Bu derste öğrenecekleriniz
- Kütle–yay–sönümleyici modelinin hareket denklemini yazmak
- Doğal frekansı, kritik sönümü ve sönüm oranını hesaplamak
- Harmonik hareketin yer değiştirme, hız ve ivme genliklerini birbirine çevirmek
- Büyütme katsayısıyla zorlanmış titreşim genliğini bulmak
- Rezonansın ne olduğunu ve genliği neyin sınırladığını açıklamak
İlgili öğrenme çıktıları
- Çıktı 1 Ses bilgisi, akustik ve titreşimlerin teorik esaslarını anlamak
Belirli bir devirde sarsılan pompa
Çelik bir platform üzerindeki pompa yol alırken bir an bütün platformu sarsıyor, sonra normal devrine ulaşınca sakinleşiyor. Bunun nedeni rezonanstır: pompanın devir frekansı, platform–pompa sisteminin doğal frekansından geçerken titreşim büyür. Hangi devirde sarsıntı olacağını ve ne kadar büyük olacağını kestirmek için tek bir kütle, bir yay ve bir sönümleyiciden oluşan model çoğu zaman yeterlidir.
1. Model ve hareket denklemi
Makinayı rijit bir kütle $m$ [kg], onu taşıyan takozları ya da kirişi bir yay $k$ [N/m], enerjiyi ısıya çeviren her şeyi (malzeme içi sürtünme, bağlantılar) bir viskoz sönümleyici $c$ [N·s/m] ile temsil ederiz (Şekil 1). Kütle yalnız düşey doğrultuda hareket ediyorsa sistemin bir serbestlik derecesi vardır. Kütleye etkiyen kuvvetlerden Newton'un ikinci yasasıyla:
$$ m\ddot x + c\dot x + k x = F(t) $$Bu derste "titreşim" dediğimiz büyüklükler $x(t)$ (yer değiştirme), $\dot x$ (hız) ve $\ddot x$ (ivme). Ses dersindeki RMS tanımı burada da aynen geçerlidir.
2. Serbest titreşim: doğal frekans ve sönüm
Dış kuvvet yokken ($F = 0$) kütleyi iter bırakırsak sistem kendi frekansında salınır. Sönüm de yoksa bu frekans doğal frekanstır:
$$ \omega_n = \sqrt{\frac{k}{m}}\ \ [\text{rad/s}], \qquad f_n = \frac{\omega_n}{2\pi}\ \ [\text{Hz}] $$Yay sertleşirse doğal frekans artar, kütle artarsa azalır. Ağırlık altındaki statik çökme $\delta_{st} = mg/k$ ölçülebiliyorsa $\omega_n = \sqrt{g/\delta_{st}}$ olur; bu, sahada doğal frekansı kestirmenin pratik bir yoludur.
Sönümün büyüklüğünü boyutsuz sönüm oranı ile anlatırız:
$$ \zeta = \frac{c}{c_k}, \qquad c_k = 2\sqrt{km} = 2m\omega_n $$Burada $c_k$ kritik sönümdür. $\zeta < 1$ ise sistem genliği giderek küçülen salınımlar yapar (makina ve yapıların neredeyse hepsi böyledir; tipik olarak $\zeta$ = 0,01 – 0,1). $\zeta \ge 1$ ise salınım olmaz, kütle yavaşça dengeye döner. Sönümlü sistemin salınım frekansı $\omega_d = \omega_n\sqrt{1-\zeta^2}$, küçük sönümde $\omega_n$'e çok yakındır. Derste sönüm oranı $\xi$ ile de gösterildi; anlamı aynıdır.
Sönüm nasıl ölçülür? Serbest titreşim kaydında ardışık iki tepenin oranının logaritması logaritmik azalmadır: $\delta = \ln(x_1/x_2) \approx 2\pi\zeta$ (küçük sönüm için). Bir darbe testiyle sönüm oranı böyle bulunur.
3. Harmonik hareket
Titreşimi tek bir frekanstaki harmonik hareket olarak yazalım: $x(t) = X\cos(\omega t - \varphi)$. Türev alınca hız ve ivmenin genlikleri bulunur:
$$ V = \omega X, \qquad A = \omega^2 X $$Bu yüzden aynı yer değiştirme genliği yüksek frekansta çok büyük ivme demektir. Düşük frekanslı titreşimi yer değiştirmeyle, orta frekanslıyı hızla, yüksek frekanslıyı ivmeyle izlemek yaygındır. RMS, tepe ve tepeden tepeye ayrımı burada da geçerlidir: sinüste $x_\rms = X/\sqrt2$.
Gerçek titreşim çoğu zaman tek bir sinüs değildir. Periyodik bir titreşim, temel frekansın tam katlarındaki (harmonikler) sinüslerin toplamı olarak yazılabilir (Fourier serisi). Bu nedenle bir makinanın titreşim spektrumunda devir frekansı ve katlarında çizgiler görürüz (Hafta 11). Frekansları birbirine çok yakın iki titreşim üst üste gelirse genlik, iki frekansın farkı kadar bir frekansla büyüyüp küçülür. Buna vuru denir. Örneğin 24,8 Hz ve 25,2 Hz'de dönen iki pompa her 2,5 saniyede bir yükselip alçalan bir uğultu oluşturur.
4. Harmonik zorlama ve rezonans
Şimdi kütleye $F(t) = F_0\cos\omega t$ kuvveti etkisin (ör. dengesiz bir rotor). Bir süre sonra geçici hareket söner ve sistem zorlama frekansında, sabit genlikle titreşir. Bu kalıcı titreşimin genliği:
$$ X = \frac{F_0}{\sqrt{(k - m\omega^2)^2 + (c\,\omega)^2}} = \frac{F_0}{k}\,\beta, \qquad \beta = \frac{1}{\sqrt{(1-\eta^2)^2 + (2\zeta\eta)^2}}, \qquad \eta = \frac{\omega}{\omega_n} $$$F_0/k$, aynı kuvvetin statik olarak oluşturacağı çökmedir. Büyütme katsayısı $\beta$ ise dinamik etkinin bunu kaç kat büyüttüğünü söyler. $\beta$ yalnız iki boyutsuz sayıya bağlıdır: frekans oranı $\eta$ ve sönüm oranı $\zeta$ (Şekil 2). Hareketle kuvvet arasındaki faz açısı $\varphi = \arctan\left(\frac{2\zeta\eta}{1-\eta^2}\right)$'dir (0 ile 180° arası).
Eğrinin üç bölgesi vardır:
- $\eta \ll 1$ (yay bölgesi): $\beta \approx 1$, $X \approx F_0/k$. Kuvvet yavaş değişir, sistem statik gibi davranır. Genliği azaltmak için sistemi sertleştirin.
- $\eta \approx 1$ (rezonans): $\beta \approx 1/(2\zeta)$. Yay ve kütle kuvvetleri birbirini götürür; genliği yalnız sönüm sınırlar. $\zeta = 0{,}05$ için genlik statik çökmenin 10 katıdır. Sönüm eklemek burada etkilidir.
- $\eta \gg 1$ (kütle bölgesi): $X \approx F_0/(m\omega^2)$. Sistemin ataleti hareketi küçültür; kütle eklemek genliği azaltır. Titreşim yalıtımı bu bölgede çalışır (Hafta 7).
Rezonans tepesinin keskinliği kalite faktörü $Q \approx 1/(2\zeta)$ ile anlatılır. (Akustikteki yönlülük katsayısı da $Q$ ile gösterilir; ikisi farklı şeylerdir.)
Bu bağıntılar doğrusal yay, viskoz sönüm, tek serbestlik derecesi ve kalıcı durum (geçici hareket sönmüş) içindir. Gerçek bir platformun birden çok modu vardır; tek modlu model, ilgilenilen frekansın yakınındaki tek bir mod baskın olduğunda iyi sonuç verir.
5. Çözümlü örnek
Çözümlü örnek 1 Takozlar üzerindeki makina
Verilenler
Kütlesi $m = 200$ kg olan bir makina, toplam rijitliği $k = 8\times10^5$ N/m olan takozlar üzerinde. Sönüm oranı $\zeta = 0{,}05$. Makinadaki dengesizlik, 1200 dev/dk'da genliği $F_0 = 500$ N olan harmonik bir kuvvet oluşturuyor.
İstenenler
(a) Doğal frekans ve sönüm katsayısı $c$, (b) 1200 dev/dk'da titreşim genliği, (c) makina kalkışta hangi devirde rezonanstan geçer ve kuvvet aynı kalsaydı orada genlik ne olurdu?
Kabuller
Tek serbestlik dereceli düşey model, doğrusal takoz, viskoz sönüm, kalıcı durum. (c)'de kuvvet genliği basitlik için sabit alınıyor; gerçekte dengesizlik kuvveti devrin karesiyle değişir (Hafta 7).
Çözüm
- $\omega_n = \sqrt{k/m} = \sqrt{8\times10^5/200} = 63{,}2$ rad/s, $f_n = 63{,}2/(2\pi) = 10{,}1$ Hz. $c = 2\zeta\sqrt{km} = 2(0{,}05)\sqrt{8\times10^5\cdot200} = 1265$ N·s/m.
- Zorlama frekansı $f = 1200/60 = 20$ Hz, $\eta = 20/10{,}07 = 1{,}99$.
$\beta = 1/\sqrt{(1 - 1{,}99^2)^2 + (2\cdot0{,}05\cdot1{,}99)^2} = 1/\sqrt{8{,}69 + 0{,}04} = 0{,}338$.
$X = (F_0/k)\,\beta = (500/8\times10^5)(0{,}338) = 6{,}25\times10^{-4}\times0{,}338 = 2{,}1\times10^{-4}$ m $= 0{,}21$ mm. - Rezonans devri: $n = 60 f_n = 60\times10{,}07 = 604$ dev/dk. Orada $\beta \approx 1/(2\zeta) = 10$, $X \approx 6{,}25\times10^{-4}\times10 = 6{,}3$ mm.
Birim kontrolü
$\sqrt{(\text{N/m})/\text{kg}} = \sqrt{(\text{kg·m/s}^2)/(\text{m·kg})} = 1/\text{s}$ ✓ · $\text{N}/(\text{N/m}) = \text{m}$ ✓ · $\sqrt{(\text{N/m})\cdot\text{kg}} = \text{N·s/m}$ ✓
Yorum
Çalışma devrinde $\eta \approx 2$, yani sistem kütle bölgesinde ve genlik statik çökmenin üçte biri. Ama kalkışta 604 dev/dk'dan geçerken genlik 30 kat büyür. Rezonanstan hızlı geçmek, sönümü artırmak ya da hareketi sınırlayan durdurucular kullanmak gerekebilir.
Benzer problemKendiniz çözünRezonansa yakın çalışan fan
$m = 50$ kg, $k = 2\times10^5$ N/m, $\zeta = 0{,}1$ olan bir fan düzeneğine 10 Hz'de $F_0 = 100$ N genlikli kuvvet etkiyor. Doğal frekansı, $\eta$'yı, yer değiştirme genliğini ve ivme genliğini bulun.
Çözümü göster
$\omega_n = \sqrt{2\times10^5/50} = 63{,}2$ rad/s, $f_n = 10{,}07$ Hz; $\eta = 10/10{,}07 = 0{,}993$ (rezonansa çok yakın).
$\beta = 1/\sqrt{(1-0{,}987)^2 + (2\cdot0{,}1\cdot0{,}993)^2} = 5{,}02$; $X = (100/2\times10^5)\times5{,}02 = 2{,}5$ mm.
İvme genliği $A = \omega^2X = (2\pi\cdot10)^2\times2{,}51\times10^{-3} = 9{,}9$ m/s² (yaklaşık 1 g). Çözüm: çalışma frekansını doğal frekanstan uzaklaştırmak (ör. takozları değiştirmek) ya da sönümü artırmak.
6. Ölçümde
- Ölçülen büyüklük
- Titreşim ivmesi (gerekirse hız ya da yer değiştirmeye integralle çevrilir); RMS ya da tepe değeri, hangisi olduğu yazılarak.
- Sensör
- İvmeölçer (çoğunlukla piezoelektrik). İçinde kendisi de küçük bir kütle–yay sistemi vardır; kendi doğal frekansının çok altında ölçtüğü ivmeyle orantılı sinyal verir.
- Sensör konumu
- Kuvvetin geçtiği rijit noktada (yatak gövdesi, takoz bağlantısı), ölçülmek istenen doğrultuda. İnce saç yüzeyler yerel titreşim modları yüzünden yanıltır.
- Bağlama
- Saplama (en iyi), yapıştırma, mıknatıs, el ile bastırma (en kötü). Bağlama ne kadar gevşekse ölçülebilen üst frekans o kadar düşer. Sensörün kütlesi hafif yapıları "ağırlaştırıp" sonucu değiştirebilir.
- Kalibrasyon
- Bilinen genlik ve frekansta titreşim üreten el tipi titreşim kalibratörüyle, ölçüm öncesi ve sonrası.
- Frekans aralığı
- Sensörün ve bağlamanın izin verdiği aralık; ilgilenilen frekansları (devir frekansı ve harmonikleri) kapsamalı.
- Hata kaynakları
- Yanlış doğrultu, gevşek bağlama, kablonun titreşmesi, sensör kütlesi, RMS ile tepe değerini karıştırmak.
7. Sık yapılan hatalar
- $\omega$ [rad/s] ile $f$ [Hz]'i karıştırmak: $\omega = 2\pi f$. Devir sayısı: $f = n/60$ (n dev/dk).
- $\zeta$ ile $c$'yi karıştırmak; $c$'nin birimi var, $\zeta$ boyutsuz.
- Rezonansta genliği "sonsuz" sanmak. Gerçek sistemlerde sönüm genliği $\beta \approx 1/(2\zeta)$ ile sınırlar.
- Kütle bölgesindeki ($\eta \gg 1$) bir sistemi sertleştirerek düzeltmeye çalışmak. Bu, sistemi rezonansa yaklaştırabilir.
- Kalite faktörü $Q$ ile akustikteki yönlülük katsayısı $Q$'yu karıştırmak.
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1KavramsalHangi önlem?
Bir makina (a) $\eta = 0{,}3$, (b) $\eta = 1{,}0$, (c) $\eta = 3$'te çalışıyor. Her durumda genliği azaltmak için en etkili ilk önlem ne olur: sertlik, sönüm mü kütle mi?
Çözümü göster
(a) Yay bölgesi: sertliği artırmak. (b) Rezonans: sönüm eklemek (ya da $\eta$'yı 1'den uzaklaştırmak). (c) Kütle bölgesi: kütle eklemek ya da yayı yumuşatmak (doğal frekansı düşürüp $\eta$'yı büyütmek).
Alıştırma 2SayısalStatik çökmeden doğal frekans
Bir makina takozlarına oturunca takozlar 5 mm çöküyor. Doğal frekans nedir? ($g = 9{,}81$ m/s²)
Çözümü göster
$\omega_n = \sqrt{g/\delta_{st}} = \sqrt{9{,}81/0{,}005} = 44{,}3$ rad/s, $f_n = 7{,}05$ Hz.
Alıştırma 3SayısalDarbe testinden sönüm
Bir panele çekiçle vurulup serbest titreşim kaydediliyor. Ardışık iki tepe 10 mm ve 6 mm. Sönüm oranını bulun.
Çözümü göster
$\delta = \ln(10/6) = 0{,}511$, $\zeta \approx \delta/(2\pi) = 0{,}081$. (Tam bağıntı $\zeta = \delta/\sqrt{4\pi^2+\delta^2} = 0{,}081$; fark yok denecek kadar küçük.)
Alıştırma 4SayısalYer değiştirmeden hız ve ivme
Bir yatak gövdesi 50 Hz'de genliği 0,1 mm olan harmonik titreşim yapıyor. Hız genliğini, hızın RMS değerini ve ivme genliğini bulun.
Çözümü göster
$\omega = 2\pi\cdot50 = 314{,}2$ rad/s. $V = \omega X = 0{,}0314$ m/s $= 31{,}4$ mm/s; $v_\rms = 22{,}2$ mm/s; $A = \omega^2 X = 9{,}87$ m/s².
Alıştırma 5SayısalRezonans tepesi
Sönüm oranı 0,02 olan bir sistemde rezonanstaki büyütme katsayısı yaklaşık kaçtır? Statik çökme 0,1 mm ise rezonans genliği nedir?
Çözümü göster
$\beta \approx Q \approx 1/(2\cdot0{,}02) = 25$. Genlik $\approx 25\times0{,}1 = 2{,}5$ mm.
Özet
- Hareket denklemi $m\ddot x + c\dot x + kx = F(t)$; $\omega_n = \sqrt{k/m}$, $\zeta = c/(2\sqrt{km})$.
- Harmonik harekette $V = \omega X$, $A = \omega^2X$.
- Kalıcı genlik $X = (F_0/k)\,\beta(\eta,\zeta)$. Yay bölgesi, rezonans ve kütle bölgesinde etkili önlemler farklıdır.
- Rezonansta $\beta \approx 1/(2\zeta)$; genliği yalnız sönüm sınırlar.
- Sönüm darbe testinde logaritmik azalmadan bulunur: $\zeta \approx \delta/(2\pi)$.
Hafta 2'de akustiğe dönüyoruz: bir kaynağın ses gücünü nasıl ölçeriz?
Kaynaklar
- Ö. Turhan, Mekanik Titreşimler-I: Ayrık Lineer Sistemler, İTÜ Makina Fakültesi, 2016: 1.2.3 Harmonik titreşim (s. 10), 1.2.4.3 Vuru (s. 16), 1.2.5 Fourier serileri (s. 18), 2.2 Sönümsüz serbest titreşimler (s. 27), 2.3 Sönümlü serbest titreşimler (s. 64; 2.3.3.1 logaritmik azalma, s. 74), 2.5.1 Harmonik kuvvetle zorlanmış titreşimler (s. 97; 2.5.1.6 kalite faktörü, s. 120), 2.5.4 Sismik ölçüm aletleri (s. 139).
- E. E. Ungar, J. A. Zapfe, "Structural Damping", Bl. 14 (14.2 Measures and measurement of damping, s. 580), Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
- İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz: titreşim temelleri (3 Aralık) ve tek serbestlik dereceli zorlanmış titreşimler (17 Aralık).