ m/s, $\rho c = 413$ Pa·s/m.

İstenenler

(a) 500 Hz ve 1 kHz'de alan geliş kütle yasasıyla TL, (b) kritik frekans, (c) saç kalınlığı 4 mm'ye çıkarılırsa 1 kHz'deki TL ve kritik frekans.

Kabuller

Geniş panel, kütle kontrollü aralık, $TL \approx TL_0 - 5$ dB.

Çözüm

  1. 500 Hz: $TL_0 = 10\log[1 + (\pi\cdot500\cdot15{,}7/413)^2] = 35{,}5$ dB → $TL \approx 30{,}5$ dB.
    1 kHz: $TL_0 = 41{,}5$ dB → $TL \approx 36{,}5$ dB (frekans iki kat, +6 dB).
  2. $B = 210\times10^9\cdot0{,}002^3/(12\cdot0{,}91) = 154$ N·m. $f_c = \frac{343^2}{2\pi}\sqrt{15{,}7/154} = 18\,725\cdot0{,}319 \approx 5980$ Hz.
  3. 4 mm: $m'' = 31{,}4$ kg/m², 1 kHz'de $TL \approx 42{,}6$ dB (+6 dB). $B$ sekiz kat, $m''$ iki kat büyüdüğü için $f_c$ yarıya iner: yaklaşık 2990 Hz.

Birim kontrolü

$\pi f m''/(\rho c)$: (1/s)(kg/m²)/(kg/(m²·s)) boyutsuz ✓. $B$: Pa·m³ = N·m ✓; $\sqrt{m''/B}$: $\sqrt{(\text{kg/m}^2)/(\text{N·m})} = \text{s/m}^2$; $c^2\cdot\text{s/m}^2 = 1/\text{s}$ ✓.

Yorum

Saçı iki kat kalınlaştırmak 1 kHz'de 6 dB kazandırıyor ama kritik frekansı 6 kHz'den 3 kHz'e, yani işitmenin hassas olduğu bölgeye çekiyor. Kapsüllerde bu yüzden saçın iç yüzüne sönüm katmanı ve yutucu malzeme uygulanır.

Benzer problemKendiniz çözünAğır bir duvar

Birim alan kütlesi 230 kg/m² olan bir beton duvarın 500 Hz'deki iletim kaybını alan geliş kütle yasasıyla bulun. Aynı frekansta 10 kg/m²'lik bir alçı levha için sonuç nedir?

Çözümü göster

Beton: $TL_0 = 10\log[1 + (\pi\cdot500\cdot230/413)^2] = 58{,}8$ dB → $TL \approx 53{,}8$ dB.
Alçı levha: $TL_0 = 31{,}6$ dB → $TL \approx 26{,}6$ dB. Kütle 23 kat farklı, TL farkı $20\log 23 \approx 27$ dB.

6. Ölçümde

Ölçümde
Ölçülen büyüklük
İki oda arasındaki ses basıncı düzeyi farkı (bantlarda); alıcı odanın çınlanım süresi. Yapı kaynaklı ses için titreşim hızı ya da ivmesi.
Sensör
Mikrofonlar (her iki odada), hoparlör; yapı titreşimi için ivmeölçer.
Sensör konumu
Odalarda duvarlardan ve hoparlörden uzak birkaç nokta; titreşimde kaynağın bağlantı noktası ve şikâyet edilen odadaki duvar ya da döşeme.
Kalibrasyon
Akustik kalibratör ve titreşim kalibratörü.
Frekans aralığı
Genellikle 100 Hz – 3,15 kHz 1/3 oktav bantları (yapı akustiği).
Hata kaynakları
Yan yollardan (döşeme, tavan, kanal) geçen ses, kapı ve priz boşlukları, arka plan gürültüsü, alıcı odanın yutumunun hesaba katılmaması.

7. Sık yapılan hatalar

  • Yapı kaynaklı bir gürültüyü daha kalın bir duvarla çözmeye çalışmak; titreşimin kaynağında kesilmesi gerekir.
  • Yutum katsayısı ile iletim kaybını karıştırmak.
  • Kütleyi iki katına çıkarınca TL'nin iki katına çıkacağını sanmak; yalnız 6 dB artar.
  • Kalınlığı artırmanın her zaman iyi olduğunu düşünmek; kritik frekans düşerek kritik bölgeye gelebilir.
  • Küçük bir aralığın (kapı altı, kablo deliği) etkisini ihmal etmek.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 1KavramsalHangi yol?

Bir dairede üst kattaki çamaşır makinesinin sıkma devrinde düşük frekanslı bir uğultu duyuluyor; makinanın bulunduğu odanın kapısını kapatmak sonucu değiştirmiyor. Ses hangi yoldan geliyor? Ne önerirsiniz?

Çözümü göster

Yapı kaynaklı ses: makinanın titreşimi döşemeye geçip alt kattaki tavandan yayılıyor. Kapı havada yayılan sesi azaltır, bunu azaltmaz. Makinanın altına esnek takozlar (titreşim yalıtımı, Ders 7b) önerilir.

Alıştırma 2Sayısalτ ve TL

Bir panelin TL'si 40 dB. Gelen gücün ne kadarı geçer? TL = 20 dB olsaydı?

Çözümü göster

$\tau = 10^{-40/10} = 10^{-4}$, yani on binde biri. TL = 20 dB için $\tau = 10^{-2}$, yüzde biri.

Alıştırma 3SayısalKütle yasası

10 kg/m²'lik bir panelin 125 Hz'deki TL'si alan geliş kütle yasasına göre kaçtır? 500 Hz'de ne olur?

Çözümü göster

125 Hz: $TL_0 = 19{,}6$ dB → $TL \approx 14{,}6$ dB. 500 Hz (iki oktav yukarı): $TL \approx 26{,}6$ dB (+12 dB).

Alıştırma 4Kavramsalİnce cam, kalın cam

Tek camlı bir pencerede cam kalınlığı 4 mm'den 8 mm'ye çıkarılıyor. Düşük ve yüksek frekanslarda ne beklenir?

Çözümü göster

Kütle iki katına çıktığı için kütle kontrollü bölgede yaklaşık 6 dB kazanç olur. Ama kritik frekans yarıya iner; daha kalın camda koinsidans çukuru daha düşük ve daha duyulur bir frekansa kayar. O civarda kazanç beklenenden az olabilir.

Özet

Özet
  • Havada yayılan ses duvarı titreştirerek geçer; yapı kaynaklı ses titreşim olarak yapıda ilerler ve uzakta yeniden ses olur.
  • $TL = 10\log(1/\tau)$; yutum katsayısıyla aynı şey değildir.
  • Kütle yasası: $TL_0 \approx 20\log(m''f) - 42$, alan gelişte yaklaşık 5 dB daha az; kütle ya da frekans iki katına çıkınca +6 dB.
  • Kritik frekansta ($f_c$) TL çukur yapar; kalın plakada $f_c$ düşer.

Sonraki ders: makina titreşimini yapıya geçmeden nasıl keseriz? Titreşim yalıtımı.

Kaynaklar

  • I. L. Vér, "Interaction of Sound Waves with Solid Structures", Bl. 11: 11.1 Types of wave motion in solids (s. 390), 11.7 Sound excitation and sound transmission (s. 421; dik geliş kütle yasası Denk. 11.83c, s. 429; kritik frekans s. 432–433; alan geliş kütle yasası Denk. 11.101, s. 435); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
  • I. L. Vér, "Sound Generation", Bl. 10, 10.1 Basics of sound radiation (s. 346), aynı kitap.
  • İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (17 Aralık): rijit ve elastik mesnetli motorda yapı kaynaklı gürültü.