Akademik / MTA 555 / Terimler sözlüğü
Terimler sözlüğü
Derslerde geçen terimlerin Türkçe ve İngilizce adları, sembolleri, birimleri ve kısa tanımları. Derslerdeki altı noktalı terimler buraya bağlanır.
- A-ağırlıklandırma (A-weighting)
Kulağın düşük ve çok yüksek frekanslara daha az duyarlı olmasını yaklaşık taklit eden standart frekans süzgeci. İnsan üzerindeki etkiyi değerlendirmede kullanılır.
- Aktif gürültü kontrolü (active noise control)
Gürültüye karşıt fazlı ikinci bir ses ekleyerek yıkıcı girişimle azaltma; düşük frekansta ve tonal gürültüde etkili.
- Akustik kalibratör (acoustic calibrator)
Mikrofona bilinen bir frekansta bilinen bir ses basıncı düzeyi uygulayan cihaz. Ölçümden önce ve sonra ölçüm zinciri bununla kontrol edilir.
- Araya girme kaybı (insertion loss)
Bir önlem (bariyer, susturucu, kapsül) konmadan önceki ve konduktan sonraki düzey farkı, aynı noktada.
- Arka plan düzeltmesi (background noise correction)
K₁ = −10 log(1 − 10^(−0,1ΔL)); ΔL kaynak çalışırken ve kapalıyken ölçülen ortalama düzeylerin farkı.
- Arka plan gürültüsü (background noise)
İncelenen kaynak çalışmıyorken ölçüm noktasındaki gürültü. Kaynak düzeyi bulunurken enerji esaslı çıkarılır.
- Atmosferik yutuş (atmospheric absorption)
Ses enerjisinin havada ısıya dönüşmesiyle oluşan ek azalım. Frekansla hızla artar; nem ve sıcaklığa bağlıdır.
- Büyütme katsayısı (dynamic magnification factor)
Kalıcı titreşim genliğinin, aynı kuvvetin statik olarak oluşturacağı çökmeye oranı: β = X/(F₀/k).
- C-ağırlıklandırma (C-weighting)
Geniş frekans aralığında neredeyse düz olan standart süzgeç. Yüksek düzeyli ve darbe gürültüsünde tepe değeri ölçmek için kullanılır.
- Çınlanım alanı (reverberant field)
Kapalı ortamda yansımaların oluşturduğu ses alanı; yayınık alanda düzeyi uzaklıktan bağımsızdır.
- Çınlanım odası (reverberation room)
Duvarları çok yansıtıcı, yayınık alan oluşturan ölçüm odası. Ses gücü ve yutum katsayısı ölçümünde kullanılır.
- Çınlanım süresi (reverberation time)
Kaynak susunca düzeyin 60 dB düşmesi için geçen süre. Sabine: T₆₀ = 0,161 V/A.
- Çizgisel kaynak (line source)
Uzun bir doğru boyunca dağılmış kaynak (yoğun yol, boru hattı). Uzaklık iki katına çıkınca düzey 3 dB azalır.
- Dalga boyu (wavelength)
Dalganın bir periyotta aldığı yol: λ = c/f.
- Dengeleme (balancing)
Rotorun uygun düzlemlerine kütle ekleyip çıkararak kütle merkezini dönme eksenine getirme; dönen dengesizliğin 1× titreşimini kaynağında azaltır.
- Desibel (decibel)
Bir büyüklüğün bir referansa oranının logaritmik ölçüsü. Güç benzeri büyüklüklerde 10 log, genlik benzeri büyüklüklerde 20 log kullanılır.
- Dipol kaynak (dipole)
Akışın bir yüzeye uyguladığı dalgalı kuvvetten doğan, sekiz biçiminde yayan kaynak; ses gücü hızın 6. kuvvetiyle artar.
- Direkt alan (direct field)
Kaynaktan alıcıya yansımadan doğrudan gelen ses; uzaklıkla serbest alandaki gibi azalır.
- Diş temas (eş çalışma) frekansı (gear mesh frequency)
fz = z·n/60 (z dişlinin diş sayısı, n aynı dişlinin devri). Dişli gürültüsü çoğunlukla bu frekansta ve harmoniklerinde oluşur.
- Doğal frekans (natural frequency)
Sistemin dış kuvvet olmadan salındığı frekans. Kütle–yay sisteminde ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π).
- Dönen dengesizlik (rotating unbalance)
Rotorun kütle merkezinin dönme ekseninden kaçıklığı; F₀ = md rd ω² genlikli harmonik kuvvet oluşturur.
- Duran dalga (standing wave)
Karşılıklı yansıyan dalgaların üst üste binmesiyle oluşan, yerinde duran basınç deseni; düğüm ve karın noktaları vardır.
- Eşdeğer sürekli düzey (equivalent continuous sound level)
Değişen bir gürültüyle aynı toplam enerjiyi veren sabit düzey; enerji esaslı zaman ortalaması.
- Eşdeğer yutum alanı (equivalent absorption area)
A = Σ Si α_i. Odanın toplam yutumu.
- Etkin değer (RMS) (root mean square)
Sinyalin karesinin zaman ortalamasının karekökü. Enerjiyle ilişkili olduğu için ses ve titreşim düzeyleri RMS ile hesaplanır. Sinüste tepe/√2.
- Frekans (frequency)
Bir saniyedeki salınım sayısı. f = 1/T. Açısal frekans ω = 2πf [rad/s].
- Frekans oranı (frequency ratio)
Zorlama frekansının doğal frekansa oranı: η = ω/ωn.
- Fresnel sayısı (Fresnel number)
N = 2δ/λ; δ bariyerin oluşturduğu yol farkı. N büyüdükçe bariyer azalımı artar.
- Genleşme odası (expansion chamber)
Kesiti büyüyen bir boru bölümünden oluşan en basit reaktif susturucu.
- Geri beslemeli kontrol (feedback control)
Yalnız hata sensörünün sinyalini ters işaretle geri veren aktif kontrol (ör. gürültü önleyici kulaklık).
- Gözenekli yutucu malzeme (porous absorber)
Cam yünü, taş yünü, açık gözenekli köpük gibi malzemeler; sesi gözeneklerdeki sürtünmeyle ısıya çevirir. Yüksek frekanslarda etkilidir.
- Günlük maruziyet düzeyi (daily noise exposure level)
Çalışma süresindeki LAeq'nin 8 saate normalleştirilmesi: LEX,8h = LAeq,Te + 10 log(Te/8 saat). Derste LEP,d olarak da gösterildi.
- Gürültü (noise)
İstenmeyen, rahatsız eden ya da zarar veren ses. Tanımı alıcıya bağlıdır.
- Gürültü azalması (noise reduction)
Bir elemanın (duvar, susturucu) iki tarafında aynı anda ölçülen düzeylerin farkı.
- Gürültü bariyeri (noise barrier)
Kaynak ile alıcı arasındaki görüş hattını kesen duvar, set ya da bina. Ses alıcıya yalnız kenardan kırınarak ulaşır.
- Gürültü dozimetresi (noise dosimeter)
Çalışanın üzerine takılan, vardiya boyunca LAeq ve dozu kaydeden ölçüm cihazı.
- Gürültü dozu (noise dose)
Maruziyetin ölçüt düzeye (8 saatte 85 dB(A)) oranı: D = 100·10^((LEX,8h − 85)/10).
- Hareket geçirgenliği (motion (displacement) transmissibility)
Yalıtılan cihazın genliğinin titreşen tabanın genliğine oranı: Td = X/Y.
- Harmonik hareket (harmonic motion)
x(t) = X cos(ωt − φ) biçimindeki sinüs biçimli hareket.
- Havada yayılan ses (airborne sound)
Kaynağın havayı doğrudan titreştirdiği ve havada ilerleyen ses.
- Helmholtz rezonatörü (Helmholtz resonator)
Dar bir boyun ile arkasındaki hava hacminden oluşan rezonans yutucu; boyundaki hava kütle, hacimdeki hava yay gibi davranır.
- Hizasızlık (kaplin ayar bozukluğu) (misalignment)
Birbirine bağlı iki milin eksenlerinin çakışmaması. Devir frekansının katlarında titreşim çizgileri oluşturur; hizalama ve esnek kaplinle giderilir.
- İleri beslemeli kontrol (feedforward control)
Gürültüyü önceden algılayan bir referans sensörüyle çalışan aktif kontrol; hata sensörüne göre uyarlanır.
- İletim hatası (transmission error (TE))
Çıkış dişlisinin gerçek konumu ile dişli çifti kusursuz eşlenik olsaydı bulunacağı konum arasındaki fark (Welbourn). Dişli gürültüsünün temel uyarı mekanizması kabul edilir.
- İletim kaybı (transmission loss)
Bir duvar ya da susturucuya gelen güç ile iletilen güç oranının desibeli: TL = 10 log(1/τ).
- İvmeölçer (accelerometer)
Titreşim ivmesini ölçen sensör. Çoğunlukla piezoelektrik; ölçtüğü frekans aralığı kendi rezonansının ve bağlama biçiminin altında kalır.
- Kalite faktörü (quality factor)
Rezonans tepesinin keskinliği; küçük sönümde Q ≈ 1/(2ζ). Akustikteki yönlülük katsayısı Q ile karıştırılmamalı.
- Kanat geçiş frekansı (blade passing frequency)
fKG = z·n/60 (z kanat sayısı, n dev/dk). Fan tonları bu frekansta ve harmoniklerinde oluşur.
- Kapsül (akustik muhafaza) (acoustical enclosure)
Kaynağı saran, içi yutucuyla kaplı, ağır ve sızdırmaz cidarlı muhafaza. Açıklık ve sızıntılar başarımını belirgin biçimde düşürür; havalandırması susturucudan geçmelidir.
- Karakteristik empedans (characteristic impedance)
Ortam yoğunluğu ile ses hızının çarpımı. Düzlem dalgada basınç ile parçacık hızı oranıdır. 20 °C havada yaklaşık 413 Pa·s/m.
- Karakteristik mesafe (characteristic source dimension)
Kaynağı içine alan kutunun boyutlarından: d₀ = √((l₁/2)² + (l₂/2)² + l₃²). Yarım küre yarıçapı en az 2d₀ seçilir.
- Kavrama oranı (contact ratio)
Aynı anda temasta bulunan diş çifti sayısının ortalaması. Toplam kavrama oranını artırmak genellikle dişli gürültüsünü azaltır.
- Koherent kaynaklar (coherent sources)
Aynı frekansta ve sabit faz farkıyla çalışan kaynaklar. Toplam, faz farkına bağlıdır: eşit iki kaynak aynı fazda +6 dB, karşıt fazda sönüm.
- Korelasyonsuz kaynaklar (uncorrelated (incoherent) sources)
Aralarında sabit faz ilişkisi olmayan kaynaklar (ör. iki bağımsız makina). Düzeyleri enerji esaslı toplanır: eşit iki kaynak +3 dB.
- Kritik (koinsidans) frekansı (critical (coincidence) frequency)
Plakadaki eğilme dalgasının havadaki ses dalgasıyla çakıştığı en düşük frekans; burada iletim kaybı çukur yapar.
- Kritik sönüm (critical damping)
Sistemin salınım yapmadan en hızlı dengeye döndüğü sönüm değeri: ck = 2√(km).
- Kuadrupol kaynak (quadrupole)
Serbest türbülanstan doğan, dört yapraklı yayan kaynak (jet gürültüsü); ses gücü hızın 8. kuvvetiyle artar.
- Kuvvet geçirgenliği (force transmissibility)
Tabana iletilen kuvvet genliğinin makinadaki zorlama kuvveti genliğine oranı: TF = FT/F₀.
- Kütle yasası (mass law)
Kütle kontrollü bölgede tek katlı duvarın iletim kaybının kütle ya da frekans iki katına çıkınca yaklaşık 6 dB artması.
- Logaritmik azalma (logarithmic decrement)
Serbest sönümlü titreşimde ardışık iki tepenin oranının doğal logaritması: δ = ln(x₁/x₂) ≈ 2πζ (küçük sönümde).
- Monopol kaynak (monopole)
Her yöne eşit yayan, hacmi ya da debisi dalgalanan kaynak; akış kaynaklı ses gücü hızın 4. kuvvetiyle artar.
- NC eğrileri (noise criteria curves)
İç mekân havalandırma gürültüsü için oktav bant sınır eğrileri; spektrumun değdiği en yüksek eğrinin numarası NC değeridir.
- Nokta kaynak (point source)
Boyutları alıcıya uzaklığa göre küçük kaynak. Serbest alanda uzaklık iki katına çıkınca düzey 6 dB azalır.
- NR eğrileri (noise rating curves)
Avrupa'da kullanılan oktav bant eğrileri: L = A + B·NR. Spektrumun değdiği en yüksek eğrinin numarası NR değeridir.
- Oda modu (room mode)
Kapalı bir hacmin doğal titreşim biçimi ve frekansı. Dikdörtgen odada eksenel, teğetsel ve eğik modlar vardır.
- Oda sabiti (room constant)
R = S ᾱ/(1 − ᾱ). Çınlanım alanının düzeyini belirler: 10 log(4/R).
- Oktav bandı (octave band)
Üst sınır frekansı alt sınırın iki katı olan frekans bandı: f₂ = 2f₁, merkez frekans f₀ = √(f₁f₂).
- Ortam düzeltmesi (environmental correction)
Ölçüm ortamındaki yansımaların ses basıncını yükseltmesini düzelten terim. Serbest alana yakın ortamda sıfıra yakındır.
- Ölçüm yüzeyi (measurement surface)
Ses gücü ölçümünde kaynağı saran sanal yüzey (yarım küre, kutu). LW = Lpf + 10 log(S/S₀).
- Periyot (period)
Periyodik bir sinyalin kendini yinelediği süre.
- Pompalama frekansı (pumping frequency)
fp = N·m/60 (N dev/dk, m çark kanat sayısı ya da turdaki basınç çevrimi sayısı). Pompa gürültüsünün ve titreşiminin temel tonu.
- Rezonans (resonance)
Zorlama frekansının doğal frekansa yaklaşmasıyla genliğin büyümesi. Genliği yalnız sönüm sınırlar.
- Rulman ön yükü (bearing preload)
Rulmanın montajda eksenel boşluk bırakılmadan, belirli bir sıkılıkla yüklenmesi. Rulmanın rijitliğini ve sönümünü değiştirir; dişli kutusu titreşimine etkisi çalışma devrine göre artırıcı ya da azaltıcı olabilir.
- Serbest alan (free field)
Yansıtıcı yüzeyin olmadığı, sesin her yöne engelsiz yayıldığı alan.
- Serbestlik derecesi (degree of freedom)
Sistemin konumunu tanımlamak için gereken bağımsız koordinat sayısı.
- Ses (sound)
Esnek bir ortamda (hava, su, katı) yayılan küçük basınç ve yoğunluk dalgalanması. Ortamın parçacıkları yerinde salınır; madde taşınmaz.
- Ses basıncı (sound pressure)
Bir noktadaki anlık basıncın atmosfer basıncından farkı. Mikrofonun ölçtüğü büyüklüktür.
- Ses basıncı düzeyi (sound pressure level)
Lp = 20 log(prms/p₀), p₀ = 20 µPa. Ölçüm noktasına ve ortama bağlıdır.
- Ses düzeyi ölçer (sound level meter)
Mikrofon, ön yükselteç, frekans ağırlıklandırma süzgeci, RMS dedektörü ve göstergeden oluşan ölçüm cihazı.
- Ses etkilenim düzeyi (SEL) (sound exposure level)
Bir olayın bütün ses enerjisinin 1 saniyeye sıkıştırılmış eşdeğer düzeyi: LE = Leq,T + 10 log(T/1 s).
- Ses gücü (sound power)
Kaynağın birim zamanda yaydığı toplam akustik enerji. Ortama ve uzaklığa bağlı değildir; kaynağın kendi özelliğidir.
- Ses gücü çevirme katsayısı (acoustical conversion efficiency)
Makinanın yaydığı ses gücünün anma gücüne oranı, F = W/Wm. Çok küçüktür (elektrik motorlarında 10⁻⁸–10⁻⁷ mertebesi); makina türüne göre çizelgelerden alınır.
- Ses gücü düzeyi (sound power level)
LW = 10 log(W/W₀), W₀ = 10⁻¹² W. Kaynağın özelliğidir.
- Ses hızı (speed of sound)
Ses dalgasının ortamda ilerleme hızı. 20 °C havada yaklaşık 343 m/s; sıcaklıkla artar.
- Ses iletim katsayısı (sound transmission coefficient)
Bir duvara gelen ses gücünün öbür tarafa geçen kesri.
- Ses şiddeti (sound intensity)
Birim alandan birim zamanda geçen ortalama ses enerjisi; yönü olan bir büyüklük. Serbest alanda ve kaynaktan uzakta I = p²_rms/(ρc).
- Ses şiddeti düzeyi (sound intensity level)
LI = 10 log(I/I₀), I₀ = 10⁻¹² W/m².
- Ses şiddeti probu (sound intensity probe)
Küçük bir aralıkla karşılıklı yerleştirilmiş, faz uyumlu iki mikrofon. Basınçların ortalaması ve farkından ses şiddeti hesaplanır.
- Sönüm oranı (damping ratio)
Viskoz sönüm katsayısının kritik sönüme oranı: ζ = c/ck = c/(2√(km)). Derste ξ ile de gösterildi.
- Spektrum (spectrum)
Bir sinyalin enerjisinin ya da genliğinin frekansa göre dağılımı. Gürültü kontrolü her zaman frekansa bağlı yapılır.
- Statik çökme (static deflection)
Makinanın ağırlığı altında yalıtıcıların çökmesi: δ_st = mg/k. fn ≈ 15,76/√δ_st[mm] Hz.
- Susturucu (silencer, muffler)
Kanal, boru ya da egzozda yayılan sesi azaltan eleman; yutucu (dissipatif) ve reaktif türleri vardır.
- Tepe değeri (peak value)
Sinyalin sıfırdan ölçülen en büyük mutlak değeri. Sinüste genliğe eşittir.
- Tepeden tepeye değer (peak-to-peak value)
Sinyalin en büyük ve en küçük değeri arasındaki fark. Sinüste tepe değerinin iki katıdır.
- Titreşim yalıtımı (vibration isolation)
Kütle ile taban arasına esnek eleman koyarak titreşimin geçişini azaltma. η > √2'de etkilidir.
- Trafik gürültüsü indeksi (traffic noise index)
TNI = 4L10 − 3L90 − 30; trafik gürültüsündeki dalgalanmayı ağır cezalandıran rahatsızlık göstergesi.
- Uzak alan (far field)
Kaynaktan yeterince uzak bölge. Dalga yerel olarak düzlem dalgaya benzer; nokta kaynakta uzaklık iki katına çıkınca düzey 6 dB azalır.
- Üçte bir oktav bandı (one-third-octave band)
Bir oktavın üçe bölünmesiyle elde edilen bant: f₂ = 2^(1/3) f₁. Üç komşu 1/3 oktav bandı bir oktav bandını oluşturur.
- Yakın alan (near field)
Kaynağa çok yakın bölge. Basınç ile parçacık hızı aynı fazda değildir; uzaklık kuralları geçerli değildir, ölçüm yanıltıcıdır.
- Yan bant (sideband)
Genlik modülasyonu yüzünden bir ana çizginin iki yanında f ± k·fmod konumlarında oluşan çizgiler. Dişlide aralıkları hatalı milin devir frekansını gösterir.
- Yapı kaynaklı ses (structure-borne sound)
Yapıya mekanik olarak iletilen titreşimin başka bir yüzeyden ses olarak yayılması.
- Yarı yankısız oda (hemi-anechoic room)
Duvarları ve tavanı yutucu, zemini sert olan ölçüm odası; yansıtıcı düzlem üstünde serbest alan oluşturur.
- Yayınık alan (diffuse field)
Çok sayıda yansımanın üst üste bindiği, ses enerjisinin her yönden eşit geldiği ve düzeyin her yerde yaklaşık aynı olduğu alan (ör. çınlanım odası).
- Yönlülük indeksi (directivity index)
DI = 10 log Q_θ = Lpθ − L̄_p. Bir doğrultunun ortalamadan kaç dB yüksek olduğu.
- Yönlülük katsayısı (directivity factor)
Bir doğrultudaki şiddetin, aynı gücün eşit dağılması durumundaki ortalama şiddete oranı: Q_θ = 10^((Lpθ − L̄_p)/10). Zemin ve duvarların etkisi de Q ile hesaba katılır (sert zemin Q = 2).
- Yutum katsayısı (sound absorption coefficient)
Yüzeye gelen ses enerjisinin yutulan kesri, 0 ile 1 arası; frekansa bağlıdır.
- Yüzdelik düzey (percentile level)
Ölçüm süresinin %N'inde aşılan düzey. L90 arka planı, L10 sık gelen yüksek düzeyleri anlatır.
- Yüzde yalıtım (isolation efficiency)
100·(1 − T). Uygulamada genellikle %80'in üstü hedeflenir.
- Zaman ağırlıklandırması (time weighting)
Ses düzeyi ölçerin RMS değerini hangi zaman sabitiyle ortaladığı: F (hızlı, 125 ms), S (yavaş, 1 s).
Aramanızla eşleşen terim yok.