Bu derste öğrenecekleriniz
- Diş temas frekansını ve harmoniklerini hesaplamak
- Yan bantların nereden geldiğini açıklamak ve spektrumda hangi mile ait olduklarını bulmak
- İletim hatasını tanımlamak ve nedenlerini gruplamak
- Dişli gürültüsünü uyarı, iletim ve ışınım halkalarıyla ele almak ve her halkada önlem önermek
İlgili öğrenme çıktıları
- Çıktı 4 Endüstriyel gürültü ve titreşim kontrolünde deneyim kazanmak
15 dB kuralı
Åkerblom, iş makinalarındaki deneyime dayanarak dişli tonunun rahatsız edici algılanmaması için motor gibi diğer kaynaklardan en az 15 dB düşük olması gerektiğini belirtir. Toplam düzeyi belirlemeyen bir kaynak bile, tonal olduğu için tek başına bir sorun olabilir. Bu yüzden dişli gürültüsünde amaç çoğu zaman toplam dB'yi değil, belirli tonları azaltmaktır.
1. Diş temas frekansı ve harmonikleri
İki dişli birlikte dönerken her diş çifti temasa girip çıkar. Bu olay saniyede kaç kez tekrarlanıyorsa o frekansta bir zorlama oluşur. Derste bu diş temas (eş çalışma) frekansı şöyle verildi:
$$ f_z = \frac{z\,n}{60}\ \ [\text{Hz}] $$$z$ dişlinin diş sayısı, $n$ o dişlinin bağlı olduğu milin devri [dev/dk]. İki dişli için aynı sonuç çıkar, çünkü $z_1 n_1 = z_2 n_2$: küçük dişli (pinyon) az dişli ama hızlı, büyük dişli çok dişli ama yavaştır. Formüldeki $z$ ile $n$ aynı dişliye ait olmalıdır.
Derste şu soru soruldu: "Dişlilerde modülasyona ve harmoniklere çok sık rastlanır. Neden?" Yanıt iki parçalıdır:
- Harmonikler ($2f_z$, $3f_z$ …): dişten dişe tekrarlanan zorlama saf bir sinüs değildir; temas eden diş çifti sayısı değişir, dişlerin esnekliği temas boyunca değişir. Periyodik ama sinüs olmayan bir sinyal Fourier serisinde temel frekansın katlarını içerir (Hafta 1c). Åkerblom, dişli gürültüsünü çoğunlukla diş temas frekansının ve harmoniklerinin oluşturduğunu belirtir.
- Yan bantlar: bir dişlide tur başına bir kez tekrarlanan bir hata varsa (ör. salgı, yani dişlinin eksenden kaçık dönmesi), diş temas zorlamasının genliği her turda bir kez büyüyüp küçülür. Bu bir genlik modülasyonudur ve spektrumda $f_z \pm k\,f_{mil}$ konumlarında yan bantlar oluşturur ($k = 1, 2, …$; $f_{mil} = n/60$). Tur başına hatanın kendisi alçak frekanslıdır ve tek başına nadiren sorundur; etkisini yan bantlarla gösterir.
Yan bantların aralığı hangi milin hatalı olduğunu söyler: aralık pinyon milinin devir frekansına eşitse sorun pinyondadır, büyük dişlinin devir frekansına eşitse büyük dişlidedir. Ders 1c'deki vuru olayı aynı matematiğin başka bir yüzüdür: birbirine yakın frekanslı bileşenler toplamın genliğini yavaşça değiştirir.
2. İletim hatası
Dişliler tam rijit ve hatasız olsaydı, giriş milindeki sabit hız çıkış milinde de sabit hız verirdi; kuvvet dalgalanması, dolayısıyla titreşim ve ses olmazdı. Gerçekte öyle değildir. Åkerblom'un aktardığı Welbourn tanımına göre iletim hatası (transmission error, TE), "çıkış dişlisinin gerçek konumu ile dişli çifti kusursuz eşlenik olsaydı bulunacağı konum arasındaki farktır". Açı olarak ya da yuvarlanma dairesi üzerinde doğrusal yer değiştirme (µm) olarak verilir. İletim hatası, dişli gürültüsünün temel uyarı mekanizması kabul edilir.
Nedenleri üç grupta toplanır:
- Şekil değiştirmeler: diş temasındaki Hertz deformasyonu, diş eğilmesi, dişli gövdesinin, millerin, rulmanların ve gövdenin esnekliği.
- Geometrik hatalar: profil ve diş yönü sapmaları, adım hataları, salgı, gövdedeki rulman yuvalarının konum hatası.
- Bilinçli geometrik düzeltmeler: diş ucu ve diş dibi düzeltmesi (tip/root relief), profil ve diş yönü bombesi (crowning), helis açısı düzeltmesi. Bunlar yük altında oluşan şekil değiştirmeyi dengelemek için yapılır; doğru seçilirse belirli bir yük aralığında TE'yi azaltır.
Son madde önemlidir: yüksüzken en düşük TE'yi saf evolvent profil verir; yük altında ise şekil değiştirmeyi dengeleyen bir düzeltme gerekir. Bu yüzden "en sessiz dişli" tek bir yük için tanımlanır. Åkerblom'un çalışmasında geometri, imalat toleranslarına ve değişen torka karşı gürbüz (az duyarlı) olacak biçimde seçilmiştir.
İletim hatası statik ya da dinamik, yüksüz ya da yüklü ölçülebilir. Kalite kontrolünde çoğunlukla statik yüksüz TE (imalat hatalarını gösterir), gürültü tahmininde yüklü TE önemlidir. Ölçüm genellikle iki mildeki optik kodlayıcıların (encoder) sinyalleri karşılaştırılarak yapılır.
Welbourn'a göre TE'yi yarıya indirmek dişli kutusu gürültüsünü yaklaşık 6 dB azaltır ($20\log 0{,}5 = -6$). Bu, sistemin doğrusal olduğu ve ses basıncının TE genliğiyle orantılı olduğu kabulüne dayanan bir yaklaşımdır. Åkerblom'un deneyleri, tek bir TE büyüklüğünün (ör. tepeden tepeye TE) ölçülen gürültüyle her zaman güçlü ilişki vermediğini de gösterdi; ilişki bir tork düzeyinde güçlüyken başka bir torkta zayıfladı.
3. Uyarı, iletim, ışınım
Åkerblom, MackAldener'e dayanarak dişli kutusu gürültüsünü üç halkalı bir zincir olarak anlatır: dişlerin temasında titreşim doğar (uyarı), dişli, mil ve rulmanlar üzerinden gövdeye taşınır (iletim), gövde yüzeyi titreşerek havada ses oluşturur (ışınım). Bu, Hafta 5'teki kaynak–yol–alıcı düşüncesinin dişli kutusuna uygulanmasıdır. Gürültü, zincirin herhangi bir halkası değiştirilerek azaltılabilir.
- Uyarı: düşük ve gürbüz TE için dişli makro ve mikro geometrisi; daha iyi imalat. Oswald ve arkadaşlarının deneylerinde (Åkerblom'un literatür taraması) gürültüyü azaltmada en etkili etken toplam kavrama oranının artırılmasıydı; yüksek kavrama oranlı düz dişliler standart düz dişlilerden yaklaşık 2 dB sessizdi.
- İletim: rulmanlar, millerin ve gövdenin dinamik özellikleri. Rulman ön yükü rulmanın rijitliğini ve sönümünü değiştirir. Åkerblom ve Sellgren'in deney dişli kutusunda (konik makaralı rulmanlar, 140 Nm), eksenel boşluklu rulmanlara göre ön yüklü rulmanlar 2000 dev/dk'nın altında gövde titreşimini azalttı, üstünde artırdı. Yani ön yükün etkisi tek yönlü değildir; çalışma devri aralığına göre değerlendirilmelidir.
- Işınım: gövde rijitliği. Åkerblom'un aktardığı gövde optimizasyonunda rijitliği artırmak titreşimi azalttı, nervürler et kalınlığını artırmaktan daha etkiliydi; bir noktada rijitleştirme başka bir noktada titreşimi artırabildi. Ayrıca kapsül ve gövde yüzeylerinde sönüm.
Endüstriyel bir uygulamada (bir yükleyicinin şanzımanı) dişli geometrisi ve gövde birlikte iyileştirilmiş, toplam ses gücü düzeyi 4 dB azalmış ve kabindeki dişli tonu toplam düzeyin 15 dB altına inmiştir. Ne kadarının dişliden, ne kadarının gövdeden geldiği ayrılamamıştır. Bir başka önemli bulgu: aynı dişli çifti sökülüp yeniden takıldığında ölçülen gürültü, farklı dişli tasarımları arasındaki fark kadar değişebilmiştir. Dişli gürültüsü deneylerinde tekrarlanabilirlik bu yüzden ayrıca kontrol edilmelidir.
Dönem projesi
Bu dersin dönem projesi bu haftanın konusu üzerineydi: dişli geometrisinin ve rulman ön yükünün dişli kutusu gürültüsüne etkisi, Åkerblom'un doktora tezi ve makaleleri üzerinden incelendi.
4. Çözümlü örnek
Çözümlü örnek 1 Redüktör spektrumu
Verilenler
Tek kademeli bir redüktör: pinyon $z_1 = 23$ diş, 1500 dev/dk; büyük dişli $z_2 = 67$ diş. Gövdedeki ivme spektrumunda 575 Hz'de güçlü bir çizgi ve onun iki yanında 550 ve 600 Hz'de daha küçük çizgiler görülüyor.
İstenenler
(a) Diş temas frekansı ve ilk iki harmoniği, (b) çıkış mili devri, (c) iki milin devir frekansları ve olası yan bant konumları, (d) spektrumun yorumu.
Kabuller
Kaymasız, tek kademe; devir sabit.
Çözüm
- $f_z = 23 \cdot 1500/60 = 575$ Hz; $2f_z = 1150$ Hz, $3f_z = 1725$ Hz.
- $n_2 = 1500 \cdot 23/67 = 514{,}9$ dev/dk. Kontrol: $67 \cdot 514{,}9/60 = 575$ Hz ✓.
- $f_{mil,1} = 1500/60 = 25{,}0$ Hz → yan bantlar 550 ve 600 Hz. $f_{mil,2} = 514{,}9/60 = 8{,}58$ Hz → yan bantlar 566,4 ve 583,6 Hz.
- Gözlenen yan bantlar 25 Hz aralıklı; tur başına tekrarlanan hata pinyon milinde (ör. pinyonun salgısı).
Birim kontrolü
[diş/dev] × [dev/dk] ÷ 60 = [1/s] = Hz ✓.
Yorum
Yan bantların aralığı hatalı mili gösterir. 566 ve 584 Hz'deki yan bantları 575 Hz'den ayırmak için frekans çözünürlüğünün 8,6 Hz'den belirgin biçimde ince olması gerekir; kaba çözünürlüklü bir analizde bu çizgiler ana çizgiyle birleşip görünmez.
Benzer problemKendiniz çözünİletim hatasını azaltmak
Yeni bir dişli geometrisiyle, ilgilenilen tork aralığında diş temas frekansındaki TE genliği 1,2 µm'den 0,5 µm'ye iniyor. Welbourn yaklaşımıyla bu tondaki azalma ne kadar beklenir? Bu tahmin hangi durumda tutmayabilir?
Çözümü göster
$20\log(0{,}5/1{,}2) = -7{,}6$ dB. Ses basıncının TE genliğiyle orantılı olduğu kabulüne dayanır. Gövdenin bir rezonansı bu frekansa yakınsa, rulman ön yükü ya da montaj değişmişse, ya da sürtünme gibi başka uyarı mekanizmaları baskınsa (TE'si zaten düşük dişlilerde) gerçek azalma farklı olabilir.
5. Ölçümde
- Ölçülen büyüklük
- Gövde ivmesinin dar bantlı spektrumu; dişli kutusunun ses gücü (Hafta 2 yöntemleri); gerekirse yüklü iletim hatası.
- Sensör
- İvmeölçerler, mikrofonlar, devir ölçer; TE için iki mile bağlı optik kodlayıcılar. Gövde yüzeyinin hangi bölgesinin en çok titreştiğini görmek için taramalı lazer vibrometre de kullanılabilir.
- Sensör konumu
- Rulman yuvalarına yakın gövde noktaları; mikrofonlar gövdeyi saran ölçüm yüzeyinde.
- Kalibrasyon
- Akustik kalibratör, ivmeölçer kalibratörü.
- Frekans aralığı
- En az $3f_z$'yi ve yan bantlarını kapsayacak üst sınır; yan bantları ayıracak kadar ince çözünürlük. Devir değişiyorsa sonuçları devir katları (mertebe) ekseninde göstermek tonların izlenmesini kolaylaştırır.
- Hata kaynakları
- Sökme–takma ile değişen sonuçlar, tork ve sıcaklığın (yağ viskozitesi) ölçümler arasında değişmesi, motor gibi diğer kaynakların katkısı.
6. Sık yapılan hatalar
- $f_z$ hesabında pinyonun diş sayısını büyük dişlinin devriyle çarpmak.
- Yan bantları ayrı kaynaklar sanmak; çoğu zaman tek bir kaynağın modülasyonudur.
- Dişli tonunu toplam dB(A) ile değerlendirmek; ton toplamı belirlemese de duyulur.
- Tek bir TE büyüklüğünün gürültüyü her durumda öngöreceğini beklemek.
- Rulman ön yükünü her zaman titreşimi azaltan bir önlem sanmak.
- Tek bir ölçümle iki tasarımı karşılaştırmak; montaj farkı tasarım farkı kadar olabilir.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1SayısalDiş temas frekansı
40 dişli bir pinyon 1800 dev/dk'da dönüyor ve 80 dişli bir dişliyi çeviriyor. $f_z$, $2f_z$ ve büyük dişli tarafındaki yan bantlar ($k = 1$) nedir?
Çözümü göster
$f_z = 40 \cdot 1800/60 = 1200$ Hz; $2f_z = 2400$ Hz. $n_2 = 900$ dev/dk → $f_{mil,2} = 15$ Hz → 1185 ve 1215 Hz.
Alıştırma 2KavramsalHangi mil?
Bir dişli kutusunda $f_z = 860$ Hz çevresinde 843 ve 877 Hz'de yan bantlar var. Pinyon 24 dişli. Hatalı mil hangisi?
Çözümü göster
Yan bant aralığı 17 Hz. Pinyon devir frekansı $f_z/z_1 = 860/24 = 35{,}8$ Hz; aralıkla uyuşmuyor. Büyük dişlinin devir frekansı 17 Hz ise büyük dişli $860/17 \approx 51$ dişlidir; hata büyük dişlinin milinde (ör. salgı). Diş sayısı çizimden doğrulanmalıdır.
Alıştırma 3KavramsalÖnlem seçimi
Bir şanzımanda dişli tonu kabinde duyuluyor. Uyarı, iletim ve ışınım halkalarının her biri için birer önlem önerin.
Çözümü göster
Uyarı: TE'yi düşüren dişli düzeltmeleri, kavrama oranını artırmak, imalat kalitesi. İletim: rulman ön yükünü çalışma devri aralığına göre seçmek, rulman yuvalarının rijitliği. Işınım: gövdeye nervür, sönüm kaplaması, kapsül; kabinde de yalıtım (yol).
Özet
- $f_z = zn/60$; aynı dişliye ait $z$ ve $n$ kullanılır; iki dişli aynı $f_z$'yi verir.
- Zorlama sinüs olmadığı için harmonikler ($2f_z$, $3f_z$), tur başına hatalar yüzünden yan bantlar ($f_z \pm k f_{mil}$) oluşur; yan bant aralığı hatalı mili gösterir.
- İletim hatası temel uyarı mekanizmasıdır; şekil değiştirme, geometrik hata ve düzeltmelerden doğar. TE'yi yarıya indirmek yaklaşık 6 dB (Welbourn).
- Uyarı–iletim–ışınım zincirinin her halkasında önlem alınabilir; rulman ön yükünün etkisi devre bağlıdır.
- Dişli tonu diğer kaynakların yaklaşık 15 dB altına inmedikçe rahatsız edici algılanabilir.
Bu, dersin son haftasıdır. Bütün terimler için terimler sözlüğüne bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- M. Åkerblom, Gearbox Noise: Correlation with Transmission Error and Influence of Bearing Preload, doktora tezi, KTH Royal Institute of Technology, Stockholm, 2008 (TRITA-MMK 2008:19): 1.1 Background (s. 1–2; 15 dB kuralı), 1.2 Gear noise (s. 3; uyarı–iletim–ışınım), 2.4 Optimization of gears (s. 8–10; Welbourn'un 6 dB yaklaşımı, gürbüzlük), 2.5–2.7 (s. 11–13; gövde optimizasyonu ve sonuçlar), 3.3 Paper C (s. 15–17; sökme–takma değişkenliği), 3.4 Paper D (s. 17; rulman ön yükü).
- M. Åkerblom, "Gear Noise and Vibration – A Literature Survey", TRITA-MMK 2001:11, KTH, Stockholm, 2001: 1.1–1.2 Transmission error (s. 2–4; tanım, nedenler, yan bantlar), 1.3 Transmission error measurement (s. 5), 3.1–3.2 Noise and vibration measurement (s. 20; Oswald ve arkadaşlarının bulguları).
- M. Åkerblom, U. Sellgren, "Gearbox Noise and Vibration − Influence of Bearing Preload", TRITA-MMK 2008:17, KTH, Stockholm, 2008.
- İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (5 Kasım): "Endüstriyel Gürültü Kaynakları" — dişlilerde gürültü, eş çalışma frekansı.