Akademik / MTA 555 / Hafta 13

Hafta 13 · Ders 13 · ~20 dk

Elektrik motorlarında titreşim ve gürültü

Pompaların, fanların ve kompresörlerin çoğunu bir elektrik motoru döndürür ve motor çoğu zaman grubun en gürültülü parçasıdır. Bu kısa derste motor gürültüsünün kaynaklarını, ses gücünü güç ve devirden tahmin etmeyi ve temel önlemleri göreceğiz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Elektrik motorunda gürültü ve titreşimin kaynaklarını gruplamak
  • Ampirik bağıntıyla motorun ses gücü düzeyini tahmin etmek ve geçerlilik aralığını söylemek
  • Güç ve devir değişiminin ses gücüne etkisini hesaplamak
  • Toplam düzeyi bantlara dağıtıp A-ağırlıklı düzeye çevirmek
  • Mekanik kaynaklı titreşime karşı dengeleme, hizalama ve yalıtımı açıklamak

İlgili öğrenme çıktıları

  • Çıktı 4 Endüstriyel gürültü ve titreşim kontrolünde deneyim kazanmak
Hafta
13 · Elektrik motorlarında titreşim ve gürültü kontrolü
Süre
~20 dk
Neden öğreniyoruz?

Pompa mı, motor mu?

Bir pompa grubunun yanında duran kişi gürültünün pompadan geldiğini düşünür. Oysa Vér & Beranek, pompa–motor gruplarında yayılan gürültünün çoğu zaman motora ait olduğunu belirtir. Önleme karar vermeden önce kaynağı ayırmak gerekir: hangi ton nereden geliyor, hangi yüzey ışıyor?

1. Gürültünün kaynakları

Derste elektrik motoru gürültüsünün iki ana nedeni verildi: elektromanyetik ve mekanik. Soğutma havası akışını da ayrı bir grup olarak düşünmek yararlıdır:

  • Elektromanyetik: hava aralığındaki manyetik kuvvetler stator ve gövdeyi periyodik olarak zorlar; gövde yüzeyi titreşip ses yayar. Bu tonların frekansları motorun elektriksel yapısına bağlıdır; ayrıntısı bu dersin kapsamı dışındadır.
  • Mekanik: rotor dengesizliği (1×), kaplin ayar bozukluğu (hizasızlık), rulman hasarı ve yağlama sorunları, gevşek bağlantılar. Hafta 11'deki spektrum okuması burada da geçerlidir.
  • Aerodinamik: soğutma fanı ve havanın gövde kanatçıkları arasından geçişi; kanat geçiş frekansında tonlar ve geniş bantlı gürültü (Hafta 8). Yüksek devirli, fanla soğutulan motorlarda çoğu zaman baskın kaynak budur.

2. Ses gücünün tahmini

Derste 1–300 hp arasındaki motorlar için şu ampirik bağıntı verildi; sonuç 500–4000 Hz oktav bantlarındaki toplam ses gücü düzeyidir:

$$ L_W = 20\log \text{hp} + 15\log N + 13\ \ [\text{dB}] $$

hp motor gücü [beygir gücü], $N$ devir [dev/dk]. Bağıntıdan iki kural çıkar:

  • Güç iki katına çıkınca $L_W$ $20\log 2 = 6$ dB artar.
  • Devir iki katına çıkınca $L_W$ $15\log 2 = 4{,}5$ dB artar. Aynı güçte daha yavaş dönen motor daha sessizdir.

A-ağırlıklı düzeye geçmek için bant dağılımı gerekir. Bilinmiyorsa, 2024 vizesinin çözümünde olduğu gibi, toplam düzeyin dört banda (500, 1000, 2000, 4000 Hz) eşit dağıldığı kabul edilebilir: her bant $L_W - 10\log 4 = L_W - 6{,}0$ dB alır, sonra A-ağırlık düzeltmeleri (−3,2; 0; +1,2; +1,0 dB) eklenip bantlar enerji olarak toplanır. Bu dört bantta A-düzeltmeleri küçük olduğu için $L_{WA}$, $L_W$'den yalnızca birkaç onda bir dB farklı çıkar. Bu, bağıntının alçak frekansları (ör. 63–250 Hz) hiç içermemesinin bir sonucudur; o bantlarda önemli bir ton varsa tahmin onu göstermez.

3. Temel önlemler

  • Dengeleme: rotorun uygun düzlemlerine kütle ekleyip çıkararak dengesizliği azaltmak. 1× titreşimi ve onun ilettiği kuvveti kaynağında düşürür (Hafta 11, Turhan 2.5.2).
  • Hizalama: motor ve tahrik edilen makinanın millerini aynı eksene getirmek; esnek kaplin kullanmak.
  • Rulman ve yağlama: uygun rulman seçimi, doğru ön yük ve yağlama; hasarlı rulmanı erken fark etmek için titreşim izleme.
  • Fan: gereğinden büyük fan seçmemek, düşük gürültülü fan; fan girişine susturucu ya da yönlendirici.
  • Devir: aynı güç için daha düşük devirli motor ya da devir ayarlı sürüş (devir düştükçe $L_W$ azalır); ancak devir değişince zorlama frekansları da değişir, yeni bir rezonansa düşmemek gerekir.
  • Yol: takozlar (Ders 7b), kapsül (Hafta 12), gövde yüzeylerinde sönüm.

4. Çözümlü örnek

Çözümlü örnek 1 75 hp'lik motor

Verilenler

Bir fanı tahrik eden 75 hp'lik elektrik motoru 3000 dev/dk'da çalışıyor. Aynı güçte, 1500 dev/dk'lık bir motor seçeneği de var.

İstenenler

(a) 3000 dev/dk'lık motorun $L_W$'si, (b) A-ağırlıklı $L_{WA}$, (c) 1500 dev/dk'lık seçeneğin sağladığı fark.

Kabuller

Ders bağıntısı geçerli (1–300 hp); sonuç 500–4000 Hz toplamı; bu dört banda eşit dağılım; fan gürültüsü ayrı tutuluyor.

Çözüm

  1. $L_W = 20\log 75 + 15\log 3000 + 13 = 37{,}5 + 52{,}2 + 13 = 102{,}7$ dB.
  2. Her bant $102{,}7 - 6{,}0 = 96{,}6$ dB. A-ağırlıklı bantlar: 93,4; 96,6; 97,8; 97,6 dB(A). Toplam: $10\log(10^{9{,}34} + 10^{9{,}66} + 10^{9{,}78} + 10^{9{,}76}) = 102{,}7$ dB(A).
  3. 1500 dev/dk: $15\log(1500/3000) = -4{,}5$ dB → $L_W = 98{,}1$ dB.

Birim kontrolü

hp ve dev/dk bağıntının tanımlı birimleri; sonuç dB re 1 pW ✓.

Yorum

$L_{WA} \approx L_W$ çıktı, çünkü yalnız 500–4000 Hz bantları hesapta. Yavaş motor 4,5 dB kazandırıyor; ancak aynı güçte yavaş motor daha büyük ve pahalıdır. 75 hp yaklaşık 56 kW'tır; kW ile verilmiş bir değeri bu bağıntıya koymadan önce hp'ye çevirmek gerekir.

Benzer problemKendiniz çözün2024 vizesindeki motor

250 hp, 1500 dev/dk'lık bir motorun $L_W$'sini bulun. Eşit dağılım kabulüyle $L_{WA}$ ne çıkar?

Çözümü göster

$L_W = 20\log 250 + 15\log 1500 + 13 = 48{,}0 + 47{,}6 + 13 = 108{,}6$ dB. Bantlar $102{,}6$ dB; A-ağırlıklı 99,4; 102,6; 103,8; 103,6 → toplam 108,7 dB(A).

5. Ölçümde

Ölçümde
Ölçülen büyüklük
Motorun ses gücü (Hafta 2 yöntemleri); yataklarda titreşim spektrumu.
Sensör
Mikrofon, ivmeölçer, devir ölçer.
Sensör konumu
İvmeölçer her iki yatak gövdesinde, üç doğrultuda.
Kalibrasyon
Akustik kalibratör, ivmeölçer kalibratörü.
Frekans aralığı
Mekanik çizgiler için devir frekansının birkaç katı; fan ve elektromanyetik tonlar için birkaç kHz'e kadar.
Hata kaynakları
Motorun yüksüz ve yüklü ölçümlerini karıştırmak; tahrik edilen makinanın (pompa, fan) katkısını motora yazmak. Kaynağı ayırmak için motor mümkünse tek başına (kaplinsiz) da ölçülür.

6. Sık yapılan hatalar

  • Bağıntıya kW koymak (bağıntı hp ile kurulmuştur).
  • Bağıntıyı 300 hp'nin üstünde ya da 1 hp'nin altında kullanmak.
  • 500–4000 Hz toplamını bütün spektrumun toplamı sanmak.
  • Titreşimi gidermek için takoz eklemeden önce dengeleme ve hizalamayı kontrol etmemek; kaynakta çözülebilecek sorun yolda çözülmeye çalışılır.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1SayısalGüç ve devir

Bir motorun gücü 20 hp'den 80 hp'ye çıkıyor, devir 1500 dev/dk'da kalıyor. $L_W$ ne kadar artar? Güç 20 hp'de kalıp devir 1000'den 3000 dev/dk'ya çıksaydı?

Çözümü göster

Güç 4 katı: $20\log 4 = 12{,}0$ dB. Devir 3 katı: $15\log 3 = 7{,}2$ dB.

Alıştırma 2SayısalMotor ve pompa

Hafta 11 örneğindeki pompalardan birini (40 hp, 1750 dev/dk, $L_W$ = 109,0 dB) 50 hp, 1750 dev/dk'lık bir motor döndürüyor. Ders bağıntılarıyla motorun $L_W$'si ve grubun toplamı nedir?

Çözümü göster

Motor: $20\log 50 + 15\log 1750 + 13 = 34{,}0 + 48{,}6 + 13 = 95{,}6$ dB. Toplam: $10\log(10^{10{,}90} + 10^{9{,}56}) = 109{,}2$ dB. Bu iki ampirik bağıntıya göre pompa baskın çıkıyor; gerçek bir grupta hangisinin baskın olduğu ölçümle ayrılmalıdır (Vér & Beranek'in gözlemi çoğu zaman motorun baskın olduğu yönündedir).

Alıştırma 3KavramsalTanı

Bir motorun titreşimi kaplinden ayrılınca belirgin biçimde azalıyor. Bu neyi düşündürür?

Çözümü göster

Sorunun motorun kendisinden (dengesizlik, elektromanyetik) değil, bağlantıdan ya da tahrik edilen makinadan kaynaklandığını; en olası neden hizasızlık ya da tahrik edilen makinadaki dengesizliktir. Hizalama kontrol edilir.

Özet

Özet
  • Kaynaklar: elektromanyetik, mekanik (dengesizlik, hizasızlık, rulman), aerodinamik (soğutma fanı).
  • $L_W = 20\log\text{hp} + 15\log N + 13$ (1–300 hp, 500–4000 Hz toplamı): güç ×2 → +6 dB, devir ×2 → +4,5 dB.
  • Eşit bant dağılımı kabulüyle $L_{WA} \approx L_W$; alçak frekanslar bağıntıda yoktur.
  • Önce kaynakta: dengeleme, hizalama, rulman ve fan; sonra yolda: takoz, kapsül.

Sonraki hafta: dişli çarklarda titreşim ve gürültü.

Kaynaklar

  • İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (5 Kasım): "Endüstriyel Gürültü Kaynakları" — elektrik motorlarında gürültü ve ampirik ses gücü bağıntısı.
  • İTÜ MTA 555, I. Vize Sınavı (26 Kasım 2024), Soru 3(b) ve çözümü (12 Kasım 2025 dersinde gösterildi): bağıntının kullanımı ve eşit bant dağılımı kabulü.
  • E. W. Wood, J. D. Barnes, "Prediction of Machinery Noise", Bl. 16, 16.8 Feed pumps (s. 672; pompa–motor grubunda motorun baskınlığı); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
  • Ö. Turhan, Mekanik Titreşimler-I: Ayrık Lineer Sistemler, İTÜ Makina Fakültesi, 2016: 2.5.2 Dönen dengesiz rotorlar (dengeleme notu, s. 128).