Bu derste öğrenecekleriniz
- Duran dalgayı ve dikdörtgen odanın mod frekanslarını hesaplamak
- Ortalama yutum katsayısı ve eşdeğer yutum alanını bulmak
- Sabine bağıntısıyla çınlanım süresini hesaplamak ve kabullerini söylemek
- Oda sabitiyle bir noktadaki ses basıncı düzeyini bulmak; direkt ve çınlanım alanını ayırmak
- Yutucu eklemenin ne zaman ve ne kadar işe yaradığını kestirmek
İlgili öğrenme çıktıları
- Çıktı 1 Ses bilgisi, akustik ve titreşimlerin teorik esaslarını anlamak
- Çıktı 2 Ses ve titreşimlerin insanlar ve sistemler üzerindeki etkilerini anlamak ve değerlendirebilmek
Makina dairesi
Bir binanın bodrumundaki 5 × 4 × 3 m'lik makina dairesine bir pompa konuyor. Açık havada 3 m'de 72 dB olacak düzey burada 86 dB ölçülüyor ve odanın neresine giderseniz gidin pek azalmıyor. Bazı köşelerde ise belirli bir uğultu çok daha güçlü duyuluyor. Birincisi çınlanım alanının, ikincisi oda modlarının sonucudur.
1. Duran dalgalar ve oda modları
İki paralel sert duvar arasında ileri giden ve yansıyan dalgalar üst üste binince, belirli frekanslarda yerinde duran bir desen oluşur: duran dalga. Duvarlarda basınç en büyüktür, aralarda basıncın sıfır olduğu düğüm noktaları vardır (Şekil 1). Bu, iki duvar arasına tam sayıda yarım dalga boyu sığdığında olur:
$$ L = n\,\frac{\lambda}{2} \quad\Longrightarrow\quad f_n = \frac{n\,c}{2L}, \qquad n = 1, 2, 3, \dots $$Dikdörtgen bir odada üç doğrultu birlikte çalışır. Sert duvarlı bir odanın mod frekansları:
$$ f_{n_x n_y n_z} = \frac{c}{2}\sqrt{\left(\frac{n_x}{L_x}\right)^2 + \left(\frac{n_y}{L_y}\right)^2 + \left(\frac{n_z}{L_z}\right)^2} $$Sayılardan yalnız biri sıfırdan farklıysa mod eksenel (iki karşılıklı duvar arasında), ikisi farklıysa teğetsel, üçü de farklıysa eğik moddur. 5 × 4 × 3 m'lik oda için en düşük modlar 34,3 Hz (1,0,0), 42,9 Hz (0,1,0), 54,9 Hz (1,1,0) ve 57,2 Hz (0,0,1)'dir.
Ne anlama gelir? Düşük frekanslarda modlar seyrektir. Kaynak bir mod frekansında ses üretirse o mod güçlü biçimde uyarılır. Düzey, odanın içinde konuma göre büyük farklar gösterir: köşelerde en yüksek, düğümlerde düşük. Frekans arttıkça modlar sıklaşır, birbirine karışır ve ses alanı odanın her yerinde benzer hâle gelir. İşte o zaman bir sonraki bölümdeki basit yayınık alan bağıntıları kullanılabilir.
2. Yutum katsayısı ve eşdeğer yutum alanı
Bir yüzeye çarpan ses enerjisinin yutulan kesrine yutum katsayısı $\alpha$ denir (0: tam yansıtma, 1: tam yutma). $\alpha$ malzemeye ve frekansa bağlıdır. Sert beton ve sıvalı duvarlarda küçük, gözenekli malzemelerde (Hafta 6) yüksek frekanslarda büyüktür. Odanın bütün yüzeyleri birlikte:
$$ A = \sum_i S_i\,\alpha_i \ \ [\text{m}^2], \qquad \bar\alpha = \frac{A}{S} = \frac{\sum S_i\alpha_i}{\sum S_i} $$$A$ eşdeğer yutum alanıdır: aynı yutumu yapacak "tam yutucu" bir açıklığın alanı gibi düşünülebilir. Hesap her oktav bandında ayrı yapılır.
3. Çınlanım süresi: Sabine bağıntısı
Kaynak birden susturulunca odadaki ses hemen kesilmez, yansımalarla yavaş yavaş söner. Düzeyin 60 dB düşmesi için geçen süre çınlanım süresidir $T_{60}$. Sabine'in bağıntısı ($V$ m³, $A$ m², 20 °C hava):
$$ T_{60} = 0{,}161\,\frac{V}{A} \ \ [\text{s}] $$Büyük ve sert bir odada $T_{60}$ uzundur ve oda "yankılı" duyulur; yutucu ekleyince kısalır. Ölçülen $T_{60}$'tan da odanın toplam yutumu bulunabilir: $A = 0{,}161\,V/T_{60}$.
Sabine bağıntısı yayınık alan kabulüne dayanır: ses enerjisi odaya eşit dağılmış ve her yönden eşit geliyor. Bu kabul:
- modların seyrek olduğu küçük odalarda ve düşük frekanslarda geçerli değildir;
- yutumun tek bir yüzeyde toplandığı odalarda (ör. yalnız tavanı kaplı uzun bir koridor) zayıftır;
- ortalama yutum yüksekken $T_{60}$'ı olduğundan uzun tahmin eder.
Bu durumlarda sonuç yalnız kabaca bir tahmindir. Küçük bir odada düşük frekansta düzey ölçülmeden karar verilmemelidir.
4. Direkt alan, çınlanım alanı ve oda sabiti
Kapalı bir ortamda alıcıya iki yoldan ses gelir: kaynaktan doğrudan gelen direkt alan ve sayısız yansımadan oluşan çınlanım alanı. İkisinin enerjileri toplanır:
$$ L_p = L_W + 10\log\left(\frac{Q}{4\pi r^2} + \frac{4}{R}\right), \qquad R = \frac{S\bar\alpha}{1-\bar\alpha} $$$R$ oda sabitidir [m²]. Yutum küçükse $R \approx A$ olur.
- Kaynağa yakında $Q/4\pi r^2$ baskındır: düzey açık havadaki gibi uzaklıkla azalır.
- Uzakta $4/R$ baskındır: düzey uzaklıktan bağımsızdır ve yalnız yutumla düşürülebilir.
- İkisinin eşit olduğu uzaklık: $r_c = \sqrt{QR/16\pi}$ (Şekil 2).
Yutucu eklemek ne kazandırır? Çınlanım alanındaki azalma yaklaşık $\Delta L = 10\log(R_2/R_1)$'dir. Yutumu iki katına çıkarmak yaklaşık 3 dB, dört katına çıkarmak yaklaşık 6 dB kazandırır. Kaynağa yakın çalışan bir kişi ($r < r_c$) direkt alandadır ve yutucudan az yararlanır; ona kaynakta önlem ya da bir perde gerekir.
Oda hesap aracı
Oda boyutlarını, ortalama yutumu, ses gücünü ve uzaklığı değiştirin. İlk on mod frekansını, $T_{60}$'ı, $r_c$'yi ve $L_p(r)$ eğrisini görün. $\bar\alpha$'yı 0,1'den 0,3'e çıkarıp uzak noktadaki kazanca bakın.
5. Çözümlü örnek
Çözümlü örnek 1 Makina dairesine yutucu kaplama
Verilenler
5 m × 4 m × 3 m'lik makina dairesi. 500 Hz oktav bandında ortalama yutum katsayısı $\bar\alpha = 0{,}1$. Zemine konmuş pompa ($Q = 2$), bu bantta $L_W = 90$ dB. Alıcı 1 m ve 3 m uzaklıkta. Duvarlar ve tavan kaplanınca $\bar\alpha = 0{,}3$ olacak.
İstenenler
(a) $T_{60}$, $R$ ve $r_c$; (b) 1 m ve 3 m'de $L_p$; (c) kaplamadan sonra 3 m'deki düzey ve kazanç.
Kabuller
500 Hz'de yayınık alan kabulü kabaca geçerli (bu bant en düşük modların çok üstünde). Pompa nokta kaynak; $c = 343$ m/s.
Çözüm
- $V = 60$ m³, $S = 2(20 + 12 + 15) = 94$ m², $A = 94\times0{,}1 = 9{,}4$ m².
$T_{60} = 0{,}161\cdot60/9{,}4 = 1{,}03$ s. $R = 9{,}4/0{,}9 = 10{,}4$ m². $r_c = \sqrt{2\cdot10{,}4/(16\pi)} = 0{,}64$ m. - 1 m: $L_p = 90 + 10\log\left(\frac{2}{4\pi} + \frac{4}{10{,}4}\right) = 90 + 10\log(0{,}159 + 0{,}383) = 87{,}3$ dB.
3 m: $L_p = 90 + 10\log(0{,}0177 + 0{,}383) = 86{,}0$ dB. (Açık havada aynı uzaklıklarda 82,0 ve 72,5 dB olurdu.) - Kaplamadan sonra: $A = 28{,}2$ m², $T_{60} = 0{,}34$ s, $R = 28{,}2/0{,}7 = 40{,}3$ m². 3 m'de $L_p = 90 + 10\log(0{,}0177 + 0{,}0993) = 80{,}7$ dB. Kazanç 5,3 dB.
Birim kontrolü
$0{,}161$ [s/m] × m³ / m² = s ✓. $Q/4\pi r^2$ ve $4/R$ ikisi de 1/m²; toplanabilir ✓.
Yorum
Odada 1 m'den sonra bile düzey çınlanım alanına bağlı. Bu yüzden 3 m'de açık havadan 13 dB yüksek. Kaplama çınlanım alanını yaklaşık 6 dB düşürüyor ($10\log(40{,}3/10{,}4) = 5{,}9$); 3 m'deki toplam kazanç 5,3 dB. Pompanın hemen yanındaki bakım personeli için kazanç daha küçük kalır.
Benzer problemKendiniz çözünÖlçülen çınlanım süresinden
8 m × 5 m × 3 m'lik bir atölyede $T_{60} = 1{,}2$ s ölçülüyor. Eşdeğer yutum alanını, ortalama yutum katsayısını ve oda sabitini bulun. $L_W = 85$ dB, $Q = 1$ olan bir kaynaktan 2 m'de $L_p$ nedir?
Çözümü göster
$V = 120$ m³, $S = 158$ m². $A = 0{,}161\cdot120/1{,}2 = 16{,}1$ m², $\bar\alpha = 16{,}1/158 = 0{,}10$, $R = 16{,}1/0{,}9 = 17{,}9$ m².
$L_p = 85 + 10\log\left(\frac{1}{4\pi\cdot4} + \frac{4}{17{,}9}\right) = 85 + 10\log(0{,}0199 + 0{,}223) = 78{,}9$ dB.
6. Ölçümde
- Ölçülen büyüklük
- Çınlanım süresi $T_{60}$ (oktav ya da 1/3 oktav bantlarında) ve odadaki ses basıncı düzeyi dağılımı.
- Sensör
- Ölçüm mikrofonu ve çınlanım süresi ölçebilen analizör; kaynak olarak hoparlör (kesilen gürültü) ya da darbe (balon patlatma vb.).
- Sensör konumu
- Duvarlardan ve kaynaktan uzak, birkaç farklı noktada; sonuçların ortalaması alınır. Düşük frekansta konuma göre büyük fark beklenir.
- Kalibrasyon
- $T_{60}$ bir süre ölçümüdür, mutlak düzeye çok duyarlı değildir; düzey ölçümleri için akustik kalibratör.
- Frekans aralığı
- Genellikle 125 Hz – 4 kHz oktav bantları.
- Hata kaynakları
- Arka plan gürültüsünün sönüm eğrisini kesmesi (60 dB'lik düşüş ölçülemezse daha kısa bir bölümden kestirilir), kaynağın yakın alanı, oda modları.
7. Sık yapılan hatalar
- Sabine bağıntısını küçük bir odada düşük frekansta kesin sonuç gibi kullanmak.
- Kapalı ortamda serbest alan bağıntısıyla (iki katta −6 dB) uzak noktaları hesaplamak.
- Yutucunun kaynağın dibindeki kişiyi de aynı ölçüde koruyacağını sanmak.
- Yutum katsayısını frekanstan bağımsız tek bir sayı gibi kullanmak.
- Oda sabiti $R$ ile eşdeğer yutum alanı $A$'yı yutum büyükken eşit almak.
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1Kavramsal50 Hz'de Sabine
5 × 4 × 3 m'lik bir odada 50 Hz'deki düzeyi Sabine bağıntısı ve oda sabitiyle hesaplamak neden yanıltıcıdır?
Çözümü göster
Bu odanın ilk modları 34–57 Hz arasında. 50 Hz'de yalnız birkaç mod var, ses alanı yayınık değil. Düzey konuma göre (köşe, orta, düğüm) birkaç dB'den çok değişir. Yayınık alan kabulü geçerli değildir.
Alıştırma 2SayısalEksenel modlar
6 m uzunluğundaki bir odada bu doğrultudaki ilk üç eksenel modun frekansı nedir ($c = 343$ m/s)?
Çözümü göster
$f_n = n\cdot343/12$: 28,6 Hz, 57,2 Hz, 85,8 Hz.
Alıştırma 3SayısalÇınlanım süresi
Hacmi 200 m³, eşdeğer yutum alanı 20 m² olan bir salonun $T_{60}$'ı nedir? Yutumu 40 m²'ye çıkarırsak ne olur?
Çözümü göster
$T_{60} = 0{,}161\cdot200/20 = 1{,}61$ s. Yutum iki katına çıkınca $T_{60}$ yarıya iner: 0,81 s.
Alıştırma 4SayısalYutucunun kazancı
Bir atölyede eşdeğer yutum alanı 10 m²'den 40 m²'ye çıkarılıyor (yutum küçük, $R \approx A$). Kaynaktan uzaktaki bir noktada ne kadar azalma beklenir?
Çözümü göster
$\Delta L = 10\log(40/10) = 6$ dB (çınlanım alanında).
Alıştırma 5KavramsalTorna tezgâhındaki işçi
Bir işçi gürültülü bir tezgâhtan 0,5 m uzakta çalışıyor ve odanın $r_c$ değeri 1,5 m. Duvarlara yutucu kaplamak işçiye ne kadar yarar?
Çözümü göster
İşçi direkt alanda ($r < r_c$). Düzeyi çoğunlukla doğrudan gelen ses belirliyor; yutucu yalnız çınlanım katkısını azaltır, kazanç küçük kalır (bu örnekte 1 dB'den az). Kaynakta önlem, kapsül ya da işçi ile tezgâh arasına perde daha etkilidir.
Özet
- İki sert duvar arasında $f_n = nc/2L$; dikdörtgen odada modlar eksenel, teğetsel ve eğiktir. Düşük frekansta modlar seyrek, düzey konuma çok bağlıdır.
- $A = \sum S_i\alpha_i$, $T_{60} = 0{,}161\,V/A$; Sabine yayınık alan kabulüne dayanır.
- $L_p = L_W + 10\log(Q/4\pi r^2 + 4/R)$; yakında direkt, uzakta çınlanım alanı baskın.
- Yutucu çınlanım alanını $10\log(R_2/R_1)$ kadar azaltır; kaynağın dibinde etkisi küçüktür.
Sonraki hafta: zamanla değişen gürültüyü ve insanların maruz kaldığı düzeyi nasıl değerlendiririz?
Kaynaklar
- D. J. Nefske, S. H. Sung, "Sound in Small Enclosures", Bl. 6: 6.2 Sound in a very small enclosure (s. 145), 6.4 Natural frequencies and mode shapes (s. 150); Vér & Beranek (eds.), Noise and Vibration Control Engineering, 2. baskı, Wiley, 2006.
- M. Hodgson, J. Bradley, "Sound in Rooms", Bl. 7: 7.1 (s. 182), 7.2 Diffuse-field theory (s. 184), aynı kitap.
- İTÜ akustik ders sunumu (MAK 4051): kapalı alanda yayılma, oda sabiti, Sabine bağıntısı, yönelim katsayısı.