Akademik / MTA 555 / Hafta 1

Hafta 1 · Ders 1c · ~40 dk

Titreşim temelleri: kütle–yay–sönümleyici

Gürültünün çoğu titreşen bir yüzeyden doğar. Bu derste titreşimin en basit modeli olan kütle–yay–sönümleyiciyi kuracak, doğal frekansı, sönüm oranını ve rezonansı öğreneceğiz. Hafta 7'deki titreşim yalıtımı ve makina haftaları bu derse dayanır.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Kütle–yay–sönümleyici modelinin hareket denklemini yazmak
  • Doğal frekansı, kritik sönümü ve sönüm oranını hesaplamak
  • Harmonik hareketin yer değiştirme, hız ve ivme genliklerini birbirine çevirmek
  • Büyütme katsayısıyla zorlanmış titreşim genliğini bulmak
  • Rezonansın ne olduğunu ve genliği neyin sınırladığını açıklamak

İlgili öğrenme çıktıları

  • Çıktı 1 Ses bilgisi, akustik ve titreşimlerin teorik esaslarını anlamak
Hafta
1 · Temel kavramlar
Süre
~40 dk
Neden öğreniyoruz?

Belirli bir devirde sarsılan pompa

Çelik bir platform üzerindeki pompa yol alırken bir an bütün platformu sarsıyor, sonra normal devrine ulaşınca sakinleşiyor. Bunun nedeni rezonanstır: pompanın devir frekansı, platform–pompa sisteminin doğal frekansından geçerken titreşim büyür. Hangi devirde sarsıntı olacağını ve ne kadar büyük olacağını kestirmek için tek bir kütle, bir yay ve bir sönümleyiciden oluşan model çoğu zaman yeterlidir.

1. Model ve hareket denklemi

Makinayı rijit bir kütle $m$ [kg], onu taşıyan takozları ya da kirişi bir yay $k$ [N/m], enerjiyi ısıya çeviren her şeyi (malzeme içi sürtünme, bağlantılar) bir viskoz sönümleyici $c$ [N·s/m] ile temsil ederiz (Şekil 1). Kütle yalnız düşey doğrultuda hareket ediyorsa sistemin bir serbestlik derecesi vardır. Kütleye etkiyen kuvvetlerden Newton'un ikinci yasasıyla:

$$ m\ddot x + c\dot x + k x = F(t) $$
Tek serbestlik dereceli kütle–yay–sönümleyici modeliSolda zemine k yayı ve c sönümleyicisiyle bağlı bir m kütlesi var; kütleye yukarı doğru F(t) kuvveti etkiyor, x(t) yer değiştirmesi yukarı ölçülüyor. Sağda hareket denklemi m x iki nokta artı c x nokta artı k x eşittir F(t), doğal frekans, sönüm oranı ve frekans oranı tanımları yazıyor.kcmF(t)x(t)Hareket denklemi:m ẍ + c ẋ + k x = F(t)ωn = √(k/m) doğal frekansζ = c / (2√(km)) sönüm oranıη = ω/ωn frekans oranıx: statik denge konumundanölçülen yer değiştirme
Şekil 1. Tek serbestlik dereceli kütle–yay–sönümleyici. $x$, statik denge konumundan ölçülür; böylece ağırlık ve yayın ön gerilmesi denklemden düşer.
Ön bilgi

Bu derste "titreşim" dediğimiz büyüklükler $x(t)$ (yer değiştirme), $\dot x$ (hız) ve $\ddot x$ (ivme). Ses dersindeki RMS tanımı burada da aynen geçerlidir.

2. Serbest titreşim: doğal frekans ve sönüm

Dış kuvvet yokken ($F = 0$) kütleyi iter bırakırsak sistem kendi frekansında salınır. Sönüm de yoksa bu frekans doğal frekanstır:

$$ \omega_n = \sqrt{\frac{k}{m}}\ \ [\text{rad/s}], \qquad f_n = \frac{\omega_n}{2\pi}\ \ [\text{Hz}] $$

Yay sertleşirse doğal frekans artar, kütle artarsa azalır. Ağırlık altındaki statik çökme $\delta_{st} = mg/k$ ölçülebiliyorsa $\omega_n = \sqrt{g/\delta_{st}}$ olur; bu, sahada doğal frekansı kestirmenin pratik bir yoludur.

Sönümün büyüklüğünü boyutsuz sönüm oranı ile anlatırız:

$$ \zeta = \frac{c}{c_k}, \qquad c_k = 2\sqrt{km} = 2m\omega_n $$

Burada $c_k$ kritik sönümdür. $\zeta < 1$ ise sistem genliği giderek küçülen salınımlar yapar (makina ve yapıların neredeyse hepsi böyledir; tipik olarak $\zeta$ = 0,01 – 0,1). $\zeta \ge 1$ ise salınım olmaz, kütle yavaşça dengeye döner. Sönümlü sistemin salınım frekansı $\omega_d = \omega_n\sqrt{1-\zeta^2}$, küçük sönümde $\omega_n$'e çok yakındır. Derste sönüm oranı $\xi$ ile de gösterildi; anlamı aynıdır.

Sönüm nasıl ölçülür? Serbest titreşim kaydında ardışık iki tepenin oranının logaritması logaritmik azalmadır: $\delta = \ln(x_1/x_2) \approx 2\pi\zeta$ (küçük sönüm için). Bir darbe testiyle sönüm oranı böyle bulunur.

3. Harmonik hareket

Titreşimi tek bir frekanstaki harmonik hareket olarak yazalım: $x(t) = X\cos(\omega t - \varphi)$. Türev alınca hız ve ivmenin genlikleri bulunur:

$$ V = \omega X, \qquad A = \omega^2 X $$

Bu yüzden aynı yer değiştirme genliği yüksek frekansta çok büyük ivme demektir. Düşük frekanslı titreşimi yer değiştirmeyle, orta frekanslıyı hızla, yüksek frekanslıyı ivmeyle izlemek yaygındır. RMS, tepe ve tepeden tepeye ayrımı burada da geçerlidir: sinüste $x_\rms = X/\sqrt2$.

Gerçek titreşim çoğu zaman tek bir sinüs değildir. Periyodik bir titreşim, temel frekansın tam katlarındaki (harmonikler) sinüslerin toplamı olarak yazılabilir (Fourier serisi). Bu nedenle bir makinanın titreşim spektrumunda devir frekansı ve katlarında çizgiler görürüz (Hafta 11). Frekansları birbirine çok yakın iki titreşim üst üste gelirse genlik, iki frekansın farkı kadar bir frekansla büyüyüp küçülür. Buna vuru denir. Örneğin 24,8 Hz ve 25,2 Hz'de dönen iki pompa her 2,5 saniyede bir yükselip alçalan bir uğultu oluşturur.

4. Harmonik zorlama ve rezonans

Şimdi kütleye $F(t) = F_0\cos\omega t$ kuvveti etkisin (ör. dengesiz bir rotor). Bir süre sonra geçici hareket söner ve sistem zorlama frekansında, sabit genlikle titreşir. Bu kalıcı titreşimin genliği:

$$ X = \frac{F_0}{\sqrt{(k - m\omega^2)^2 + (c\,\omega)^2}} = \frac{F_0}{k}\,\beta, \qquad \beta = \frac{1}{\sqrt{(1-\eta^2)^2 + (2\zeta\eta)^2}}, \qquad \eta = \frac{\omega}{\omega_n} $$

$F_0/k$, aynı kuvvetin statik olarak oluşturacağı çökmedir. Büyütme katsayısı $\beta$ ise dinamik etkinin bunu kaç kat büyüttüğünü söyler. $\beta$ yalnız iki boyutsuz sayıya bağlıdır: frekans oranı $\eta$ ve sönüm oranı $\zeta$ (Şekil 2). Hareketle kuvvet arasındaki faz açısı $\varphi = \arctan\left(\frac{2\zeta\eta}{1-\eta^2}\right)$'dir (0 ile 180° arası).

Harmonik kuvvetle zorlanan sistemde büyütme katsayısının frekans oranı ve sönümle değişimiYatay eksen frekans oranı eta, 0 ile 3 arası; düşey eksen büyütme katsayısı beta, 0 ile 6 arası. Dört eğri: zeta 0,05, 0,1, 0,25 ve 1. Bütün eğriler eta sıfırda 1'den başlıyor; küçük sönümlü eğriler eta 1 civarında yüksek tepe yapıyor (zeta 0,05 için tepe yaklaşık 10, grafiğin üstünden taşıyor); zeta 1 eğrisinde tepe yok. Eta büyüdükçe bütün eğriler sıfıra iniyor.012345600,511,522,53ζ = 0,05 (tepe ≈ 10)ζ = 0,1 (kesikli)ζ = 0,25ζ = 1 (kesikli)rezonans η ≈ 1 →yay bölgesikütle bölgesiFrekans oranı η = ω/ωnβ = X / (F₀/k)
Şekil 2. Büyütme katsayısı $\beta$'nın frekans oranı $\eta$ ve sönüm oranı $\zeta$ ile değişimi. Küçük sönümde $\eta \approx 1$'de keskin bir tepe oluşur.

Eğrinin üç bölgesi vardır:

  • $\eta \ll 1$ (yay bölgesi): $\beta \approx 1$, $X \approx F_0/k$. Kuvvet yavaş değişir, sistem statik gibi davranır. Genliği azaltmak için sistemi sertleştirin.
  • $\eta \approx 1$ (rezonans): $\beta \approx 1/(2\zeta)$. Yay ve kütle kuvvetleri birbirini götürür; genliği yalnız sönüm sınırlar. $\zeta = 0{,}05$ için genlik statik çökmenin 10 katıdır. Sönüm eklemek burada etkilidir.
  • $\eta \gg 1$ (kütle bölgesi): $X \approx F_0/(m\omega^2)$. Sistemin ataleti hareketi küçültür; kütle eklemek genliği azaltır. Titreşim yalıtımı bu bölgede çalışır (Hafta 7).

Rezonans tepesinin keskinliği kalite faktörü $Q \approx 1/(2\zeta)$ ile anlatılır. (Akustikteki yönlülük katsayısı da $Q$ ile gösterilir; ikisi farklı şeylerdir.)

Kabuller

Bu bağıntılar doğrusal yay, viskoz sönüm, tek serbestlik derecesi ve kalıcı durum (geçici hareket sönmüş) içindir. Gerçek bir platformun birden çok modu vardır; tek modlu model, ilgilenilen frekansın yakınındaki tek bir mod baskın olduğunda iyi sonuç verir.

5. Çözümlü örnek

Çözümlü örnek 1 Takozlar üzerindeki makina

Verilenler

Kütlesi $m = 200$ kg olan bir makina, toplam rijitliği $k = 8\times10^5$ N/m olan takozlar üzerinde. Sönüm oranı $\zeta = 0{,}05$. Makinadaki dengesizlik, 1200 dev/dk'da genliği $F_0 = 500$ N olan harmonik bir kuvvet oluşturuyor.

İstenenler

(a) Doğal frekans ve sönüm katsayısı $c$, (b) 1200 dev/dk'da titreşim genliği, (c) makina kalkışta hangi devirde rezonanstan geçer ve kuvvet aynı kalsaydı orada genlik ne olurdu?

Kabuller

Tek serbestlik dereceli düşey model, doğrusal takoz, viskoz sönüm, kalıcı durum. (c)'de kuvvet genliği basitlik için sabit alınıyor; gerçekte dengesizlik kuvveti devrin karesiyle değişir (Hafta 7).

Çözüm

  1. $\omega_n = \sqrt{k/m} = \sqrt{8\times10^5/200} = 63{,}2$ rad/s, $f_n = 63{,}2/(2\pi) = 10{,}1$ Hz. $c = 2\zeta\sqrt{km} = 2(0{,}05)\sqrt{8\times10^5\cdot200} = 1265$ N·s/m.
  2. Zorlama frekansı $f = 1200/60 = 20$ Hz, $\eta = 20/10{,}07 = 1{,}99$.
    $\beta = 1/\sqrt{(1 - 1{,}99^2)^2 + (2\cdot0{,}05\cdot1{,}99)^2} = 1/\sqrt{8{,}69 + 0{,}04} = 0{,}338$.
    $X = (F_0/k)\,\beta = (500/8\times10^5)(0{,}338) = 6{,}25\times10^{-4}\times0{,}338 = 2{,}1\times10^{-4}$ m $= 0{,}21$ mm.
  3. Rezonans devri: $n = 60 f_n = 60\times10{,}07 = 604$ dev/dk. Orada $\beta \approx 1/(2\zeta) = 10$, $X \approx 6{,}25\times10^{-4}\times10 = 6{,}3$ mm.

Birim kontrolü

$\sqrt{(\text{N/m})/\text{kg}} = \sqrt{(\text{kg·m/s}^2)/(\text{m·kg})} = 1/\text{s}$ ✓ · $\text{N}/(\text{N/m}) = \text{m}$ ✓ · $\sqrt{(\text{N/m})\cdot\text{kg}} = \text{N·s/m}$ ✓

Yorum

Çalışma devrinde $\eta \approx 2$, yani sistem kütle bölgesinde ve genlik statik çökmenin üçte biri. Ama kalkışta 604 dev/dk'dan geçerken genlik 30 kat büyür. Rezonanstan hızlı geçmek, sönümü artırmak ya da hareketi sınırlayan durdurucular kullanmak gerekebilir.

Benzer problemKendiniz çözünRezonansa yakın çalışan fan

$m = 50$ kg, $k = 2\times10^5$ N/m, $\zeta = 0{,}1$ olan bir fan düzeneğine 10 Hz'de $F_0 = 100$ N genlikli kuvvet etkiyor. Doğal frekansı, $\eta$'yı, yer değiştirme genliğini ve ivme genliğini bulun.

Çözümü göster

$\omega_n = \sqrt{2\times10^5/50} = 63{,}2$ rad/s, $f_n = 10{,}07$ Hz; $\eta = 10/10{,}07 = 0{,}993$ (rezonansa çok yakın).
$\beta = 1/\sqrt{(1-0{,}987)^2 + (2\cdot0{,}1\cdot0{,}993)^2} = 5{,}02$; $X = (100/2\times10^5)\times5{,}02 = 2{,}5$ mm.
İvme genliği $A = \omega^2X = (2\pi\cdot10)^2\times2{,}51\times10^{-3} = 9{,}9$ m/s² (yaklaşık 1 g). Çözüm: çalışma frekansını doğal frekanstan uzaklaştırmak (ör. takozları değiştirmek) ya da sönümü artırmak.

6. Ölçümde

Ölçümde
Ölçülen büyüklük
Titreşim ivmesi (gerekirse hız ya da yer değiştirmeye integralle çevrilir); RMS ya da tepe değeri, hangisi olduğu yazılarak.
Sensör
İvmeölçer (çoğunlukla piezoelektrik). İçinde kendisi de küçük bir kütle–yay sistemi vardır; kendi doğal frekansının çok altında ölçtüğü ivmeyle orantılı sinyal verir.
Sensör konumu
Kuvvetin geçtiği rijit noktada (yatak gövdesi, takoz bağlantısı), ölçülmek istenen doğrultuda. İnce saç yüzeyler yerel titreşim modları yüzünden yanıltır.
Bağlama
Saplama (en iyi), yapıştırma, mıknatıs, el ile bastırma (en kötü). Bağlama ne kadar gevşekse ölçülebilen üst frekans o kadar düşer. Sensörün kütlesi hafif yapıları "ağırlaştırıp" sonucu değiştirebilir.
Kalibrasyon
Bilinen genlik ve frekansta titreşim üreten el tipi titreşim kalibratörüyle, ölçüm öncesi ve sonrası.
Frekans aralığı
Sensörün ve bağlamanın izin verdiği aralık; ilgilenilen frekansları (devir frekansı ve harmonikleri) kapsamalı.
Hata kaynakları
Yanlış doğrultu, gevşek bağlama, kablonun titreşmesi, sensör kütlesi, RMS ile tepe değerini karıştırmak.

7. Sık yapılan hatalar

  • $\omega$ [rad/s] ile $f$ [Hz]'i karıştırmak: $\omega = 2\pi f$. Devir sayısı: $f = n/60$ (n dev/dk).
  • $\zeta$ ile $c$'yi karıştırmak; $c$'nin birimi var, $\zeta$ boyutsuz.
  • Rezonansta genliği "sonsuz" sanmak. Gerçek sistemlerde sönüm genliği $\beta \approx 1/(2\zeta)$ ile sınırlar.
  • Kütle bölgesindeki ($\eta \gg 1$) bir sistemi sertleştirerek düzeltmeye çalışmak. Bu, sistemi rezonansa yaklaştırabilir.
  • Kalite faktörü $Q$ ile akustikteki yönlülük katsayısı $Q$'yu karıştırmak.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 1KavramsalHangi önlem?

Bir makina (a) $\eta = 0{,}3$, (b) $\eta = 1{,}0$, (c) $\eta = 3$'te çalışıyor. Her durumda genliği azaltmak için en etkili ilk önlem ne olur: sertlik, sönüm mü kütle mi?

Çözümü göster

(a) Yay bölgesi: sertliği artırmak. (b) Rezonans: sönüm eklemek (ya da $\eta$'yı 1'den uzaklaştırmak). (c) Kütle bölgesi: kütle eklemek ya da yayı yumuşatmak (doğal frekansı düşürüp $\eta$'yı büyütmek).

Alıştırma 2SayısalStatik çökmeden doğal frekans

Bir makina takozlarına oturunca takozlar 5 mm çöküyor. Doğal frekans nedir? ($g = 9{,}81$ m/s²)

Çözümü göster

$\omega_n = \sqrt{g/\delta_{st}} = \sqrt{9{,}81/0{,}005} = 44{,}3$ rad/s, $f_n = 7{,}05$ Hz.

Alıştırma 3SayısalDarbe testinden sönüm

Bir panele çekiçle vurulup serbest titreşim kaydediliyor. Ardışık iki tepe 10 mm ve 6 mm. Sönüm oranını bulun.

Çözümü göster

$\delta = \ln(10/6) = 0{,}511$, $\zeta \approx \delta/(2\pi) = 0{,}081$. (Tam bağıntı $\zeta = \delta/\sqrt{4\pi^2+\delta^2} = 0{,}081$; fark yok denecek kadar küçük.)

Alıştırma 4SayısalYer değiştirmeden hız ve ivme

Bir yatak gövdesi 50 Hz'de genliği 0,1 mm olan harmonik titreşim yapıyor. Hız genliğini, hızın RMS değerini ve ivme genliğini bulun.

Çözümü göster

$\omega = 2\pi\cdot50 = 314{,}2$ rad/s. $V = \omega X = 0{,}0314$ m/s $= 31{,}4$ mm/s; $v_\rms = 22{,}2$ mm/s; $A = \omega^2 X = 9{,}87$ m/s².

Alıştırma 5SayısalRezonans tepesi

Sönüm oranı 0,02 olan bir sistemde rezonanstaki büyütme katsayısı yaklaşık kaçtır? Statik çökme 0,1 mm ise rezonans genliği nedir?

Çözümü göster

$\beta \approx Q \approx 1/(2\cdot0{,}02) = 25$. Genlik $\approx 25\times0{,}1 = 2{,}5$ mm.

Özet

Özet
  • Hareket denklemi $m\ddot x + c\dot x + kx = F(t)$; $\omega_n = \sqrt{k/m}$, $\zeta = c/(2\sqrt{km})$.
  • Harmonik harekette $V = \omega X$, $A = \omega^2X$.
  • Kalıcı genlik $X = (F_0/k)\,\beta(\eta,\zeta)$. Yay bölgesi, rezonans ve kütle bölgesinde etkili önlemler farklıdır.
  • Rezonansta $\beta \approx 1/(2\zeta)$; genliği yalnız sönüm sınırlar.
  • Sönüm darbe testinde logaritmik azalmadan bulunur: $\zeta \approx \delta/(2\pi)$.

Hafta 2'de akustiğe dönüyoruz: bir kaynağın ses gücünü nasıl ölçeriz?

Kaynaklar

  • Ö. Turhan, Mekanik Titreşimler-I: Ayrık Lineer Sistemler, İTÜ Makina Fakültesi, 2016: 1.2.3 Harmonik titreşim (s. 10), 1.2.4.3 Vuru (s. 16), 1.2.5 Fourier serileri (s. 18), 2.2 Sönümsüz serbest titreşimler (s. 27), 2.3 Sönümlü serbest titreşimler (s. 64; 2.3.3.1 logaritmik azalma, s. 74), 2.5.1 Harmonik kuvvetle zorlanmış titreşimler (s. 97; 2.5.1.6 kalite faktörü, s. 120), 2.5.4 Sismik ölçüm aletleri (s. 139).
  • E. E. Ungar, J. A. Zapfe, "Structural Damping", Bl. 14 (14.2 Measures and measurement of damping, s. 580), Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
  • İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz: titreşim temelleri (3 Aralık) ve tek serbestlik dereceli zorlanmış titreşimler (17 Aralık).