Bu derste öğrenecekleriniz
- Zaman dilimlerinden eşdeğer sürekli düzey L_eq hesaplamak
- SEL ile kısa süreli olayları L_eq'ye çevirmek
- L10, L50, L90'ın ne anlattığını yorumlamak
- Günlük maruziyet düzeyi L_EX,8h ve gürültü dozunu hesaplamak, eylem ve sınır değerleriyle karşılaştırmak
- Bir gürültü problemine kaynak–yol–alıcı yaklaşımıyla önlem önermek
İlgili öğrenme çıktıları
- Çıktı 2 Ses ve titreşimlerin insanlar ve sistemler üzerindeki etkilerini anlamak ve değerlendirebilmek
- Çıktı 3 Ses ve titreşim ölçüm tekniklerinde beceri kazanmak
Bir vardiya, üç tezgâh
Bir işçi vardiyasının 2 saatini 92 dB(A)'lık bir taşlama tezgâhında, 3 saatini 85 dB(A)'lık bir preste, 3 saatini 78 dB(A)'lık montaj hattında geçiriyor. Ortalaması 85 dB(A) gibi görünüyor ama işçi aslında sınır değerin üstünde bir gürültüye maruz kalıyor. Bunu göstermek için enerji esaslı zaman ortalaması gerekir.
1. Eşdeğer sürekli düzey Leq
Değişen bir gürültüyle aynı toplam enerjiyi veren sabit düzeye eşdeğer sürekli düzey denir:
$$ L_{eq,T} = 10\log\left[\frac{1}{T}\int_0^T \frac{p^2(t)}{p_0^2}\,\dd t\right] $$Gürültü zaman dilimleri hâlinde verilmişse (her dilim $t_i$ süresince $L_i$):
$$ L_{eq,T} = 10\log\left[\frac{1}{T}\sum_i t_i\,10^{L_i/10}\right], \qquad T = \sum_i t_i $$A-ağırlıklı ölçülürse $L_{Aeq,T}$ yazılır. Enerji ortalaması yüksek düzeylere büyük ağırlık verir: yukarıdaki işçinin 2 saatlik 92 dB(A)'sı tek başına sonucu belirler. Kararlı bir gürültüde $L_{eq}$ birkaç saniyede oturur; trafik gibi değişken gürültüde uzun ölçüm gerekir.
Kısa olaylar: SEL
Bir uçağın ya da kamyonun geçişi gibi kısa olaylar için ses etkilenim düzeyi $L_E$ (SEL) kullanılır. Olayın bütün enerjisi 1 saniyeye sıkıştırılmış gibi düşünülür:
$$ L_E = L_{eq,T} + 10\log\frac{T}{T_0},\quad T_0 = 1\ \text{s} \qquad\Longrightarrow\qquad L_{eq,T} = 10\log\sum_j 10^{L_{E,j}/10} - 10\log\frac{T}{1\ \text{s}} $$İkinci bağıntıyla, $T$ süresinde geçen olayların SEL değerlerinden o sürenin $L_{eq}$'su bulunur.
Yüzdelik düzeyler
$L_N$, ölçüm süresinin %N'inde aşılan düzeydir. $L_{10}$ sık gelen yüksek düzeyleri (geçen araçlar), $L_{90}$ arka plan gürültüsünü, $L_{50}$ ortanca düzeyi anlatır. Aralarındaki fark gürültünün ne kadar dalgalı olduğunu gösterir. Derste görülen trafik gürültüsü indeksi bunlardan hesaplanır (Hafta 10).
2. Günlük maruziyet ve gürültü dozu
İşitme sağlığı için önemli olan, bir çalışanın günde aldığı toplam ses enerjisidir. Günlük maruziyet düzeyi, çalışma süresi $T_e$ boyunca ölçülen $L_{Aeq,T_e}$'nin 8 saate göre normalleştirilmesidir:
$$ L_{EX,8h} = L_{Aeq,T_e} + 10\log\frac{T_e}{T_0}, \qquad T_0 = 8\ \text{saat} $$Derste $L_{EP,d}$ olarak da gösterildi. 4 saat 89,2 dB(A)'ya maruz kalan biri için $L_{EX,8h} = 89{,}2 - 3 = 86{,}2$ dB(A) olur.
Gürültü dozu, maruziyetin bir ölçüt düzeye oranıdır. Ölçüt 8 saatte 85 dB(A) alınır ve %100'e karşılık gelir. Enerji eşitliği ilkesiyle (her 3 dB artış izin verilen süreyi yarıya indirir):
$$ D = 100\times10^{(L_{EX,8h} - 85)/10}\ \ [\%] \qquad \text{ya da} \qquad D = 100\sum_i \frac{C_i}{T_i},\ \ T_i = \frac{8\ \text{saat}}{2^{(L_i - 85)/3}} $$Burada $C_i$ $L_i$ düzeyinde geçen süre, $T_i$ bu düzeyde izin verilen süredir: 85 dB(A)'da 8 saat, 88 dB(A)'da 4 saat, 91 dB(A)'da 2 saat. İki yazılış aynı sonucu verir.
| Değer | LEX,8h | Tepe ses basıncı |
|---|---|---|
| En düşük maruziyet eylem değeri | 80 dB(A) | 135 dB(C) |
| En yüksek maruziyet eylem değeri | 85 dB(A) | 137 dB(C) |
| Maruziyet sınır değeri | 87 dB(A) | 140 dB(C) |
Yönetmeliğe göre sınır değerle karşılaştırırken kulak koruyucunun etkisi hesaba katılır, eylem değerlerinde katılmaz. Değerler yönetmeliğin 2013'te yayımlanan metninden alındı. Bir değişiklik yapılıp yapılmadığını mevzuat.gov.tr'deki güncel metinden kontrol edin.
Leq ve doz hesaplayıcı
Zaman dilimlerini girerek $L_{Aeq}$, $L_{EX,8h}$ ve dozu bulun; ya da olayların SEL değerlerinden $L_{eq}$ hesaplayın.
3. Gürültü kontrolüne genel yaklaşım
Ölçüm bir sorun gösterdiğinde önlemler etkililik sırasıyla düşünülür:
- Kaynakta: daha sessiz makina seçmek (ses gücü düzeyine bakarak), devri düşürmek, dengelemek, titreşim yalıtımı (Hafta 7), susturucu (Hafta 6).
- Yolda: kapsül, perde ya da bariyer (Hafta 3), odaya yutucu (Hafta 4), kaynağı uzaklaştırmak.
- Alıcıda: çalışma süresini kısaltmak, kumanda kabini, son çare olarak kulak koruyucu.
Önce baskın kaynak ve baskın frekans bandı bulunur; 10 dB daha sessiz olan kaynaklarla uğraşmak toplamı neredeyse değiştirmez (Ders 1b). Kulak koruyucuların koruması frekansa bağlıdır; düşük frekansta azdır.
Konuşma anlaşılabilirliği: ofis ve sınıf gibi alanlarda sorun işitme kaybı değil, konuşmanın anlaşılmamasıdır. Derste bunun için konuşma girişim düzeyi verildi: 1, 2 ve 4 kHz oktav bantlarındaki arka plan düzeylerinin aritmetik ortalaması. Bu düzey yükseldikçe aynı uzaklıkta anlaşılmak için daha yüksek sesle konuşmak gerekir.
4. Çözümlü örnek
Çözümlü örnek 1 Üç tezgâhta çalışan işçinin maruziyeti
Verilenler
8 saatlik vardiya: 2 saat 92 dB(A), 3 saat 85 dB(A), 3 saat 78 dB(A) ($L_{Aeq}$ değerleri, kulak koruyucusuz).
İstenenler
(a) $L_{Aeq,8h}$ ve $L_{EX,8h}$, (b) doz, (c) yönetmelikteki değerlere göre durum, (d) 92 dB(A)'daki süre 1 saate indirilirse yeni değer.
Kabuller
Her dilimde düzey sabit; ölçüt 85 dB(A), 8 saat; enerji eşitliği (3 dB kuralı).
Çözüm
- $L_{Aeq,8h} = 10\log\left[\frac{1}{8}\left(2\cdot10^{9{,}2} + 3\cdot10^{8{,}5} + 3\cdot10^{7{,}8}\right)\right] = 87{,}3$ dB(A). $T_e = 8$ saat olduğu için $L_{EX,8h} = 87{,}3$ dB(A).
- $D = 100\times10^{(87{,}3-85)/10} = 170$ %. Kontrol: izin verilen süreler 92 dB(A)'da 1,59 saat, 85'te 8, 78'de 40,3 saat; $D = 100(2/1{,}59 + 3/8 + 3/40{,}3) = 170$ % ✓.
- 87,3 dB(A), 87 dB(A)'lık sınır değeri aşıyor (koruyucu etkisi hesaba katılmadan). En yüksek eylem değeri (85) de aşıldığı için önlem programı ve işitme koruması gerekir.
- 2 saat yerine 1 saat 92 dB(A) (kalan saat 85 dB(A)'da): $L_{EX,8h} = 10\log\left[\frac18(10^{9{,}2} + 4\cdot10^{8{,}5} + 3\cdot10^{7{,}8})\right] = 85{,}8$ dB(A).
Birim kontrolü
Süre oranları boyutsuz (saat/saat) ✓; bütün düzeyler A-ağırlıklı ✓.
Yorum
Aritmetik ortalama (85 dB(A)) yanıltıcı; enerji ortalaması 2,3 dB daha yüksek ve doz neredeyse iki kat. En büyük katkı en kısa süreli ama en gürültülü işten geliyor. Taşlama süresini yarıya indirmek tek başına 1,5 dB kazandırıyor. Kalıcı çözüm taşlama tezgâhının kendisinde aranmalı.
Benzer problemKendiniz çözünYol kenarında bir saat
Bir yolun kenarındaki noktadan 1 saatte 20 kamyon (her biri SEL = 93 dB(A)) ve 50 otomobil (her biri SEL = 85 dB(A)) geçiyor. Bu saatin $L_{Aeq,1h}$ değeri nedir (arka plan ihmal)?
Çözümü göster
$L_{Aeq,1h} = 10\log(20\cdot10^{9{,}3} + 50\cdot10^{8{,}5}) - 10\log 3600 = 71{,}9$ dB(A).
5. Ölçümde
- Ölçülen büyüklük
- $L_{Aeq,T}$, gerekirse $L_E$ ve yüzdelik düzeyler; işyerinde ayrıca C-ağırlıklı tepe düzeyi $L_{Cpeak}$.
- Sensör
- İntegral alan ses düzeyi ölçer ya da çalışanın üzerine takılan gürültü dozimetresi.
- Sensör konumu
- Dozimetre mikrofonu omuzda, kulağa yakın. Sabit noktada ölçümde çalışanın baş hizasında; dış ortamda yerden 1,2–1,5 m yükseklikte, yansıtıcı yüzeylerden uzakta.
- Kalibrasyon
- Her ölçümden önce ve sonra akustik kalibratörle.
- Frekans aralığı
- A-ağırlıklı geniş bant; önlem seçmek için oktav bantları.
- Hata kaynakları
- Temsil etmeyen kısa ölçüm süresi, mikrofona çarpma ya da konuşma (dozimetrede), arka plan, düşük pil.
6. Sık yapılan hatalar
- Düzeylerin aritmetik ortalamasını almak. $L_{eq}$ enerji ortalamasıdır.
- Dozu düzeylerin oranıyla hesaplamak (ör. 85,4/85). Doz bir enerji oranıdır: $10^{\Delta L/10}$.
- 10 saatlik bir vardiyayı 8 saate normalleştirmeyi unutmak: $L_{EX,8h} = L_{Aeq} + 10\log(10/8)$.
- SEL ile $L_{eq}$'yu aynı şey sanmak. SEL olayın 1 s'ye sıkıştırılmış enerjisidir ve olay süresinden bağımsız olarak $L_{eq}$'dan büyüktür.
- Eylem değeriyle sınır değeri karıştırmak.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KavramsalL10 ve L90
Bir sokakta $L_{10} = 75$ dB(A), $L_{90} = 55$ dB(A). Başka bir sokakta $L_{10} = 66$, $L_{90} = 63$ dB(A). Hangisi daha dalgalı bir gürültü ortamıdır? Hangisinde arka plan daha yüksektir?
Çözümü göster
Birinci sokakta fark 20 dB: araç geçişleri belirgin, ortam çok dalgalı. İkincisinde fark 3 dB: neredeyse sabit bir uğultu; arka plan ($L_{90}$) daha yüksek.
Alıştırma 2SayısalYarım vardiya
Bir çalışan 4 saat 90 dB(A)'ya maruz kalıyor, kalan sürede sessiz bir ortamda. $L_{EX,8h}$ ve doz nedir?
Çözümü göster
$L_{EX,8h} = 90 + 10\log(4/8) = 87{,}0$ dB(A); $D = 100\times10^{0{,}2} = 158$ %.
Alıştırma 3SayısalUzun vardiya
10 saatlik bir vardiya boyunca $L_{Aeq} = 88$ dB(A). $L_{EX,8h}$ ve doz?
Çözümü göster
$L_{EX,8h} = 88 + 10\log(10/8) = 89{,}0$ dB(A); $D = 100\times10^{0{,}4} = 249$ %.
Alıştırma 4SayısalOlaydan SEL
Bir tren geçişi 4 saniye sürüyor ve bu sürede $L_{Aeq} = 90$ dB(A). SEL nedir?
Çözümü göster
$L_E = 90 + 10\log(4/1) = 96{,}0$ dB(A).
Alıştırma 5KavramsalÖnlem sırası
Bir atölyede en gürültülü makina 95 dB(A), diğerleri 80–84 dB(A). Bütçe tek bir önlem için yetiyor. Ne yaparsınız?
Çözümü göster
En gürültülü makinaya kaynakta önlem (kapsül, susturucu, yalıtım ya da daha sessiz model). Diğer makinalar en az 11 dB daha sessiz; birkaçı birlikte bile toplamı ancak 0,5–1 dB kadar etkiliyor. Onlarla başlamak sonucu neredeyse değiştirmez.
Özet
- $L_{eq} = 10\log\left[\frac1T\sum t_i 10^{L_i/10}\right]$: enerji ortalaması, yüksek düzeyler baskın.
- SEL kısa olayın 1 saniyelik eşdeğeridir; olaylardan $L_{eq}$ hesaplanabilir.
- $L_{EX,8h} = L_{Aeq,T_e} + 10\log(T_e/8\,\text{h})$; doz $= 100\times10^{(L_{EX,8h}-85)/10}$ %.
- İşyerinde eylem değerleri 80 ve 85 dB(A), sınır değer 87 dB(A).
- Önlem sırası: kaynak, yol, alıcı; önce baskın kaynak ve frekans.
Sonraki hafta: yutucu malzemeler ve susturucular.
Kaynaklar
- L. L. Beranek, "Basic Acoustical Quantities: Levels and Decibels", Bl. 1, 1.4 Definitions of other commonly used levels (s. 15); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
- S. D. Smith, C. W. Nixon, H. E. von Gierke, "Damage Risk Criteria for Hearing and Human Body Vibration", Bl. 19 (19.2, s. 858), aynı kitap.
- Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, Resmî Gazete 28.07.2013, Sayı 28721, Madde 4–5 (metnin bir kopyası).
- İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (5 Kasım): Leq, SEL, yüzdelik düzeyler, gürültü dozu, LEP,d, konuşma anlaşılabilirliği.