Bu derste öğrenecekleriniz
- L_W ile L_p arasındaki farkı ve serbest alandaki bağıntıyı yazmak
- Yönlülük katsayısı Q ile yönlülük indeksi DI'yı hesaplamak ve yorumlamak
- Yarım küre üzerindeki ölçümlerden arka plan düzeltmesiyle L_W bulmak
- Ölçüm yüzeyinin büyüklüğünü (r, d₀) doğru seçmek
- Ses şiddeti yönteminin ilkesini ve sınırlarını açıklamak
İlgili öğrenme çıktıları
- Çıktı 1 Ses bilgisi, akustik ve titreşimlerin teorik esaslarını anlamak
- Çıktı 2 Ses ve titreşimlerin insanlar ve sistemler üzerindeki etkilerini anlamak ve değerlendirebilmek
Katalogdaki tek sayı
Bir kompresör üreticisi ürününün "ne kadar gürültülü" olduğunu nasıl yazmalı? "1 m'de 85 dB" demek yetmez: ölçüm hangi odada, hangi yönde yapıldı? Bu yüzden şartnamelerde ve etiketlerde ses gücü düzeyi $L_W$ verilir. Mühendis bu sayıdan, makinanın kendi tesisinde oluşturacağı ses basıncını hesaplar (bu hafta ve Hafta 3–4).
1. Ses gücü ve ses basıncı
Ders 1a'da gördük: ses gücü kaynağın özelliğidir, ses basıncı ise ölçüm noktasına ve ortama bağlıdır. Serbest alanda, her yöne eşit yayan bir nokta kaynak için şiddet $I = W/(4\pi r^2)$ ve $I \approx p_\rms^2/\rho c$ idi. Bunları desibele çevirince:
$$ L_p = L_W + 10\log\frac{Q}{4\pi r^2} \qquad (r \text{ metre}) $$Bu bağıntı derste en çok kullanılan bağıntıdır. $Q$ = 1 için $L_p = L_W - 20\log r - 11$ olur. Uzaklık iki katına çıkınca $L_p$ 6 dB azalır.
$Q$ burada yönlülük katsayısıdır. İki şeyi birlikte taşır:
- Konumun etkisi: kaynak sert bir zemin üstündeyse ses yalnız yarım küreye yayılır. Aynı güç yarı alana düştüğü için $Q = 2$ (+3 dB) olur. Zemin–duvar kesişiminde $Q = 4$, köşede $Q = 8$ olur.
- Kaynağın kendi yönlülüğü: gerçek makinalar her yöne eşit yaymaz. Bir fanın emiş ağzının önü yanından daha gürültülüdür.
| Konum | Q | DI [dB] |
|---|---|---|
| Serbest alanda, asılı | 1 | 0 |
| Sert zemin üstünde | 2 | 3 |
| Zemin ile bir duvarın kesişiminde | 4 | 6 |
| Oda köşesinde (üç yüzey) | 8 | 9 |
2. Yönlülük katsayısı ve yönlülük indeksi
Kaynaktan aynı $r$ uzaklığında ama farklı doğrultularda ölçüm yapalım. $\theta$ doğrultusundaki şiddetin, aynı gücün o yüzeye eşit dağılması durumundaki ortalama şiddete oranı yönlülük katsayısıdır. Basınçla yazılınca:
$$ Q_\theta = \frac{p_\theta^2}{\bar p^2} = 10^{(L_{p\theta} - \bar L_p)/10}, \qquad DI_\theta = 10\log Q_\theta = L_{p\theta} - \bar L_p $$Burada $\bar L_p$ ölçüm yüzeyindeki enerji ortalaması düzeyidir (Ders 1b). Yönlülük indeksi $DI$, o doğrultunun ortalamadan kaç dB yüksek olduğunu söyler.
Yönlülük, kaynağın "baktığı yön" değildir. Bir pompanın gövdesi kuzeye bakabilir ama en çok ses, motor fanının olduğu güneyden çıkabilir. Yönlülük yalnız ölçülerek bulunur. Bir de şu ayrıma dikkat edin: yarım küre üzerinde ölçüp $Q_\theta$ hesaplarsanız bu, zeminin etkisini içermeyen, yarım küreye göre yönlülüktür. Serbest alan bağıntısında kullanacaksanız zemin için 2 ile çarpın: $Q = 2Q_\theta$. Ya da doğrudan $L_p = L_W + 10\log\left(Q_\theta/(2\pi r^2)\right)$ yazın.
3. Ses gücünün ölçülmesi: yarım küre yöntemi
Ses gücü doğrudan ölçülmez. Kaynak sanal bir ölçüm yüzeyiyle sarılır, yüzey üzerindeki noktalarda ses basıncı ölçülür ve güç hesaplanır (Şekil 1). Derste anlatılan mühendislik yöntemi (ISO 3744:2010, yansıtıcı bir düzlem üstünde serbest alana yakın ortam) şu adımlardan oluşur:
- Kaynağı bir kutuya sığdırın. Kutunun taban boyutları $l_1$, $l_2$, yüksekliği $l_3$ olsun. Karakteristik mesafe $d_0 = \sqrt{(l_1/2)^2 + (l_2/2)^2 + l_3^2}$.
- Yarıçapı seçin. Derste verilen koşul: $r \ge 2d_0$ ve $r \ge 1$ m. Böylece mikrofonlar yakın alanın dışında kalır.
- Ölçün. Yarım küre üzerindeki konumlarda kaynak çalışırken $L'_{p,i}$, kaynak kapalıyken arka plan $L''_{p,i}$ ölçülür (genellikle bantlarda ya da dB(A) olarak).
- Ortalamaları alın (enerji ortalaması): $\bar L'_p$ ve $\bar L''_p$.
- Arka plan düzeltmesi $K_1$: fark $\Delta L = \bar L'_p - \bar L''_p$ ise $$ K_1 = -10\log\left(1 - 10^{-0{,}1\,\Delta L}\right) $$ ISO 3744'te $\Delta L > 15$ dB ise $K_1 = 0$; 6–15 dB arasında formül uygulanır; $\Delta L < 6$ dB ise $K_1 = 1{,}3$ dB alınır ve sonuç mühendislik doğruluğunu sağlamaz.
- Ortam düzeltmesi $K_2$: odadaki yansımalar düzeyi yükseltir. Açık alanda ya da yarı yankısız odada $K_2 \approx 0$. Yansıtıcı bir salonda pozitif bir değerdir ve ayrıca belirlenir.
- Yüzey ses basıncı düzeyi ve ses gücü: $$ L_{pf} = \bar L'_p - K_1 - K_2, \qquad L_W = L_{pf} + 10\log\frac{S}{S_0}, \quad S = 2\pi r^2,\ S_0 = 1 \text{ m}^2 $$
Ölçülen her noktanın arka planı çıkarılmış düzeyinden $Q_{\theta,i}$ ve $DI_i$ de bulunur. Ölçüm ortamına göre başka yöntemler de vardır: çınlanım odasında yayınık alan yöntemi ve yarı yankısız odada hassas yöntem. Bu derste yalnız yarım küre yöntemini kullanıyoruz.
Ölçüm simülasyonu
Aşağıdaki araç, bir yarım küre ölçümünü adım adım hesaplar. Gerçek bir ölçüm değildir; değerleri siz girersiniz. Arka planı yükseltip $K_1$'in nasıl büyüdüğünü, yarıçapı küçültüp $r \ge 2d_0$ uyarısını görün.
4. Çözümlü örnek
Çözümlü örnek 1 Sert zemin üstündeki makinanın ses gücü ve yönlülüğü
Verilenler
Kutu boyutları 1,2 m × 0,8 m, yükseklik 1,0 m olan bir makina beton zemin üstünde, açık alanda. $r = 2{,}5$ m yarım küre üzerinde 10 konumda A-ağırlıklı ölçüm yapılıyor.
Kaynak çalışırken $L'_p$ [dB(A)]: 78, 80, 79, 83, 77, 78, 81, 79, 76, 80.
Arka plan $L''_p$ [dB(A)]: 70, 71, 69, 70, 70, 71, 69, 70, 70, 71.
İstenenler
(a) Yarıçapın yeterliliği, (b) $L_{WA}$, (c) 4. konum doğrultusundaki $Q_\theta$ ve $DI$, (d) aynı doğrultuda 10 m uzakta beklenen $L_{pA}$.
Kabuller
Açık alan ve sert zemin, $K_2 = 0$. 10 konum yarım küreyi eşit alanlara böler. 10 m'de serbest alan yayılımı (havada yutuş ihmal).
Çözüm
- $d_0 = \sqrt{0{,}6^2 + 0{,}4^2 + 1{,}0^2} = 1{,}23$ m, $2d_0 = 2{,}47$ m. $r = 2{,}5$ m ≥ 2,47 m ve ≥ 1 m olduğu için uygun.
- Enerji ortalamaları: $\bar L'_p = 79{,}5$ dB(A), $\bar L''_p = 70{,}2$ dB(A). $\Delta L = 9{,}4$ dB (6–15 arası).
$K_1 = -10\log(1 - 10^{-0{,}94}) = 0{,}53$ dB, $L_{pf} = 79{,}5 - 0{,}53 = 79{,}0$ dB(A). - $S = 2\pi(2{,}5)^2 = 39{,}3$ m², $10\log 39{,}3 = 15{,}9$ dB. $L_{WA} = 79{,}0 + 15{,}9 = 95{,}0$ dB(A).
- 4. konum: arka planı çıkarılmış düzey $10\log(10^{8{,}3} - 10^{7{,}0}) = 82{,}8$ dB(A). $DI = 82{,}8 - 79{,}0 = 3{,}8$ dB, $Q_\theta = 10^{0{,}38} = 2{,}38$.
- 10 m'de o doğrultuda: $L_{pA} = L_{WA} + 10\log\left(\frac{Q_\theta}{2\pi r^2}\right) = 95{,}0 + 10\log\left(\frac{2{,}38}{2\pi\cdot100}\right) = 70{,}7$ dB(A). Ortalama doğrultuda ($Q_\theta = 1$) 67,0 dB(A).
Birim kontrolü
$10\log(S/S_0)$ boyutsuz (m²/m²); düzeyler aynı referansta ve hepsi A-ağırlıklı ✓.
Yorum
Makinanın 4. konum doğrultusu ortalamadan yaklaşık 4 dB daha gürültülü. Bu tarafa bir komşu bina bakıyorsa önlem o yüze odaklanmalı. Arka plan farkı 9 dB olduğu için düzeltme küçük (0,5 dB); fark 6 dB'nin altına inseydi sonuç güvenilmez olurdu.
Benzer problemKendiniz çözünKüçük bir cihaz
$d_0 = 0{,}5$ m olan küçük bir cihaz sert zeminde, $r = 1{,}5$ m yarım küre üzerinde ölçülüyor. Ölçülen düzeyler [dB]: 72, 74, 71, 75, 73, 70, 74, 72, 71, 73. Arka plan her konumda 62 dB. $L_W$'yi ve 4. konumun $Q_\theta$ değerini bulun ($K_2 = 0$).
Çözümü göster
$r = 1{,}5 \ge 2d_0 = 1{,}0$ m ✓. $\bar L'_p = 72{,}8$ dB, $\Delta L = 10{,}8$ dB → $K_1 = 0{,}38$ dB, $L_{pf} = 72{,}4$ dB.
$S = 2\pi(1{,}5)^2 = 14{,}1$ m² → $10\log S = 11{,}5$ dB → $L_W = 83{,}9$ dB.
4. konum: $10\log(10^{7{,}5} - 10^{6{,}2}) = 74{,}8$ dB → $DI = 2{,}4$ dB, $Q_\theta = 1{,}74$.
5. Ses şiddeti yöntemi
Ses şiddeti bir vektördür. Kaynağı saran bir yüzey üzerinde, yüzeye dik şiddet bileşeni ölçülüp alanla çarpılarak toplanırsa doğrudan güç bulunur:
$$ W = \oint_S I_n\,\dd S \qquad\Longrightarrow\qquad L_W = \bar L_I + 10\log\frac{S}{S_0} $$Yüzeyin dışındaki bir kaynağın sesi yüzeye bir taraftan girip öbür taraftan çıkar; net katkısı sıfırdır. Bu yüzden ses şiddeti yöntemi, başka makinaların çalıştığı bir fabrikada yerinde ölçüme uygundur. Ayrıca yüzeyin hangi parçasından en çok güç çıktığını göstererek kaynağın gürültülü bölgesini bulmaya yarar.
Nasıl ölçülür? Ses şiddeti probu iki mikrofonun yüz yüze, küçük bir $\Delta r$ aralıkla yerleştirilmesinden oluşur. İki basıncın ortalaması $p$'yi, farkı ise (Euler denklemiyle) parçacık hızını verir. Şiddet, ikisinin çarpımının zaman ortalamasıdır.
- Yüksek frekans sınırı: basınç farkı bir sonlu farktır. Dalga boyu aralığa göre kısaldıkça hata büyür. Derste verilen değerler: 1 dB doğruluk için 50 mm aralıkta yaklaşık 1,25 kHz, 12 mm aralıkta yaklaşık 5 kHz.
- Düşük frekans sınırı: düşük frekansta iki mikrofon arasındaki faz farkı çok küçüktür. Mikrofonların kendi aralarındaki küçük faz uyumsuzluğu büyük hata yaratır. Bu yüzden düşük frekansta geniş aralık kullanılır.
- Prob doğrultusu: prob ölçtüğü bileşeni ekseni boyunca algılar. Yüzeye dik tutulmazsa ölçülen şiddet küçülür.
- Basınç–şiddet indeksi $L_p - L_I$: büyükse alan çok yansımalı ya da dış gürültü baskındır ve ölçüm güvenilmez olabilir.
Derste anılan standartlar: basınç yöntemleri için ISO 3741–3747 ailesi, ses şiddeti yöntemi için ISO 9614-1 (nokta nokta) ve ISO 9614-2 (tarama).
6. Ölçümde
- Ölçülen büyüklük
- Yarım küre yönteminde ölçüm yüzeyindeki ses basıncı düzeyleri (bantlarda ya da dB(A)) ve arka plan düzeyleri. Şiddet yönteminde yüzeye dik ses şiddeti düzeyi.
- Sensör
- Sınıf 1 ses düzeyi ölçer ya da çok kanallı analizör ve mikrofonlar. Şiddet için faz uyumlu iki mikrofonlu prob.
- Sensör konumu
- Yarım küre üzerinde, $r \ge 2d_0$ ve $r \ge 1$ m. Zemin sert ve ölçüm yüzeyinden geniş olmalı.
- Kalibrasyon
- Her mikrofon akustik kalibratörle; şiddet probunda ayrıca faz uyumu kontrolü.
- Frekans aralığı
- Genellikle oktav ya da 1/3 oktav bantları. Şiddet probunda aralık, mikrofon aralığıyla sınırlı.
- Hata kaynakları
- Yetersiz arka plan farkı, yakın alanda ölçüm, ortam yansımaları ($K_2$), yanlış $S$ (yarım küre yerine küre alanı ya da yanlış $r$), rüzgâr.
7. Sık yapılan hatalar
- Ölçülen düzeylerin aritmetik ortalamasını almak. Enerji ortalaması kullanılmalı.
- Sert zemin üstünde $S = 4\pi r^2$ almak. Yarım kürede $S = 2\pi r^2$.
- Bir yarıçap seçip alanı başka bir yarıçapla hesaplamak. Her 2 kat yarıçap hatası 6 dB hata demektir.
- Yarım küreye göre bulunan $Q_\theta$ ile zemin etkisini içeren $Q$'yu karıştırmak.
- Arka plan farkı 6 dB'den küçükken sonucu mühendislik sınıfı ölçüm diye raporlamak.
- $L_W$ ile $L_p$'yi karıştırmak: "makina 95 dB" demek yerine "$L_{WA}$ = 95 dB(A)" yazılmalı.
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1KavramsalNeden ses gücü?
Bir fabrika, iki farklı tedarikçinin pompasını karşılaştırmak istiyor. Tedarikçilerden hangi büyüklüğü istemeli ve neden?
Çözümü göster
Ses gücü düzeyini (tercihen oktav bantlarında ve hangi standarda göre ölçüldüğüyle birlikte). Ses gücü ölçüm ortamına ve uzaklığa bağlı değildir. İki tedarikçinin farklı odalarda farklı uzaklıklarda ölçtüğü ses basınçları karşılaştırılamaz.
Alıştırma 2SayısalBasınçtan ses gücü
Sert zemin üstündeki bir makinadan 3 m uzakta, her yönde aynı 0,5 Pa RMS ses basıncı ölçülüyor ($\rho c = 410$ Pa·s/m). Makinanın ses gücü düzeyi nedir?
Çözümü göster
$I = 0{,}5^2/410 = 6{,}10\times10^{-4}$ W/m², $S = 2\pi\cdot3^2 = 56{,}5$ m², $W = I S = 0{,}0345$ W, $L_W = 10\log(0{,}0345/10^{-12}) = 105{,}4$ dB.
Alıştırma 3SayısalSes gücünden ses basıncı
$L_W = 95$ dB olan bir kaynak sert zemin üstünde, açık alanda. 5 m'de ses basıncı düzeyi nedir? Kaynak bir duvarın dibine taşınırsa ne olur?
Çözümü göster
$Q = 2$: $L_p = 95 + 10\log\left(2/(4\pi\cdot25)\right) = 73{,}0$ dB. Duvarın dibinde $Q = 4$: 3 dB artışla 76,0 dB.
Alıştırma 4SayısalÖlçüm yarıçapı
Taban boyutları 2 m × 1 m, yüksekliği 1,5 m olan bir jeneratörün yarım küre ölçümü için en küçük yarıçap nedir?
Çözümü göster
$d_0 = \sqrt{1{,}0^2 + 0{,}5^2 + 1{,}5^2} = 1{,}87$ m. $r \ge 2d_0 = 3{,}74$ m (ve ≥ 1 m). Örneğin $r = 4$ m seçilir.
Alıştırma 5KavramsalFabrikada ölçüm
Yanında başka makinaların çalıştığı bir makinanın ses gücü yerinde ölçülecek. Basınç yöntemi mi, şiddet yöntemi mi daha uygundur?
Çözümü göster
Şiddet yöntemi. Ölçüm yüzeyinin dışındaki kaynakların net katkısı sıfırdır. Basınç yönteminde ise diğer makinalar arka plan farkını küçültür ve sonuç güvenilmez olur. Yine de basınç–şiddet indeksi çok büyükse şiddet yöntemi de zorlanır.
Özet
- Serbest alanda $L_p = L_W + 10\log(Q/4\pi r^2)$; sert zeminde $Q = 2$.
- $Q_\theta = 10^{(L_{p\theta} - \bar L_p)/10}$, $DI = L_{p\theta} - \bar L_p$. Yönlülük ölçülür, bakılan yön değildir.
- Yarım küre yöntemi: $r \ge 2d_0$, enerji ortalaması, $K_1$ (fark 6–15 dB arasında formül), $L_W = L_{pf} + 10\log S$, $S = 2\pi r^2$.
- Ses şiddeti yöntemi dış kaynaklardan az etkilenir; frekans aralığı prob aralığıyla sınırlıdır.
Sonraki hafta: ses gücü bilinen bir kaynağın sesi açık havada uzaklara nasıl yayılır?
Kaynaklar
- W. W. Lang, G. C. Maling Jr., M. A. Nobile, J. Tichy, "Determination of Sound Power Levels and Directivity of Noise Sources", Bl. 4: 4.3 (s. 75), 4.4 (s. 77), 4.8 (s. 91), 4.10 (s. 101); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
- ISO 3744:2010, Acoustics — Determination of sound power levels and sound energy levels of noise sources using sound pressure — Engineering methods for an essentially free field over a reflecting plane. Arka plan düzeltmesi kuralları için ayrıca: Siemens Digital Industries Software, A Guide to Measuring Sound Power (teknik not).
- İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (12 Kasım): ses gücü ölçümü, ISO 3744 ve ses şiddeti probu.