Bu derste öğrenecekleriniz
- Kuvvet yalıtımı ile hareket yalıtımını ayırt etmek ve geçirgenliği tanımlamak
- Yalıtımın η > √2'de başladığını ve sönümün iki yönlü etkisini açıklamak
- Hedef yalıtım yüzdesinden gereken doğal frekansı, rijitliği ve statik çökmeyi bulmak
- Dönen dengesizlikte iletilen kuvveti hesaplamak
- Yumuşak yalıtıcının sınırlarını (çökme, rezonanstan geçiş) değerlendirmek
İlgili öğrenme çıktıları
- Çıktı 2 Ses ve titreşimlerin insanlar ve sistemler üzerindeki etkilerini anlamak ve değerlendirebilmek
- Çıktı 3 Ses ve titreşim ölçüm tekniklerinde beceri kazanmak
Çamaşır makinesi ve mikroskop
Bir çamaşır makinesi sıkma devrinde döşemeyi sarsıyor; alt kattaki komşu rahatsız. Bir laboratuvarda ise binanın havalandırma santrali döşemeyi titreştiriyor ve masadaki mikroskobun görüntüsü titriyor. İlkinde makinanın kuvvetini tabana iletmemek, ikincisinde tabanın hareketini cihaza geçirmemek istiyoruz. Çözüm ikisinde de aynı: kütle ile taban arasına doğru seçilmiş bir yay.
1. Kuvvet yalıtımı ve hareket yalıtımı
Ders 1c'deki kütle–yay–sönümleyici modelini iki farklı biçimde kullanırız (Şekil 1):
- Kuvvet yalıtımı (aktif yalıtım): titreşimin kaynağı makinanın kendisidir (dengesiz rotor, pistonlu mekanizma). Amaç, tabana iletilen kuvvet $F_T$'yi küçültmektir. Kuvvet geçirgenliği: $T_F = F_T / F_0$.
- Hareket yalıtımı (pasif yalıtım): titreşimin kaynağı tabandır. Amaç, hassas cihazın hareket genliği $X$'i taban genliği $Y$'nin altında tutmaktır. Hareket geçirgenliği: $T_d = X / Y$.
Tabana iletilen kuvvet, yayın ve sönümleyicinin kuvvetlerinin toplamıdır: $F_T = kx + c\dot x$. Hareket yalıtımında ise kütleyi yay ve sönümleyici, tabanla aralarındaki göreli hareket üzerinden iter. İki durumda fizik farklıdır ama viskoz sönümlü tek serbestlik dereceli modelde geçirgenlik aynı bağıntıyla bulunur:
$$ T = \frac{\sqrt{1 + (2\zeta\eta)^2}}{\sqrt{(1-\eta^2)^2 + (2\zeta\eta)^2}}, \qquad \eta = \frac{\omega}{\omega_n} = \frac{f}{f_n} $$Bağıntı aynı olsa da büyüklükler farklıdır. Kuvvet yalıtımında $T$ bir kuvvet oranıdır ve $F_0$ zorlama kuvvetidir. Hareket yalıtımında $T$ bir genlik oranıdır ve $Y$ taban genliğidir. Raporda hangisinin hesaplandığı yazılmalıdır. Ayrıca Ders 1c'deki büyütme katsayısı $\beta$ ile $T$ karıştırılmamalı: $\beta$ kütlenin hareketini kuvvete göre verir, payında sönüm terimi yoktur.
2. Yalıtım ne zaman başlar?
Geçirgenlik eğrisi (Şekil 2) üç bölgeye ayrılır:
- $\eta < \sqrt2$: $T \ge 1$. Yay titreşimi azaltmaz, tersine büyütür. $\eta \approx 1$'de rezonans vardır.
- $\eta = \sqrt2$: sönüm ne olursa olsun $T = 1$. Bütün eğriler bu noktadan geçer.
- $\eta > \sqrt2$: $T < 1$, yalıtım başlar. $\eta$ büyüdükçe $T$ küçülür. Sönüm küçükse yaklaşık $T \approx 1/(\eta^2 - 1)$.
Yalıtımın ölçüsü olarak çoğu zaman yüzde yalıtım kullanılır: $\%\text{Yalıtım} = 100\,(1 - T)$. Uygulamada genellikle %80'in üstü hedeflenir.
Sönümün iki yönlü etkisi: rezonans civarında sönüm genliği sınırlar ve yararlıdır; makina kalkışta ve duruşta rezonanstan geçerken bu önemlidir. Yalıtım bölgesinde ise sönüm $T$'yi büyütür, yani yalıtımı bozar. Bu yüzden yalıtıcılar az sönümlü seçilir; rezonanstan geçiş için gerekirse hareket sınırlayıcı (takoz) kullanılır.
Derste özetlenen kural: yumuşak yay, büyük kütle, az sönüm. Yumuşak yay ve büyük kütle doğal frekansı düşürür, $\eta$'yı büyütür.
3. Yalıtıcı seçimi
Statik çökme
Doğal frekans, makinanın ağırlığı altında yalıtıcıların ne kadar çöktüğünden doğrudan bulunur ($\delta_{st} = mg/k$):
$$ f_n = \frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{g}{\delta_{st}}} \approx \frac{15{,}76}{\sqrt{\delta_{st}\,[\text{mm}]}}\ \ \text{Hz} $$Düşük doğal frekans büyük çökme ister: 5 Hz için yaklaşık 10 mm, 3 Hz için yaklaşık 28 mm. Bu, yumuşak yalıtıcıların pratik sınırını belirler.
Hedeften tasarım
- Zorlama frekansı $f$'yi bulun (devir: $f = n/60$).
- Hedef $T$'den sönümü ihmal ederek gereken frekans oranını bulun: $\eta^2 = 1 + 1/T$.
- Doğal frekans $f_n = f/\eta$, toplam rijitlik $k = m(2\pi f_n)^2$, yalıtıcı başına $k/N$.
- Statik çökmeyi ve rezonanstan geçişi kontrol edin. Gerçek sönümle $T$'yi yeniden hesaplayın.
Dönen dengesizlik
Dengesiz bir rotorda zorlama kuvveti $F_0 = m_d\,r_d\,\omega^2$'dir ($m_d r_d$ dengesizlik [kg·m]). Kuvvet devrin karesiyle büyür; tabana iletilen kuvvet $F_T = T\,F_0$. Kalkışta rezonanstan geçerken makinanın hareket genliği yaklaşık $X \approx (m_d r_d / m)/(2\zeta)$ olur.
Yalıtıcı türleri
Derste anlatılan başlıca türler: çelik yaylar (çok düşük doğal frekans, çok az sönüm, yüksek frekansta titreşimi yay boyunca iletebilir), elastomer takozlar (kauçuk, neopren vb.; orta düzey sönüm, kompakt), mantar ve keçe (yüksek frekanslı uygulamalar), hava yayları. Seçimde yük, gereken çökme, sönüm, ortam (yağ, sıcaklık) ve yanal kararlılık birlikte değerlendirilir. Malzeme sönüm değerleri üreticiden alınmalıdır.
Ağır ve titreşimli makinalarda yalıtıcıların üstüne beton bir atalet bloğu konur. Kütle artınca aynı doğal frekans için daha rijit yaylar kullanılabilir, makinanın genliği küçülür ve kararlılık artar.
Hesap aracı
İlk iki sekmede geçirgenliği ve iletilen kuvveti ya da genliği hesaplayın; doğal frekansı düşürüp $\eta = \sqrt2$ çizgisinin sağına geçin. Üçüncü sekmede hedef yalıtımdan yalıtıcı rijitliğini ve çökmeyi bulun.
4. Çözümlü örnek
Çözümlü örnek 1 Pompa için yalıtıcı seçimi
Verilenler
Kütlesi $m = 120$ kg olan bir pompa 1450 dev/dk'da çalışıyor. Dengesizlik $m_d r_d = 0{,}002$ kg·m. Hedef %90 yalıtım. 4 elastomer takoz kullanılacak, sönüm oranı $\zeta \approx 0{,}05$.
İstenenler
(a) Takoz başına rijitlik ve statik çökme, (b) gerçek yalıtım yüzdesi ve tabana iletilen kuvvet, (c) kalkışta rezonanstan geçerken pompanın genliği.
Kabuller
Tek serbestlik dereceli düşey model; yük takozlara eşit dağılıyor; taban rijit (kuvvet yalıtımı); viskoz sönüm.
Çözüm
- $f = 1450/60 = 24{,}17$ Hz. $T = 0{,}10$ → $\eta^2 = 1 + 1/0{,}1 = 11$, $\eta = 3{,}32$.
- $f_n = 24{,}17/3{,}32 = 7{,}29$ Hz, $\omega_n = 45{,}8$ rad/s. Toplam $k = 120\cdot45{,}8^2 = 2{,}52\times10^5$ N/m; takoz başına $62{,}9$ kN/m.
- $\delta_{st} = g/\omega_n^2 = 9{,}81/2097 = 4{,}7$ mm. Kontrol: $15{,}76/\sqrt{4{,}7} = 7{,}3$ Hz ✓.
- $\zeta = 0{,}05$ ile $T = \sqrt{1 + (2\cdot0{,}05\cdot3{,}32)^2}/\sqrt{(1-11)^2 + (0{,}332)^2} = 0{,}105$ → yalıtım %89,5.
- $\omega = 2\pi\cdot24{,}17 = 151{,}8$ rad/s, $F_0 = 0{,}002\cdot151{,}8^2 = 46{,}1$ N; $F_T = 0{,}105\cdot46{,}1 = 4{,}9$ N.
- Kalkışta $\eta = 1$'den geçerken (437 dev/dk): $X \approx (0{,}002/120)/(2\cdot0{,}05) = 1{,}7\times10^{-4}$ m $= 0{,}17$ mm.
Birim kontrolü
$k$: kg·(1/s²) = N/m ✓. $\delta_{st}$: (m/s²)/(1/s²) = m ✓. $F_0$: kg·m·(1/s²) = N ✓.
Yorum
Sönüm hedefi %90'dan %89,5'e indiriyor; küçük bir fark. Takozlar yaklaşık 5 mm çöküyor; bağlı borular bu hareketi esnek bağlantılarla karşılamalıdır, yoksa titreşim borulardan yapıya geçer ve yalıtım boşa gider. Rezonanstan geçişteki 0,17 mm kabul edilebilir.
Benzer problemKendiniz çözünTitreşen döşemede hassas cihaz
Bir döşeme 30 Hz'de 20 µm genlikle titreşiyor. Üzerindeki hassas cihaz doğal frekansı 6 Hz, sönüm oranı 0,1 olan takozlara konuyor. Cihazın genliği ve yüzde yalıtım nedir? Sönüm sıfır olsaydı?
Çözümü göster
$\eta = 30/6 = 5$. $T = \sqrt{1 + (2\cdot0{,}1\cdot5)^2}/\sqrt{(1-25)^2 + 1^2} = \sqrt2/24{,}02 = 0{,}059$. $X = 0{,}059\cdot20 = 1{,}2$ µm, yalıtım %94,1.
Sönümsüz: $T = 1/24 = 0{,}042$, yalıtım %95,8. Sönüm yalıtım bölgesinde sonucu biraz kötüleştiriyor.
5. Ölçümde
- Ölçülen büyüklük
- Yalıtıcının üstünde (makina tarafı) ve altında (taban tarafı) titreşim ivmesi ya da hızı; aradaki oran yalıtımın yerinde ölçüsüdür.
- Sensör
- İki ivmeölçer (aynı anda kayıt) ve frekans analizörü.
- Sensör konumu
- Her takozun hemen üstü ve altı, düşey doğrultuda; gerekiyorsa yatay doğrultular da.
- Kalibrasyon
- Titreşim kalibratörüyle, iki sensör aynı anda.
- Frekans aralığı
- Doğal frekansı ve çalışma frekansıyla harmoniklerini kapsamalı (ör. 2 Hz – 1 kHz).
- Hata kaynakları
- Taban rijit değilse (hafif döşeme) gerçek yalıtım hesaptan kötü çıkar; borular ve kablolar yan yol oluşturur; takozlar eşit yüklenmemişse makina eğilir ve başka modlar uyarılır.
6. Sık yapılan hatalar
- $\eta < \sqrt2$'de çalışan bir sisteme "yalıtıcı" koymak; titreşim artar.
- Yalıtım bölgesinde sönümü artırarak iyileştirme beklemek.
- Kuvvet geçirgenliği ile hareket geçirgenliğini, ya da $T$ ile büyütme katsayısı $\beta$'yı karıştırmak.
- Dönen dengesizlik kuvvetinin devirle (ω²) büyüdüğünü unutmak.
- Boru ve kablo bağlantılarını rijit bırakıp yalıtımı boşa çıkarmak.
- Hafif ve esnek bir döşemeyi rijit taban kabul etmek.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KavramsalNeden √2?
Sönüm ne olursa olsun $\eta = \sqrt2$'de $T = 1$ olduğunu bağıntıdan gösterin.
Çözümü göster
$\eta^2 = 2$ için payda $\sqrt{(1-2)^2 + (2\zeta\eta)^2} = \sqrt{1 + (2\zeta\eta)^2}$ olur, pay ile aynıdır. Dolayısıyla $T = 1$, $\zeta$'dan bağımsız.
Alıştırma 2SayısalSönümsüz yalıtım
$\eta = 3$'te sönümsüz ve $\zeta = 0{,}2$ için geçirgenlik ve yüzde yalıtım nedir?
Çözümü göster
Sönümsüz: $T = 1/(9 - 1) = 0{,}125$ → %87,5. $\zeta = 0{,}2$: $T = \sqrt{1 + 1{,}2^2}/\sqrt{64 + 1{,}44} = 1{,}562/8{,}09 = 0{,}193$ → %80,7.
Alıştırma 3SayısalÇökmeden yalıtım
Bir fan takozları üzerinde 25 mm çöküyor ve 1000 dev/dk'da çalışıyor. Doğal frekans ve sönümsüz yüzde yalıtım nedir?
Çözümü göster
$f_n = 15{,}76/\sqrt{25} = 3{,}15$ Hz; $f = 16{,}7$ Hz; $\eta = 5{,}29$; $T = 1/(5{,}29^2 - 1) = 0{,}037$ → yaklaşık %96.
Alıştırma 4SayısalHedeften çökme
900 dev/dk'da çalışan bir makina için %95 yalıtım isteniyor (sönüm ihmal). Gereken doğal frekans ve statik çökme nedir?
Çözümü göster
$f = 15$ Hz; $\eta^2 = 1 + 1/0{,}05 = 21$, $\eta = 4{,}58$; $f_n = 3{,}27$ Hz; $\delta_{st} = 9{,}81/(2\pi\cdot3{,}27)^2 = 0{,}023$ m $= 23$ mm. Bu kadar çökme için çelik yay gerekir.
Alıştırma 5KavramsalAtalet bloğu
Bir kompresörün altına ağır bir beton blok koyup yalıtıcıları bloğun altına yerleştirmenin yararları nelerdir?
Çözümü göster
Toplam kütle artar: aynı doğal frekans için daha rijit (ve daha kararlı) yalıtıcılar kullanılabilir, makinanın titreşim genliği küçülür ($X \propto F_0/m$), ağırlık merkezi alçalır ve yük yalıtıcılara daha eşit dağılır.
Özet
- Kuvvet yalıtımı: $T = F_T/F_0$; hareket yalıtımı: $T = X/Y$. Viskoz sönümlü modelde aynı bağıntı.
- Yalıtım $\eta > \sqrt2$'de başlar; sönüm küçükse $T \approx 1/(\eta^2 - 1)$, yüzde yalıtım $100(1-T)$.
- Sönüm rezonansta yararlı, yalıtım bölgesinde zararlıdır: yumuşak yay, büyük kütle, az sönüm.
- $f_n \approx 15{,}76/\sqrt{\delta_{st}[\text{mm}]}$; düşük doğal frekans büyük çökme ister.
- Dönen dengesizlikte $F_0 = m_d r_d \omega^2$; kalkış ve duruşta rezonanstan geçiş kontrol edilmelidir.
Sonraki hafta: akıştan doğan gürültü ve fanlar.
Kaynaklar
- Ö. Turhan, Mekanik Titreşimler-I: Ayrık Lineer Sistemler, İTÜ Makina Fakültesi, 2016: 2.5.2 Dönen dengesiz rotorlar (s. 125), 2.5.3 Dayanağın harmonik hareketi (s. 133), 2.5.5 Titreşim yalıtımı (s. 147).
- E. E. Ungar, J. A. Zapfe, "Vibration Isolation", Bl. 13: 13.1 Uses of isolation, 13.2 Classical model (s. 557), 13.6 Practical isolators (s. 576); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
- İTÜ MTA 555 ders anlatımı, 2025 Güz (17 Aralık): "Tek Serbestlik Dereceli Zorlanmış Titreşimler" — dönen dengesizlik, zemin zorlaması, titreşim yalıtımı ve yalıtıcı türleri.