Bu derste öğrenecekleriniz
- Motor gürültüsünün başlıca kaynaklarını ve ışınım yollarını saymak
- Dizel tahrikli ekipmanın ses gücü düzeyini ampirik bağıntıyla tahmin etmek ve kabullerini söylemek
- Motor takozu için gereken doğal frekansı ve statik çökmeyi hesaplamak
- Susturucu, kapsül ve takozun hangi yola etki ettiğini açıklamak
İlgili öğrenme çıktıları
- Çıktı 4 Endüstriyel gürültü ve titreşim kontrolünde deneyim kazanmak
Jeneratör komşunun duvarının dibinde
Bir şantiyedeki ya da bina arkasındaki dizel jeneratör, gece komşulardan şikâyet alan tipik bir kaynaktır. Gürültü egzoz ağzından, motor gövdesinden, radyatör fanından ve kaidenin titreşimiyle zeminden yayılır. Hangi yolun baskın olduğunu bilmeden yapılan önlem çoğu zaman beklenen azalmayı vermez.
1. Gürültünün kaynakları
Bir içten yanmalı motorda başlıca kaynaklar şunlardır:
- Yanma: silindirdeki ani basınç artışı, pistonu, krank milini ve bloğu zorlar; blok ve bağlı yüzeyler (yağ karteri, supap kapağı) titreşip ses yayar.
- Mekanik: hareketli parçaların darbeleri ve boşlukları (piston, supap mekanizması, dişliler ya da zincir, yataklar). Turhan'ın belirttiği gibi, periyodik hareket yapan her makina uzvu, eylemsizlik kuvveti dengelenmemişse makinayı sarsan periyodik bir kuvvet oluşturur; pistonlu mekanizma bunun tipik örneğidir.
- Emme ve egzoz: supaplar açılıp kapandıkça gaz darbeli akar; susturucusuz bir egzoz ağzı çoğu zaman en güçlü kaynaktır. Darbeler devirle ve silindir sayısıyla tekrarlandığı için bu gürültü alçak frekanslı ve tonaldir.
- Soğutma fanı: fan gürültüsü (Hafta 8), kanat geçiş frekansında tonlar.
Vér & Beranek, bir binanın içindeki sabit dizel tahrikli ekipman için ayrı ayrı ele alınması gereken yayılma noktalarını şöyle sayar: motor girişi, motor gövdesi, egzoz, soğutma fanı ve tahrik edilen makina. Her birinin önündeki engel (bina duvarı, giriş filtresi ve susturucusu, egzoz susturucusu, havalandırma açıklıklarının susturucuları) ayrıca hesaba katılır.
2. Ses gücünün tahmini
Vér & Beranek, normal (üreticinin verdiği) egzoz susturucusu iyi durumda olan, anma devrinde ve anma gücünde çalışan doğal emişli ya da turboşarjlı dizel motorlu ekipmanın en büyük dış toplam ses gücü düzeyi için şunu verir:
$$ L_W = 99 + 10\log P_{kW}\ \ [\text{dB}] $$ $$ L_{WA} \approx L_W - 5 $$$P_{kW}$ motor gücü [kW]; A-ağırlıklı düzey için 5 dB düşülür (aynı kitap, Çizelge 16.1). Malzeme çarpması gibi iş gürültüleri dahil değildir. Şantiyedeki ekipman çoğunlukla kısmi güçte çalıştığı için vardiya boyu eşdeğer düzeyler bu en büyük değerin yaklaşık 2–15 dB altında kalır.
Ders slaytındaki ses gücü çevirme katsayısı (Hafta 11) dizel motorlar için 500–4000 Hz bantlarında orta değer olarak $F = 5\times10^{-7}$ verir. İki yaklaşım farklı frekans aralıklarını ve farklı veri kümelerini temsil eder; aşağıdaki benzer problemde karşılaştırıyoruz.
3. Titreşim ve motor takozları
Motorun ürettiği periyodik kuvvetler kaideye ve şasiye iletilir; oradan yapı kaynaklı ses olarak (Ders 7a) uzak yüzeylere kadar ulaşabilir. Temel önlem motor takozlarıyla kuvvet yalıtımıdır (Ders 7b):
- Yalıtım için takozlu sistemin doğal frekansı, önemli en düşük zorlama frekansının $1/\sqrt2$ katından küçük olmalıdır ($\eta \gt \sqrt2$). Motorlarda en düşük zorlama frekansı çoğunlukla rölantide ortaya çıkar; hesap bu çalışma noktasına göre yapılır.
- Hedef geçirgenlikten gereken frekans oranı (sönüm ihmal): $T = 1/(\eta^2 - 1)$ → $\eta = \sqrt{1 + 1/T}$.
- Statik çökme: $\delta_{st} = g/\omega_n^2$. Çok yumuşak takoz büyük statik çökme ve kalkış–duruşta rezonanstan geçerken büyük hareket demektir; esnek egzoz bağlantısı, esnek yakıt ve soğutma hortumları bu hareketi karşılamalıdır. Rijit bir boru bağlantısı takozu "köprüleyip" yalıtımı bozar.
4. Temel önlemler
- Egzoz: susturucu (Hafta 6). Alçak frekanslı darbeli gürültüde genleşme odalı (reaktif) susturucular, yüksek frekansta yutucu susturucular etkilidir; susturucunun performansı IL ile değerlendirilir, TL ile karıştırılmamalıdır.
- Gövde ışınımı: kapsül (akustik muhafaza). İçi yutucuyla kaplı, ağır cidarlı, sızdırmaz; havalandırma ve soğutma havası susturuculu açıklıklardan geçer. Açıklık ve sızıntılar kapsülün başarımını belirgin biçimde düşürür (Vér & Beranek Bl. 16 girişi: kapı, pencere ve havalandırma açıklıkları bileşik iletim kaybını azaltır).
- Yapı kaynaklı yol: takozlar, esnek bağlantılar; kapsül motora değil, ayrı bir kaideye oturtulmalıdır.
- Fan: büyük çaplı, yavaş dönen fan; fan çıkışında susturucu.
- Yerleşim ve işletme: egzoz ağzını alıcının ters yönüne çevirmek, uzaklık ve bariyer (Hafta 3), gece kısmi yükte çalışma.
5. Çözümlü örnek
Çözümlü örnek 1 Dizel jeneratör
Verilenler
150 kW'lık bir dizel jeneratör, beton saha üzerinde, en yakın konut cephesine 20 m uzakta. Motor + jeneratör kütlesi 1800 kg. Rölantideki en düşük önemli zorlama frekansı 25 Hz (örnek değer).
İstenenler
(a) Ekipmanın $L_W$ ve $L_{WA}$ değeri, (b) 20 m'de A-ağırlıklı ses basıncı düzeyi, (c) cephede hedef 60 dB(A) ise (örnek bir tasarım hedefi, yönetmelik sınırı değil) kapsülün sağlaması gereken en az araya girme kaybı, (d) %90 kuvvet yalıtımı için takozlu sistemin doğal frekansı, toplam takoz rijitliği ve statik çökme.
Kabuller
Vér & Beranek bağıntısı (anma gücü ve devri, standart egzoz susturucusu); sert zemin üzerinde yarım küresel yayılım, engel ve atmosferik yutuş yok; kapsülün etkisi tek sayılı A-ağırlıklı IL olarak alınıyor; tek serbestlik dereceli düşey model, sönüm ihmal.
Çözüm
- $L_W = 99 + 10\log 150 = 99 + 21{,}8 = 120{,}8$ dB; $L_{WA} = 120{,}8 - 5 = 115{,}8$ dB(A).
- $L_{pA} = 115{,}8 - 10\log(2\pi \cdot 20^2) = 115{,}8 - 34{,}0 = 81{,}8$ dB(A).
- Gereken azalma: $81{,}8 - 60 = 21{,}8$ dB → kapsül IL'si en az yaklaşık 22 dB(A) (pay ile birlikte daha fazlası seçilir).
- $T = 0{,}1$ → $\eta = \sqrt{1 + 10} = 3{,}32$ → $f_n = 25/3{,}32 = 7{,}54$ Hz. $k = m\,\omega_n^2 = 1800\,(2\pi \cdot 7{,}54)^2 = 4{,}04\times10^6$ N/m (toplam). $\delta_{st} = g/\omega_n^2 = 9{,}81/2244 = 4{,}4$ mm.
Birim kontrolü
kW logaritmanın içinde bağıntının tanımlı birimi; $k$ [kg·s⁻² = N/m]; $\delta_{st}$ [m/s² ÷ s⁻² = m] ✓.
Yorum
Ampirik $L_W$ en büyük değer olduğu için hesap güvenli taraftadır. Kapsül hesabı A-ağırlıklı tek sayıyla yapıldı; gerçekte dizel gürültüsü alçak frekansta güçlüdür ve kapsülün IL'si alçak frekansta küçüktür, bu yüzden tasarım oktav bantlarında doğrulanmalıdır. Takozlar 25 Hz'de %90 yalıtım sağlar, ama tam yükteki daha yüksek zorlama frekanslarında yalıtım daha da iyidir; kalkışta 7,5 Hz'den geçiş sırasında hareket büyür.
Benzer problemKendiniz çözünİki tahminin karşılaştırılması
Aynı 150 kW'lık motor için ders slaytındaki orta çevirme katsayısı $F = 5\times10^{-7}$ ile ses gücü düzeyini hesaplayın ve Vér & Beranek sonucuyla (120,8 dB) karşılaştırın. Fark neden olabilir?
Çözümü göster
$W = 5\times10^{-7}\cdot 150\,000 = 0{,}075$ W → $L_W = 10\log(0{,}075/10^{-12}) = 108{,}8$ dB. Fark yaklaşık 12 dB. Nedenler: (1) slayt değeri yalnız 500–4000 Hz bantlarını kapsar, dizel gürültüsü ise alçak frekanslarda güçlüdür; Vér & Beranek toplam (bütün bantlar) düzeyi verir; (2) biri ortalama, öteki anma gücündeki en büyük değerdir; (3) bağıntılar farklı veri kümelerinden türetilmiştir. Hangi tahminin kullanıldığı, frekans aralığı ve kabulleriyle birlikte yazılmalıdır.
6. Ölçümde
- Ölçülen büyüklük
- Egzoz ağzında, gövde çevresinde ve fan çıkışında oktav bant ses basıncı düzeyleri; takozun iki yanında (motor ve kaide tarafı) ivme.
- Sensör
- Ses düzeyi ölçer, ivmeölçerler, devir ölçer.
- Sensör konumu
- Kaynakları ayırmak için her yayılma noktasına yakın, ama sıcak egzoz akışının dışında; takoz verimini görmek için takozun hemen üstünde ve altında.
- Kalibrasyon
- Akustik kalibratör, ivmeölçer kalibratörü.
- Frekans aralığı
- Alçak frekanslar önemli: 31,5 Hz oktav bandından başlamak yararlı.
- Hata kaynakları
- Yük ve devrin ölçümler arasında değişmesi, egzoz akışının mikrofona çarpması (rüzgâr gürültüsü), sıcaklık, yansıtıcı yüzeylere yakınlık.
7. Sık yapılan hatalar
- Yalnız gövdeye kapsül yapıp egzozu ve fan açıklığını unutmak; baskın yol değişmeden toplam düzey azalmaz.
- Takozlu motoru rijit borularla bağlamak.
- Takoz seçimini tam yük devrine göre yapıp rölantide rezonansa yaklaşmak.
- A-ağırlıklı tek sayıyla alçak frekanslı bir sorunu çözdüğünü sanmak.
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1Sayısalİş makinası
200 kW'lık bir yükleyicinin en büyük $L_{WA}$ değerini tahmin edin. Vér & Beranek'e göre yükleyiciler için vardiya boyu eşdeğer düzey en büyük değerden 5–6 dB düşüktür; vardiya boyu $L_{WA}$ yaklaşık kaçtır?
Çözümü göster
$L_W = 99 + 10\log 200 = 122{,}0$ dB → $L_{WA} = 117{,}0$ dB(A). Vardiya boyu: yaklaşık 111–112 dB(A).
Alıştırma 2SayısalTakoz çökmesi
Bir motor takozlar üzerinde 6 mm statik çökme yapıyor. Takozlu sistemin doğal frekansı nedir? Rölantideki zorlama frekansı 20 Hz ise sönümsüz kuvvet geçirgenliği ne olur?
Çözümü göster
$f_n = \frac{1}{2\pi}\sqrt{g/\delta} = \frac{1}{2\pi}\sqrt{9{,}81/0{,}006} = 6{,}44$ Hz. $\eta = 20/6{,}44 = 3{,}11$ → $T = 1/(3{,}11^2 - 1) = 0{,}115$ (yaklaşık %89 yalıtım).
Alıştırma 3KavramsalÖnlem sırası
Bir jeneratörün egzoz ağzı, gövdesi ve radyatör fanı ayrı ayrı ölçülüyor; cephedeki katkıları 74, 66 ve 70 dB(A). Önce hangisine önlem alırsınız? Gövdeye 15 dB'lik kapsül yapılsa toplam ne kadar azalır?
Çözümü göster
Toplam: $10\log(10^{7{,}4} + 10^{6{,}6} + 10^{7{,}0}) = 75{,}9$ dB(A). Önce egzoza (en büyük katkı), sonra fana. Yalnız gövde 15 dB azalırsa: $10\log(10^{7{,}4} + 10^{5{,}1} + 10^{7{,}0}) = 75{,}5$ dB(A); yalnız 0,4 dB kazanç.
Özet
- Kaynaklar: yanma, mekanik darbeler, emme–egzoz, soğutma fanı; ışınım noktaları: giriş, gövde, egzoz, fan.
- Dizel tahrikli ekipman (V&B): $L_W = 99 + 10\log P_{kW}$, $L_{WA} \approx L_W - 5$; anma gücündeki en büyük değer.
- Takoz: $\eta \gt \sqrt2$, en düşük zorlama frekansına (çoğunlukla rölanti) göre seçilir; esnek bağlantılar şarttır.
- Egzoza susturucu, gövdeye kapsül, yapı yoluna takoz: önlem baskın yoldan başlar.
Sonraki hafta: elektrik motorlarında gürültü ve titreşim.
Kaynaklar
- E. W. Wood, J. D. Barnes, "Prediction of Machinery Noise", Bl. 16: giriş (s. 659–660), 16.6 Diesel-engine-powered equipment (s. 668–669; Denk. 16.19), Çizelge 16.1 (s. 661); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
- M. L. Munjal, A. G. Galaitsis, I. L. Vér, "Passive Silencers", Bl. 9: 9.2 Silencer performance metrics (s. 281), 9.4 Expansion chamber mufflers (s. 293), aynı kitap.
- E. E. Ungar, J. A. Zapfe, "Vibration Isolation", Bl. 13: 13.2 Classical model (s. 557), 13.6 Practical isolators (s. 576), aynı kitap.
- Ö. Turhan, Mekanik Titreşimler-I: Ayrık Lineer Sistemler, İTÜ Makina Fakültesi, 2016: 2.5.2 (sarsma kuvvetleri üzerine not, s. 128), 2.5.5 Titreşim yalıtımı (s. 147).
- İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (5 Kasım): "Endüstriyel Gürültü Kaynakları" — ses gücü çevirme katsayısı çizelgesi (dizel motorları).