Burkulma aracından ekran görüntüleri: IPE 300 kolonun iki eksendeki burkulma biçimleri, EN 1993-1-1 burkulma eğrileri ve sonlu elemanla bulunan plak burkulma biçimi

Ana sayfa / Mühendislik Yazılımları / Burkulma hesabı

Euler · EN 1993-1-1 · ÇYTHYE · EN 1999-1-1 · EN 1993-1-5

Burkulma hesabı: çubuk ve plak

Profilinizi listeden seçin, boyu ve mesnetleri resimden işaretleyin: araç Euler kritik yükünü, yönetmeliğe göre burkulma dayanımını, burulmalı ve eğilmeli-burulmalı modları adım adım hesaplar. Plaklarda kenar koşulu ne olursa olsun kritik gerilmeyi sonlu elemanla bulur ve EN 1993-1-5 ile tahkik eder. Altta burkulmayı baştan anlatan bir ders notu var.

Hesap programı

Burkulma hesabı ayrı sayfada, tam ekranda çalışır

Profil kütüphanesi, resimli uç koşulları, adım adım çözüm ve A4 rapor geniş bir çalışma alanı ister; bu yüzden program kendi sayfasında açılır. Son girdileriniz bu tarayıcıda kalır; hesap sırasında girdi değerleri hesaplama için sunucuya iletilir (plak sonlu eleman çözümü tarayıcıda yapılır), sunucu bunları kaydetmez.

  • Çubuk: Euler, EN 1993-1-1, ÇYTHYE, EN 1999-1-1; eğilmeli, burulmalı ve eğilmeli-burulmalı modlar
  • Plak: kenar koşulları, sonlu elemanla kritik yük ve burkulma biçimleri, EN 1993-1-5
  • 12 hazır örnek, kesit özelliklerinden aktarım, hesap raporu
Burkulma programından ekran görüntüleri: kolon burkulma biçimleri, burkulma eğrileri ve plak modları
Ders notu

Burkulmayı öğrenin: Euler'den plak burkulmasına

1. Kararlılık ve burkulma

Bir denge konumu, küçük bir sarsıntıdan sonra yapı kendiliğinden o konuma dönüyorsa kararlıdır. Çukurun dibindeki bilye kararlı, tepedeki kararsız, düz zemindekiyse nötr dengededir. Eksenel basınç altındaki düz bir çubuk, yük küçükken kararlıdır: yana ittiğinizde eğilme rijitliği onu geri getirir.

Yük arttıkça basınç kuvveti, sehim üzerinden ikinci mertebe bir moment ($N\cdot w$) oluşturur ve geri getiren etkiyi zayıflatır. Kritik yükte iki etki eşitlenir: düz konumun yanında eğilmiş bir denge konumu da mümkün hâle gelir. Denge yolunun bu çatallanmasına (bifürkasyon) burkulma denir.

Ana fikir

Burkulma bir dayanım değil, rijitlik sorunudur. Euler kritik yükü akma gerilmesini içermez; yalnız elastisite modülüne, atalet momentine ve burkulma boyuna bağlıdır. Narin bir kolonda S235 yerine S460 kullanmak kritik yükü değiştirmez, boyu yarıya indirmek ise dört katına çıkarır.

2. Euler kolonu

İki ucu mafsallı, başlangıçta tam doğru ve doğrusal elastik bir çubuk düşünelim. Burkulmuş konumda $x$ kesitindeki eğilme momenti $M = N\,w$ olduğundan:

$$EI\,\frac{d^2w}{dx^2} + N\,w = 0,$$ $$k^2 = \frac{N}{EI}$$

Genel çözüm $w = A\sin kx + B\cos kx$. Uç koşulları $w(0) = 0 \Rightarrow B = 0$ ve $w(L) = 0 \Rightarrow A\sin kL = 0$ verir. Çubuğun eğilmiş kalabilmesi için $A \ne 0$, dolayısıyla $\sin kL = 0$, yani $kL = n\pi$ olmalıdır:

$$N_{cr,n} = \frac{n^2\pi^2 EI}{L^2},$$ $$w_n(x) = A\sin\frac{n\pi x}{L}$$

En küçük değer $n = 1$ için bulunan Euler yüküdür. Daha yüksek modlar çubuk ara noktalardan tutulduğunda belirleyici olur: ortasından yanal olarak tutulan bir çubuk iki yarım dalgayla burkulur ve kritik yükü dört katına çıkar. Genlik $A$ belirsiz kalır; doğrusal teori burkulmanın hangi yükte başladığını söyler, ne kadar büyüyeceğini söylemez.

Kesitin iki asal eksendeki ataletleri farklıysa çubuk iki eksende ayrı ayrı incelenir: kuvvetli eksen (1) etrafında ve zayıf eksen (2) etrafında. Uç koşulları ve ara tutuluşlar iki eksende farklı olabileceği için belirleyici olan her zaman küçük atalet değil, küçük kritik yüktür. Araç iki ekseni de ayrı çizer ve hesaplar.

3. Mesnet koşulları ve burkulma boyu

Başka uç koşullarında aynı denklem farklı sınır koşullarıyla çözülür. Sonuç, eşdeğer bir mafsallı çubuğun boyu olan burkulma boyu $L_{cr} = K\,L$ ile tek bir formülde toplanır:

$$N_{cr} = \frac{\pi^2 EI}{L_{cr}^2} = \frac{\pi^2 EI}{(K L)^2}$$
Mafsallı –mafsallıK = 1,0Ankastre –mafsallıK = 0,699Ankastre –ankastreK = 0,5Ankastre –kayıcı ankastreK = 1,0Mafsallı –kayıcı ankastreK = 2,0Ankastre –serbest (konsol)K = 2,0
Şekil 1. Altı temel mesnet durumunda birinci burkulma biçimi ve teorik K. Beyaz noktalar dönüm noktalarıdır (eğrilik sıfır): iki dönüm noktası arası, eşdeğer mafsallı çubuğun boyudur.
Mesnet durumuTeorik KTasarım K (EN 1999-1-1 Tablo 6.8)
Mafsallı – mafsallı1,01,0
Ankastre – mafsallı0,6990,85
Ankastre – ankastre0,50,7
Ankastre – kayıcı ankastre (uç ötelenir, dönmez)1,01,25
Mafsallı – kayıcı ankastre2,0—
Ankastre – serbest (konsol)2,02,1

Teorik değerler tam ankastrelik varsayar. Gerçek birleşimler bir miktar döndüğü için tasarımda daha büyük $K$ kullanılır; araçtaki “Tasarım K” düğmesi EN 1999-1-1 Tablo 6.8 değerlerini uygular. Ankastre–mafsallı durumun 0,699 değeri $\tan kL = kL$ denkleminin en küçük kökünden ($kL = 4{,}493$) gelir.

Çerçeve kolonlarında uçların dönme rijitliği birleşen kirişlere bağlıdır. ÇYTHYE 6.4.3'teki yaklaşık bağıntılar, uçlardaki $G = \Sigma(EI/L)_{kolon} / \Sigma(EI/L)_{kiriş}$ oranlarıyla $K$'yı verir (uygulamada temele mafsallı uçta $G = 10$, ankastre uçta $G = 1$ alınması yaygındır):

$$K_{\text{önlenmiş}} = \frac{3G_AG_B + 1{,}4(G_A+G_B) + 0{,}64}{3G_AG_B + 2{,}0(G_A+G_B) + 1{,}28},$$ $$K_{\text{önlenmemiş}} = \sqrt{\frac{1{,}6\,G_AG_B + 4{,}0(G_A+G_B) + 7{,}5}{G_A + G_B + 7{,}5}}$$

Yanal ötelenmesi önlenmiş çerçevede $0{,}5 \le K \le 1$, önlenmemiş çerçevede $K \ge 1$ olur. Araçtaki “Çerçeve kolonu” bölümü bu hesabı yapıp sonucu istenen eksene uygular.

Ara tutuluşlar çubuğu yalnız yanal yer değiştirmeye karşı tutar; aradaki parçalar birbirine süreklidir ve uç parçaları çubuğun uç koşulunu taşır. Bu yüzden parçaları her zaman mafsallı saymak doğru değildir. Ortasından yanal tutulan bir konsolda üst parça serbest uçlu kalır: kesin çözüm $L_{cr} \approx 1{,}255\,L$ (parça boyunun 2,51 katı) verir; parçayı mafsallı sayan $L/2$ kabulü kritik yükü altı kattan fazla büyük gösterir. Araç ara tutuluşlu çubuğu uç koşullarıyla birlikte sürekli çubuk olarak sonlu elemanla çözer.

4. Narinlik ve kritik gerilme

Kritik yük alana bölündüğünde atalet yarıçapı $i = \sqrt{I/A}$ ortaya çıkar ve kritik gerilme yalnız narinliğe bağlı kalır:

$$\sigma_{cr} = \frac{N_{cr}}{A} = \frac{\pi^2 E}{\lambda^2},$$ $$\lambda = \frac{L_{cr}}{i}$$

Euler hiperbolü yalnız $\sigma_{cr} \le f_y$ iken anlamlıdır. Sınır narinlik $\lambda_1 = \pi\sqrt{E/f_y}$, S235 için 93,9'dur; EN 1993-1-1 bunu $\lambda_1 = 93{,}9\,\varepsilon$, $\varepsilon = \sqrt{235/f_y}$ olarak yazar. Yönetmelikler göreli narinlik kullanır:

$$\bar\lambda = \sqrt{\frac{A f_y}{N_{cr}}} = \frac{\lambda}{\lambda_1}$$

$\bar\lambda = 1$ olduğunda Euler yükü kesitin ezilme yüküne ($A f_y$) eşittir. ÇYTHYE aynı büyüklüğü $F_y/F_e = \bar\lambda^2$ biçiminde kullanır ($F_e = \pi^2E/(L_c/i)^2$).

5. Gerçek çubuklar: kusurlar ve burkulma eğrileri

Kusursuz çubuk yoktur: başlangıç eğriliği, yükün dışmerkezliği, haddeleme ya da kaynaktan kalan artık gerilmeler her zaman vardır. Başlangıç eğriliği $w_0 = e_0\sin(\pi x/L)$ olan bir çubukta toplam sehim, yük arttıkça büyür:

$$w = \frac{e_0}{1 - N/N_{cr}}\,\sin\frac{\pi x}{L}$$
0510152000,20,40,60,81,0N = Ncr (ideal çubuk: çatallanma)orta noktada toplam yanal sehim w / L (binde)N / Ncre₀ = L/1000e₀ = L/500e₀ = L/250w = e₀/(1 − N/Ncr)
Şekil 2. Başlangıç kusurlu çubukta yük–sehim ilişkisi. Kritik yük ani bir eşik değil, sehimin sonsuza gittiği bir asimptottur; dayanım ondan önce, kenar lifleri akınca tükenir.

Dayanımın, en çok zorlanan lifte akma başladığında tükendiği varsayılırsa (Ayrton–Perry yaklaşımı):

$$\frac{N}{A} + \frac{N\,e_0}{W}\cdot\frac{1}{1 - N/N_{cr}} = f_y$$

EN 1993-1-1'deki burkulma eğrileri bu bağıntının boyutsuz biçimidir. Kusur büyüklüğü $\eta = \alpha(\bar\lambda - 0{,}2)$ alınınca azaltma katsayısı (Denk. 6.49) ve dayanım şöyle bulunur:

$$\chi = \frac{1}{\Phi + \sqrt{\Phi^2 - \bar\lambda^2}} \le 1,$$ $$\Phi = 0{,}5\left[1 + \alpha(\bar\lambda - 0{,}2) + \bar\lambda^2\right],$$ $$N_{b,Rd} = \frac{\chi\,A f_y}{\gamma_{M1}}$$

Kusur katsayısı $\alpha$ eğriye göre a0: 0,13 · a: 0,21 · b: 0,34 · c: 0,49 · d: 0,76'dır. Eğri, kesit türüne, üretime (hadde, kaynaklı, soğuk şekillendirilmiş), burkulma eksenine ve başlık kalınlığına göre Tablo 6.2'den seçilir; artık gerilmesi büyük kesitler ve zayıf eksende burkulan kalın başlıklı profiller alt eğrilere düşer. 4. sınıf kesitte $A$ yerine etkin alan $A_{eff}$ kullanılır.

00,51,01,52,02,53,000,20,40,60,81,0göreli narinlik λ̄ = √(A·fy/Ncr)χ = Nb/(A·fy)Euler: χ = 1/λ̄²a0dEN 1993-1-1 eğrileri(üstten alta): a0, a, b, c, dÇYTHYE (8.2)–(8.3)λ̄ = 0,2λ̄ = 1,5elastik burkulma bölgesiara bölge: akma ileburkulmanın etkileşimi
Şekil 3. EN 1993-1-1 burkulma eğrileri, ÇYTHYE eğrisi ve Euler eğrisi. EN 1993-1-1'de $\bar\lambda \le 0{,}2$ iken azaltma yoktur ($\chi = 1$) ve narinlik arttıkça eğriler Euler eğrisine yaklaşır; ÇYTHYE çok narin çubuklarda Euler değerinin 0,877 katını alır.

ÇYTHYE (AISC 360 kökenli) tek bir eğri kullanır ve kusurları ortalama bir değerle karşılar:

$$F_{cr} = \begin{cases} 0{,}658^{\,F_y/F_e}\,F_y, & F_y/F_e \le 2{,}25 \\ 0{,}877\,F_e, & F_y/F_e > 2{,}25 \end{cases}$$ $$P_n = F_{cr}A_g$$

Tasarım dayanımı YDKT'de $\phi_c P_n$ ($\phi_c = 0{,}90$), GKT'de $P_n/\Omega_c$ ($\Omega_c = 1{,}67$) olur. Narin enkesit parçası varsa $A_g$ yerine etkin alan $A_e$ kullanılır (Madde 8.5).

Alüminyumda (EN 1999-1-1) eğri aynı biçimdedir; plato sınırı $\bar\lambda_0$ (bu narinliğe kadar $\chi = 1$) ve $\alpha$ alaşımın burkulma sınıfına göre seçilir (A: 0,10 ve 0,20; B: 0 ve 0,32). $E = 70\,000$ MPa olduğundan aynı boyutlu alüminyum çubuğun Euler yükü çeliğinkinin üçte biri kadardır.

6. Burulmalı ve eğilmeli-burulmalı burkulma

Burulma rijitliği küçük açık ince cidarlı kesitler eğilmeden önce boyuna eksenleri (kayma merkezi ekseni) etrafında dönerek de burkulabilir. Kesitin dönme merkezi kayma merkezidir (S); ağırlık merkeziyle (G) çakışmıyorsa eğilme ile burulma birbirine bağlanır.

I, kutu, boruG = Seğilmelihaç kesitG = S, Iw ≈ 0burulmalıT (½ HE)S simetri eksenindeeğilmeli-burulmalıköşebentS kolların kesişimindeeğilmeli-burulmalıUS gövdenin dışındaeğilmeli-burulmalıGS
Şekil 4. Ağırlık merkezi G ve kayma merkezi S. Çift simetrili kesitlerde S = G olduğundan modlar bağımsızdır; tek simetrili ve simetrisiz kesitlerde eğilmeli-burulmalı burkulma ortaya çıkar.

Saf burulmalı burkulma yükü, Saint-Venant burulma sabiti $I_t$ ve çarpılma sabiti $I_w$ ile:

$$N_{cr,T} = \frac{1}{i_0^2}\left(G\,I_t + \frac{\pi^2 E\,I_w}{L_{cr,T}^2}\right),$$ $$i_0^2 = i_1^2 + i_2^2 + u_0^2 + v_0^2$$

$u_0$ ve $v_0$ kayma merkezinin ağırlık merkezine uzaklığıdır. Bağlı mod (eğilmeli-burulmalı) aşağıdaki kübik denklemin en küçük kökünden bulunur:

$$i_0^2\,(N - N_{cr,1})(N - N_{cr,2})(N - N_{cr,T}) - N^2u_0^2\,(N - N_{cr,2}) - N^2v_0^2\,(N - N_{cr,1}) = 0$$

Tek simetrili kesitte (T, U, eşit kollu köşebent) denklem ikinci dereceye iner ve simetri ekseni etrafındaki eğilmeyi (simetri eksenine dik yönde yer değiştirme) burulmayla bağlar; diğer eksen etrafındaki eğilmeli burkulma bağımsız kalır. EN 1993-1-1 6.3.1.4'te bu yük, zayıf eksenin eğrisiyle $\bar\lambda_T$ narinliğine çevrilir; ÇYTHYE'de $F_e$ olarak aynı $F_{cr}$ eğrisine girer. Araç $I_t$, $I_w$ ve kayma merkezini kesit çokgeni üzerinde sonlu elemanla hesaplar.

Köşebent örgü elemanları

Bir kolundan bulonlanan köşebentlerde dışmerkezlik ve uç dönme kısıtı birlikte etkir. Yönetmelikler bunun yerine basit bir etkin narinlik önerir: EN 1993-1-1 Ek BB.1.2 ($\bar\lambda_{eff,v} = 0{,}35 + 0{,}7\bar\lambda_v$) ve ÇYTHYE Madde 8.3 (düzlem ve uzay kafes bağıntıları). Araçta “Gelişmiş ayarlar” bölümünden seçilir.

7. Yerel burkulma ve kesit sınıfları

Basınçlı bir kesitin ince parçaları (gövde, başlık çıkıntısı, kutu cidarı) çubuk bir bütün olarak burkulmadan önce kendi başına dalgalanabilir. Parçanın narinliği genişlik/kalınlık oranıyla ölçülür.

  • EN 1993-1-1 Tablo 5.2, kesitleri $c/t$ oranına göre dört sınıfa ayırır. Eksenel basınçta 1–3. sınıflar tam kesitle çalışır; 4. sınıfta EN 1993-1-5 4.4'e göre etkin alan $A_{eff}$ hesaplanır.
  • ÇYTHYE Tablo 5.1A parçaları “narin” ve “narin olmayan” olarak ayırır; narin parçanın etkin genişliği $b_e$, çubuğun kritik gerilmesine bağlıdır (Madde 8.5): narin parça, çubuk düşük gerilmede burkulursa tam genişlikle çalışabilir.
  • EN 1999-1-1'de narinlik $\beta$ ile ölçülür (düzgün basınçta $\beta = b/t$, genel olarak $\beta = \eta\,b/t$); 4. sınıfta parçanın kalınlığı $\rho_c\,t$'ye indirilir. Boyuna kaynaklı parçalar için sınırlar düşüktür.

8. Plak burkulması

Kenarlarından tutulu ince bir plağın düzlem içi gerilmeler altında burkulması da bir özdeğer problemidir. Kirchhoff plak teorisinde (basınç pozitif, $\tau$ olağan kayma gerilmesi; virgülden sonraki indisler türevi gösterir, örneğin $w_{,xx} = \partial^2 w/\partial x^2$):

$$D\,\nabla^4 w + t\,\big(\sigma_x\,w_{,xx} - 2\tau\,w_{,xy} + \sigma_y\,w_{,yy}\big) = 0,$$ $$D = \frac{E t^3}{12(1-\nu^2)}$$

Dört kenarı basit mesnetli, $x$ doğrultusunda düzgün basınçlı plakta $w = \sin(m\pi x/a)\sin(\pi y/b)$ denklemi sağlar ve kritik gerilme şu biçimi alır:

$$\sigma_{cr} = k\,\sigma_E,$$ $$\sigma_E = \frac{\pi^2 E\,t^2}{12(1-\nu^2)\,b^2},$$ $$k = \left(\frac{m}{\alpha} + \frac{\alpha}{m}\right)^2,\quad \alpha = \frac{a}{b}$$

$m$ yük doğrultusundaki yarım dalga sayısıdır; plak $k$'yı en küçük yapan $m$ ile burkulur. Uzun plakta $k \to 4$: kritik gerilme plağın boyundan bağımsızdır ve yalnız $b/t$ oranına bağlıdır. Bu yüzden plak narinliği genişlik/kalınlık oranıyla ölçülür.

0123450246810en-boy oranı α = a/bburkulma katsayısı km = 1m = 2m = 3m = 4m = 5uzun plak: k = 4α = √2: k = 4,5
Şekil 5. Dört kenarı basit mesnetli, düzgün basınçlı plakta burkulma katsayısı (“çelenk eğrisi”). Kesikli çizgiler tek tek yarım dalga sayıları, kalın çizgi belirleyici zarftır. Araçta her kenar ve yük düzeni için aynı eğri sonlu elemanla çizilebilir.
Uzun plak, yüklü kenarlar basit mesnetlik
Düzgün basınç, iki uzun kenar basit mesnet (iç parça)4,00
Düzgün basınç, bir uzun kenar ankastre, diğeri basit mesnet5,42
Düzgün basınç, iki uzun kenar ankastre6,97
Düzgün basınç, bir uzun kenar serbest (çıkıntı)0,425
Düzgün basınç, bir kenar ankastre, diğeri serbest1,277
Düzlem içi saf eğilme (ψ = −1), iç parça23,9
Saf kayma, dört kenar basit mesnet ($k_\tau = 5{,}34 + 4/\alpha^2$, $\alpha \ge 1$)5,34

Doğrusal değişen gerilme $\psi = \sigma_2/\sigma_1$ ile tanımlanır; EN 1993-1-5 Tablo 4.1 (iç parça) ve Tablo 4.2 (çıkıntı) uzun plaklar için $k_\sigma$ değerlerini verir. Bu tablolar basit mesnetli kenar varsayar; ankastre kenarlı ya da kısa plaklarda sonlu eleman çözümü daha doğrudur.

9. Burkulma sonrası dayanım ve etkin genişlik

Çubuğun aksine plak, burkulduktan sonra da yük taşır: dalgalanan orta bölge yükten kaçar, gerilme mesnetli kenarlara toplanır ve kenarlar akana kadar yük artabilir. von Kármán bu davranışı, kenarlarda akma gerilmesiyle çalışan iki şeritten oluşan etkin genişlikle modelledi.

σ (düzgün)(a) burkulmadan önce: σ < σcrfybeff/2beff/2(b) burkulmadan sonra: gerilme mesnetli kenarlara toplanır
Şekil 6. Burkulma öncesi ve sonrası gerilme dağılımı. Etkin genişlik, akma gerilmesiyle aynı kuvveti taşıyan iki kenar şeridinin toplam genişliğidir.
$$b_{eff} = b\sqrt{\frac{\sigma_{cr}}{f_y}} = \frac{b}{\bar\lambda_p},$$ $$\bar\lambda_p = \sqrt{\frac{f_y}{\sigma_{cr}}} = \frac{\bar b/t}{28{,}4\,\varepsilon\sqrt{k_\sigma}}$$

Winter, kusurları hesaba katan deneysel bir düzeltme önerdi. EN 1993-1-5 azaltma katsayısını iç parçalar için Denk. (4.2) ile $\bar\lambda_p \le 0{,}5 + \sqrt{0{,}085 - 0{,}055\psi}$ iken $\rho = 1$, aksi hâlde $\rho = \left[\bar\lambda_p - 0{,}055(3+\psi)\right]/\bar\lambda_p^2$; çıkıntılar için Denk. (4.3) ile $\bar\lambda_p \le 0{,}748$ iken $\rho = 1$, aksi hâlde $\rho = (\bar\lambda_p - 0{,}188)/\bar\lambda_p^2$ olarak verir (her iki durumda $\rho \le 1$). Düzgün basınçta etkin genişlik $\rho\,\bar b$'dir.

  • Kolon benzeri davranış (4.5.4): kısa ve geniş plakta yan kenarların katkısı azalır, plak kolon gibi davranır. $\xi = \sigma_{cr,p}/\sigma_{cr,c} - 1$ katsayısıyla $\rho_c = (\rho - \chi_c)\,\xi(2-\xi) + \chi_c$.
  • Kayma burkulması (Bölüm 5): $\bar\lambda_w = 0{,}76\sqrt{f_y/\tau_{cr}}$, gövde katkı katsayısı $\chi_w$ Tablo 5.1'den; $h_w/t \le 72\varepsilon/\eta$ ise kayma burkulması incelenmez.
  • Birleşik gerilmeler (Bölüm 10, indirgenmiş gerilme yöntemi): $\bar\lambda_p = \sqrt{\alpha_{ult,k}/\alpha_{cr}}$; $\alpha_{ult,k}$ von Mises akma ölçütüne göre yük çarpanı, $\alpha_{cr}$ bütün gerilmeler birlikte uygulandığında elastik kritik yük çarpanıdır. $\alpha_{ult,k}$ plağın en kritik noktasından alınır; doğrusal değişen $\sigma_x$'te iki kenar da incelenir ve çekme bölgesinde burkulma azaltması uygulanmaz ($\rho = 1$). İki doğrultuda basınç varsa EN 1993-1-5/A1:2017 Denk. (10.5a) ile etkileşim terimi $V = \rho_x\rho_z$ ile çarpılır. Araç $\alpha_{cr}$'yi sonlu elemanla bulur.

10. Sonlu elemanla plak burkulması

Araç plağı 16 serbestlikli Bogner–Fox–Schmit dikdörtgen elemanlarıyla böler (her düğümde $w$, $\partial w/\partial x$, $\partial w/\partial y$, $\partial^2 w/\partial x\,\partial y$) ve doğrusal burkulma özdeğer problemini çözer:

$$\left[\mathbf K - \alpha\,\mathbf K_G\right]\boldsymbol\phi = \mathbf 0$$

$\mathbf K$ eğilme rijitliği, $\mathbf K_G$ girilen gerilmelerden gelen geometrik rijitlik matrisidir. En küçük pozitif $\alpha$, kritik yük çarpanıdır: gerilmeler $\alpha$ katına çıkınca plak burkulur. $\alpha_{cr} < 1$ verilen gerilmelerin elastik kritik değeri aştığını gösterir; bu tek başına göçme anlamına gelmez (burkulma sonrası dayanım vardır). İnce plaklarda EN 1993-1-5 tahkiki $\alpha_{cr}$ ne olursa olsun yapılır. Çözücü, dört kenarı basit mesnetli plakta kesin çözümle, diğer kenar koşullarında Lévy tipi kesin çözümlerle karşılaştırılarak doğrulanmıştır (aşağıdaki tablo).

Yanal burulmalı burkulma (eğilme momenti altındaki kirişin basınç başlığının yana kaçması) da bir kararlılık sorunudur, ancak bu aracın kapsamında değildir; kritik moment $M_{cr}$ ayrı bir hesap gerektirir.

11. Adım adım örnek: HEA 200 kolon (EN 1993-1-1)

S235, $L = 4$ m, iki ucu mafsallı, $N_{Ed} = 500$ kN. Araçta “Örnek yükle → HEA 200 kolon” ile aynı hesabı adım adım görebilirsiniz.

  1. Kesit (çokgenle): $A = 5384$ mm², $I_1 = 3693$ cm⁴, $I_2 = 1336$ cm⁴, $i_2 = 49{,}8$ mm. Başlık $c/t = 7{,}88 \le 9\varepsilon = 9{,}0$, gövde $c/t = 20{,}6 \le 33\varepsilon$ → sınıf 1.
  2. Zayıf eksen kritik yükü: $N_{cr,2} = \pi^2 E I_2 / L^2$ = π² · 210 000 · 1336·10⁴ / 4000² = 1730 kN.
  3. Göreli narinlik: $\bar\lambda_2 = \sqrt{5384 \cdot 235 / 1\,730\,000} = 0{,}855$.
  4. Eğri: hadde I, $h/b = 0{,}95 \le 1{,}2$, $t_f \le 100$ mm → zayıf eksende c ($\alpha = 0{,}49$). $\Phi$ = 0,5 · [1 + 0,49 · (0,855 − 0,2) + 0,855²] = 1,026, $\chi = 0{,}628$.
  5. Dayanım: $N_{b,Rd} = 0{,}628 \cdot 5384 \cdot 235 / 1{,}0 = 794$ kN; kullanım oranı $500/794 = 0{,}63$.
  6. Diğer modlar: kuvvetli eksen (eğri b) 1111 kN; burulmalı burkulma ($I_t = 20{,}5$ cm⁴, $I_w = 105\,600$ cm⁶) $N_{cr,T} = 3242$ kN, 975 kN. Belirleyici olan zayıf eksendir.

Aynı çubuk ÇYTHYE ile ($E = 200\,000$ MPa): $F_e = 306$ MPa, $F_y/F_e = 0{,}768$, $F_{cr} = 0{,}658^{0{,}768}\cdot 235 = 170{,}4$ MPa, $P_n = 918$ kN, $\phi_c P_n = 826$ kN.

Karşılaştırma için: Euler yükü 1730 kN, kesitin ezilme yükü $A f_y = 1265$ kN'dur. Euler yükü ezilme yükünden büyük olduğu hâlde dayanım ezilme yükünün de altında kalır; aradaki farkı başlangıç kusurları ve artık gerilmeler açar.

Konuyu daha ayrıntılı işleyen ders notları: Euler kolon burkulması ve enerji yöntemleri (MAK 613 Elastik Stabilite Teorisi).

Hesap esasları

Araç neyi, nasıl hesaplar?

1. Kesit ve elastik kritik yükler

Profil kütüphanesi (IPE, HEA, HEB, HEM, UPN, UPE, eşit ve farklı kollu köşebent, sıcak bitmiş ve soğuk şekillendirilmiş kutu, boru), ölçülerle tanımlanan şablonlar, elle girilen özellikler ya da Kesit Özellikleri aracından aktarılan geometri. Alan ve asal atalet momentleri çokgen integraliyle, It, Iw ve kayma merkezi sonlu elemanla hesaplanır.

Eğilmeli (iki asal eksen), burulmalı ve eğilmeli-burulmalı kritik yükler; ara tutuluşlu sürekli çubuk (uç koşullarıyla birlikte sonlu elemanla) ve eksen başına ayrı uç koşulları; çerçeve kolonu için GA, GB ile K.

2. EN 1993-1-1

Kesit sınıfı (Tablo 5.2) ve 4. sınıfta etkin alan (EN 1993-1-5 4.4); eğri seçimi (Tablo 6.2, S460 dahil), χ (Denk. 6.49) ve Nb,Rd (6.47, 6.48); burulmalı modlar 6.3.1.4'e göre; köşebent örgü elemanlarında Ek BB.1.2. γM0, γM1 ve eğriler elle değiştirilebilir.

3. ÇYTHYE

Bölüm 8: Lc/i ≤ 200, Fe ve Fcr (Denk. 8.2, 8.3), burulmalı ve eğilmeli-burulmalı burkulma, tek korniyer etkin narinliği (Madde 8.3), narin enkesit parçalarında etkin genişlik ve borularda etkin alan (Madde 8.5). Elektrik direnç kaynaklı kutu ve borularda tasarım et kalınlığı 0,93·t. YDKT (φc = 0,90) ve GKT (Ωc = 1,67).

4. EN 1999-1-1 (alüminyum)

Alaşım ve kalınlığa göre fo ve burkulma sınıfı (Tablo 3.2b, ekstrüzyon alaşımları); β ile sınıf ve etkin kalınlık (6.1.4, 6.1.5, Tablo 6.2, 6.3); eğilmeli burkulma (Tablo 6.6) ve burulmalı burkulma (Tablo 6.7); kaynak etkisi κ ve tasarım burkulma boyları (Tablo 6.8).

5. Plak: sonlu eleman

Her kenar basit mesnet, ankastre ya da serbest; σx (doğrusal değişen), σy ve τ birlikte. Bogner–Fox–Schmit elemanı, bant Cholesky ve Lanczos özdeğer çözücüsü tarayıcıda, arka planda çalışır; ilk üç burkulma biçimi 3B ve kontur olarak gösterilir, k – a/b eğrisi istenirse ayrıca çizilir.

6. Plak tahkiki, rapor ve aktarım

EN 1993-1-5: etkin genişlik ve kolon benzeri davranış (4.4, 4.5.4, 4.6), kayma burkulması (Bölüm 5), indirgenmiş gerilme yöntemi (Bölüm 10, A1:2017 Denk. 10.5a dahil; iki kenarda ve çekme bölgesinde akma kontrolüyle); EN 1999-1-1 yerel burkulma. EN 1993-1-1'de kesit direnci Nc,Rd de karara katılır. Bütün ara değerler adım adım gösterilir; genel A4 rapor tarayıcıdan PDF olarak kaydedilir. Kesit, malzeme ve proje bilgileri bağlı araçlar arasında aktarılır.

Doğrulama

Kaynak değerlerle karşılaştırma

Hesap çekirdeği her değişiklikte otomatik testlerle aşağıdaki bağımsız değerlere karşı denetlenir. Yayımlanmış örneklerdeki küçük farklar, örneklerde ara değerlerin yuvarlatılmasından kaynaklanır.

KontrolKaynakKaynak değeriAraçFark
HE 450 B, S355, L = 9 m (zayıf eksende ortada tutulu)ÇYTHYE Uygulama Kılavuzu (2017), Örnek 8.1Pn = 5828,2 kN5827,4 kN−%0,01
½ HE 280 B (T kesit), eğilmeli / eğilmeli-burulmalıAynı kılavuz, Örnek 8.2728 / 1826 kN728,2 / 1824,6 kN≤ %0,1
L 150×150×15, S275, düzlem kafes elemanı (etkin narinlik)Örnek 8.3501,6 kN502,1 kN+%0,1
Boru 219,1×10, S355, L = 2,5 m, elektrik direnç kaynaklı (t = 9,3 mm)Örnek 8.41997,1 kN1996,9 kN−%0,01
L 200×150×12, S235, kısa kolundan bağlı düzlem kafes elemanıÖrnek 8.7591,6 kN590,1 kN−%0,3
½ HE 700 A, narin gövde, eğilmeli-burulmalıÖrnek 8.8 (Fel bağıntısında kare alınarak düzeltilmiş el hesabı)3249 kN3255 kN+%0,2
CHS 244,5×10, S355, L = 4 m, eğri aEN 1993-1-1 tasarımcı rehberi, Örnek 6.7Nb,Rd = 2297 kN2296,8 kN−%0,01
HEA 320, S355, Lcr = 5 m, γM1 = 1,1 (y / z)bauforumstahl B 503 (2014), Tablo A.1.13582 / 2474 kN3581,6 / 2474,4 kN≤ %0,02
306 çubuk durumu: 14 profil × 3 çelik × 3 boy × 2 yönetmelik (EN 1993-1-1, ÇYTHYE) ve 6 alüminyum kesit × 3 alaşım × 3 boy (EN 1999-1-1)Bağımsız Python betiği (eğilmeli-burulmalı yük 3×3 genelleştirilmiş özdeğer problemiyle)Nb,Rd, Pn, Aeffaynı< 10−13
Plak, dört kenar basit mesnet, düzgün basınç (α = 0,5 … 4)Kesin çözüm k = (m/α + α/m)²4,00 … 6,25aynı< %0,001
Plak, yüklü olmayan kenarlar S, C, F (25 durum)Lévy tipi kesin çözüm (bağımsız spektral çözücü)k = 0,49 … 7,69aynı≤ %0,004
Birleşik yükleme, dört kenar basit mesnet: σx gradyanı, σy, τ (8 durum)Rayleigh–Ritz çözümü (24 × 24 terim)αcraynı≤ %0,006
Ara tutuluşlu sürekli çubuk: 6 mesnet durumu × 0–5 tutuluş (30 durum)Parçalı analitik kesin çözüm (bağımsız Python betiği)Keqaynı< %0,001
İki doğrultuda basınç (EN 1993-1-5/A1:2017 Denk. 10.5a), çekme kenarı akması (Bölüm 10 ve 4.6), kesit direnci Nc,RdKapalı biçimli el hesabıkullanım oranıaynı< %0,1
Klasik değerler: dört kenar ankastre / kare plak kayması / eğilme (α = 2/3)Timoshenko ve Gere (1961)10,07 / 9,34 / 23,910,08 / 9,33 / 23,9≤ %0,2

Örnek 8.8'de kılavuz Fel = 396 MPa kullanır; bağıntıdaki kare alındığında Fel = 441,2 MPa, be = 322 mm ve Pn = 3249 kN bulunur (kılavuz 3211 kN). Kesit sınıfı, eğri seçimi, EN 1993-1-5 tabloları, χw ve indirgenmiş gerilme yöntemi de ayrı testlerle denetlenir.

Kapsam ve sınırlar

Kullanmadan önce bilinmesi gerekenler

Araç, eksenel basınçlı tek parçalı çubukların ve düzlem içi gerilmeli dikdörtgen plakların burkulması içindir. Eğilme ile eksenel kuvvetin etkileşimi (EN 1993-1-1 6.3.3, ÇYTHYE Bölüm 11), yanal burulmalı burkulma, çok parçalı (yapma) basınç çubukları, boyuna rijitleştiricili levhalar, soğuk şekillendirilmiş ince profillerin distorsiyonel burkulması ve kabuk burkulması kapsam dışıdır.

Burkulma boyu ve uç koşulları sonucu en çok etkileyen kabullerdir; çerçeve kolonlarında yanal ötelenmenin önlenip önlenmediği ayrıca değerlendirilmelidir. Çift simetrili olmayan (tek simetrili ve simetrisiz) sınıf 4 kesitlerde etkin kesitin kaymasından doğan ek moment hesaba katılmaz; araç bu durumda uyarır.

ÇYTHYE hesabı, yönetmeliğin 2016 tarihli ekindeki denklemler ve 2017 tarihli uygulama kılavuzuyla yapılır. Ek 2018'de yenilenmiştir; güncel metinle karşılaştırarak kullanın. Profil ölçüleri anma ölçüleridir; alan ve atalet momentleri çokgenle hesaplandığından katalog değerlerinden binde birkaç, sonlu elemanla hesaplanan It ve Iw ise katalogdaki ince cidar formüllerinden birkaç yüzde fark edebilir.

Örnek veriler arayüzü denemek içindir ve gerçek bir yapıyı temsil etmez. Sonuçların projeye uygunluğunu yetkin bir mühendis değerlendirmelidir.

Başlıca kaynaklar: EN 1993-1-1:2005+AC:2009; EN 1993-1-5:2006+AC:2009+A1:2017; EN 1999-1-1:2007+A1:2009 (sonraki tadil dikkate alınmadı); Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik ve 2017 uygulama kılavuzu; Timoshenko ve Gere, Theory of Elastic Stability (1961); Ziemian (ed.), Guide to Stability Design Criteria for Metal Structures (2010); Bogner, Fox ve Schmit (1965).

Sık sorulanlar

Burkulma hesabı hakkında

Euler yükü ile burkulma dayanımı arasındaki fark nedir?

Euler yükü başlangıçta tam doğru, tamamen elastik ve kusursuz bir çubuğun kritik yüküdür. Gerçek çubuklarda başlangıç eğriliği, yük dışmerkezliği ve artık gerilmeler bulunduğundan dayanım daha düşüktür. Yönetmelikler bu farkı azaltma katsayısıyla hesaba katar: EN 1993-1-1'de χ, ÇYTHYE'de Fcr bağıntısı. Tasarımda Euler yükü tek başına kullanılmaz; araç her ikisini de gösterir.

Burkulma boyu katsayısı K'yı nasıl seçmeliyim?

Uç koşullarını mesnet resimlerinden seçin. “Teorik K” tam ankastrelik varsayar; “Tasarım K” seçilirse EN 1999-1-1 Tablo 6.8'deki daha güvenli değerler kullanılır. Çerçeve kolonlarında “Çerçeve kolonu” bölümüne GA ve GB girerek K hesaplanır ve istenen eksene uygulanır. Uçların gerçekten dönmeye karşı tutulu olduğundan emin değilseniz mafsallı kabul güvenli taraftadır. Ara tutuluş girildiğinde parça boyları uç koşullarıyla birlikte, sürekli çubuk olarak hesaplanır; örneğin ortasından tutulan konsolun üst parçası serbest uçlu kalır.

Hangi profiller var, kendi kesitimi kullanabilir miyim?

Kütüphanede IPE, HEA, HEB, HEM, UPN, UPE, eşit ve farklı kollu köşebentler, sıcak bitmiş ve soğuk şekillendirilmiş kutular ve borular vardır. I, U, T, L, kutu ve boru kesitleri ölçüyle de tanımlanabilir, özellikler elle de girilebilir. Kesit Özellikleri aracında çizdiğiniz ya da DXF'ten aldığınız bir kesit “Aktar” menüsüyle bu araca gönderilir; tek parçalı kesitlerde burulma sabitleri ve kayma merkezi yeniden hesaplanır.

Eğilmeli-burulmalı burkulma ne zaman belirleyici olur?

Kayma merkezi ağırlık merkeziyle çakışmayan açık kesitlerde (T, U, köşebent) ve burulma rijitliği düşük kısa ya da orta boylu çubuklarda. Çift simetrili I kesitlerde çoğunlukla zayıf eksende eğilmeli burkulma belirleyicidir; ancak zayıf ekseni sık tutulan çubuklarda burulmalı burkulma öne geçebilir. Araç bütün modları listeler ve belirleyeni işaretler.

Plak hesabında kenar koşullarını nasıl seçmeliyim?

Dönmesi serbest, yalnız yer değiştirmesi tutulu kenar basit mesnettir; rijit bir parçaya sürekli kaynaklı kenar ankastreye yaklaşır; desteksiz kenar serbesttir. Kenar koşulundan emin değilseniz basit mesnet güvenli taraftadır; EN 1993-1-5 tabloları da bu kabule dayanır. Plak çizimindeki kenarlara tıklayarak basit mesnet, ankastre ve serbest arasında geçiş yapabilirsiniz.

αcr 1'den küçük çıktı, plak göçer mi?

Tek başına hayır; bu yalnızca elastik burkulmanın verilen gerilmelerden önce başladığını gösterir. İnce plaklar burkulduktan sonra da yük taşır; dayanım EN 1993-1-5'teki etkin genişlik, kayma burkulması ve indirgenmiş gerilme yöntemiyle ayrıca tahkik edilir ve araç bu sonucu da verir. Görünür dalgalanma ya da tekrarlı yük önemliyse düşük αcr ayrıca değerlendirilmelidir.

ÇYTHYE ile EN 1993-1-1 sonuçları neden farklı?

İki yönetmeliğin malzeme sabitleri (E = 200 000 ve 210 000 MPa), burkulma eğrileri (tek eğri ve kesit türüne göre beş eğri), güvenlik katsayıları (φc = 0,90 ve γM1) ve yerel burkulma yaklaşımları farklıdır. Bu yüzden aynı çubuk için farklı sonuç çıkması olağandır. Projenin tabi olduğu yönetmeliği kullanın.

Kiriş yanal burulmalı burkulmasını hesaplıyor mu?

Hayır. Bu araç eksenel basınçlı çubuklar ve düzlem içi gerilmeli plaklar içindir. Yanal burulmalı burkulma (kritik moment Mcr) ile eğilme ve eksenel kuvvetin etkileşimi ayrı hesap gerektirir ve aracın kapsamında değildir.

Verilerim bir sunucuya gönderiliyor mu?

Evet, hesaplama anında: bu aracın hesabının büyük bölümü sunucuda çalışır ve girdi değerleriniz hesaplama için sunucuya iletilir; yalnızca plak sonlu eleman çözümü tarayıcınızda yapılır. Sunucu girdileri kaydetmez ve saklamaz; yalnızca hesaplayıp sonucu döndürür. Son girdileriniz yalnızca bu tarayıcının yerel depolamasında tutulur ve sayfayı yeniden açtığınızda geri gelir.

Bu hesabı projeniz için rapor olarak mı istiyorsunuz?Çelik statik hesabı: kapsam, standartlar ve rakamlı örnek hesap.
Hizmeti incele