Akademik / MKC 523

İTÜ Makina · Katı Cisimlerin Mekaniği yüksek lisans dersi · 14 hafta

MKC 523 — Katı Cisim Mekaniğinin Temelleri

Konuyu ilk kez gören biri için sıfırdan yazılmış Türkçe ders kaynağı: her derste önce gerçek bir mühendislik problemi, sonra fiziksel anlam, adım adım türetme, özgün şekiller, çözümlü örnekler, gerektiğinde tarayıcıda çalışan bir hesap aracı ve ipucu–çözüm ayrı alıştırmalar.

Bu kaynak nasıl çalışılır?

  • 1 · Sırayla okuyunHaftalar birbirinin üzerine kurulur. "Hazırlık" dersleri gereken matematiği ve temel mukavemet bilgisini toplar.
  • 2 · Türetmeyi kâğıtta yapınUzun cebir adımları açılır kutularda. Önce kendiniz deneyin, takılınca açın.
  • 3 · Önce ipucu, sonra çözümAlıştırmalarda ipucu ve çözüm ayrı açılır. Sınav tipi sorular ayrıca işaretlidir.

Ortak gösterim: sağ el Kartezyen eksenler; çekme pozitif; mühendislik kayma şekil değiştirmesi $\gamma_{ij} = 2\varepsilon_{ij}$ ($i\ne j$); SI birimleri (MPa = N/mm²). Her terim ilk geçtiği yerde Türkçe adı, İngilizce karşılığı, sembolü ve birimiyle tanıtılır.

Deformasyon gradyanı: referans ve deforme olmuş ağ

Ders haritası

İzlencedeki 14 hafta, okunabilir uzunlukta alt derslere bölündü. "Hazırlık" etiketli dersler gereken matematiği toplar; "Araç" etiketli derslerde tarayıcıda çalışan bir hesap aracı vardır. Her ders 45–80 dakikalık bir çalışma oturumu için yazıldı.

Hafta 1

Gerilme ve şekil değiştirme tansörleri; genelleştirilmiş Hooke kanunu

Bir noktadaki gerilme ve şekil değiştirme durumunu tansörle tanımlar, asal değerleri bulur ve ikisini Hooke kanunuyla bağlarız. Bütün dersin dili burada kurulur.

Hazır · ÖÇ 3 · ÖÇ 4

  1. 1.0Hazırlık: indis notasyonu ve tansörlerToplama kuralı, Kronecker deltası, permütasyon sembolü, koordinat dönüşümü ve özdeğer problemi.Hazırlık~45 dk
  2. 1.1Gerilme tansörü ve Cauchy formülüGerilme vektörü, gerilme tansörü ve simetrisi, eğik düzlemde normal ve kayma gerilmesi, denge denklemleri.~70 dk
  3. 1.2Asal gerilmeler, invaryantlar ve Mohr dairesiEksen dönüşümü, asal gerilmeler ve doğrultular, en büyük kayma, Mohr daireleri, oktahedral ve deviatorik gerilme.Araç~75 dk
  4. 1.3Şekil değiştirme tansörü ve uygunlukYer değiştirme alanından küçük şekil değiştirme, γ = 2ε, rijit dönme, uygunluk denklemleri, şekil değiştirme ölçer rozeti.Araç~75 dk
  5. 1.4Genelleştirilmiş Hooke kanunuİzotrop elastik sabitler, Voigt matrisi, düzlem gerilme ile düzlem şekil değiştirme, ortotrop malzeme, şekil değiştirme enerjisi.Araç~70 dk

Hafta 2

Euler–Bernoulli, Timoshenko ve Reddy kiriş teorileri

Varyasyonlar hesabıyla enerji yöntemini kurar, üç kiriş teorisini kinematik kabullerinden başlayarak türetiriz.

Hazır · ÖÇ 1 · ÖÇ 4

  1. 2.0Hazırlık: varyasyonlar hesabı ve enerji ilkeleriFonksiyonel, birinci varyasyon, Euler–Lagrange denklemi, doğal ve zorunlu sınır koşulları, minimum potansiyel enerji.Hazırlık~60 dk
  2. 2.1Euler–Bernoulli kiriş teorisiKesit düz ve eksene dik kalır: kinematik, enerji, denge denklemi, sınır koşulları ve kapalı çözümler.~60 dk
  3. 2.2Timoshenko kiriş teorisi ve kayma düzeltme katsayısıKesit düz kalır ama dönebilir: birinci mertebe kayma, kayma düzeltme katsayısı, denklemler ve kayma kilitlenmesi.~70 dk
  4. 2.3Reddy üçüncü mertebe kiriş teorisiKesit eğrilir: kübik yer değiştirme alanı, üst ve alt yüzeyde sıfır kayma gerilmesi, denklemler.~60 dk

Hafta 3

Kiriş teorilerinin karşılaştırılması; daralan kirişler

Üç teorinin aynı problemde ne zaman ayrıştığını L/h ile görür, kesiti boyunca değişen kirişleri çözeriz.

Hazır · ÖÇ 1

  1. 3.1Kiriş teorilerinin karşılaştırılmasıEuler–Bernoulli çözümünden Timoshenko ve Reddy çözümlerine kapalı ilişkiler; L/h ile fark.Araç~55 dk
  2. 3.2Daralan (değişken kesitli) kirişlerEI(x) değişken kiriş denklemi, kapalı ve sayısal çözüm, kesit değişiminin sehim ve gerilmeye etkisi.Araç~55 dk

Hafta 4

Elastik zemine oturan kiriş

Winkler zemini üzerindeki kirişin denklemini kurar; sonsuz, yarı sonsuz ve sonlu kirişleri çözeriz.

Hazır · ÖÇ 1 · ÖÇ 4

  1. 4.1Elastik zemine oturan kirişWinkler zemini, karakteristik uzunluk, sonsuz ve yarı sonsuz kiriş, sonlu kirişler ve kısa–uzun kiriş ayrımı.Araç~75 dk

Hafta 5

Kirchhoff, Mindlin ve Reddy plak teorileri

İnce plak teorisini, sınır koşullarını ve Navier çözümünü; ardından kalın plaklar için kayma deformasyonlu teorileri görürüz.

Hazır · ÖÇ 1

  1. 5.1Kirchhoff (ince) plak teorisiKabuller, eğrilik–moment bağıntıları, plak denklemi, sınır koşulları, Navier çözümü ve uzun-dar plak.~80 dk
  2. 5.2Mindlin ve Reddy plak teorileriKalın plakta kayma deformasyonu: birinci ve üçüncü mertebe teoriler, ince–kalın plak karşılaştırması.Araç~60 dk

Hafta 6

Dairesel ve halka plaklar

Eksenel simetrik yüklü dolu ve halka plakların genel çözümünü kurar, farklı mesnet durumlarına uygularız.

Hazır · ÖÇ 1

  1. 6.1Dairesel plaklarKutupsal koordinatlarda eksenel simetrik eğilme, genel çözüm, basit mesnetli ve ankastre dolu plak.Araç~60 dk
  2. 6.2Halka plaklarİç ve dış kenarlı plak: dört sabitli genel çözüm, kenar momenti ve kesme kuvveti durumları.Araç~55 dk

Hafta 7

Büyük deformasyon: Lagrange ve Euler şekil değiştirme bağıntıları

Referans ve güncel konfigürasyonu, deformasyon gradyanını ve büyük şekil değiştirme ölçütlerini tanımlarız.

Hazır · ÖÇ 3

  1. 7.1Deformasyon gradyanı ve büyük şekil değiştirmeReferans ve güncel konfigürasyon, F, J, Green–Lagrange ve Euler–Almansi tansörleri, polar ayrışım.Araç~75 dk
  2. 7.2Lagrange ve Euler tanımlarıMalzeme ve uzay tanımı, malzeme türevi, şekil değiştirme ölçütlerinin tek eksende karşılaştırılması.~50 dk

Hafta 8

Birinci ve ikinci Piola–Kirchhoff gerilmeleri

Gerilmeyi hangi alana ve hangi konfigürasyona göre ölçtüğümüzü ayırır; Cauchy ve Piola–Kirchhoff gerilmelerini ilişkilendiririz.

Hazır · ÖÇ 3

  1. 8.1Cauchy, birinci ve ikinci Piola–Kirchhoff gerilmeleriHangi alan, hangi konfigürasyon: Nanson bağıntısı, gerilme ölçütleri arasındaki dönüşümler, denge.~70 dk

Hafta 9

Kirişlerin büyük deformasyonu

Elastika ile büyük dönmeli kirişi ve eksenel uzamanın devreye girdiği orta dönmeli kirişi inceleriz.

Hazır · ÖÇ 1 · ÖÇ 3

  1. 9.1Kirişlerin büyük deformasyonuElastika ve büyük sehimli konsol; orta dönmeli kirişte eksenel kuvvetin doğması.Araç~70 dk

Hafta 10

İki boyutlu elastisite; Airy gerilme fonksiyonu

Düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirmeyi ayırır, Airy gerilme fonksiyonuyla iki boyutlu problemleri çözeriz.

Hazır · ÖÇ 4

  1. 10.1Düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirmeİki problem tipi, alan denklemleri, uygunluk koşulu ve elastik sabitlerin dönüşümü.~55 dk
  2. 10.2Airy gerilme fonksiyonuBiharmonik denklem, polinom çözümler, konsol kiriş, kutupsal koordinatlar ve delikli levha.Araç~80 dk

Hafta 11

Temas gerilmeleri; Hertz teorisi

İki eğri yüzeyin teması altında temas alanını, basınç dağılımını ve yüzey altındaki kritik gerilmeleri buluruz.

Hazır · ÖÇ 2 · ÖÇ 4

  1. 11.1Temas gerilmeleri ve Hertz teorisiKüre ve silindir teması: temas boyutu, basınç dağılımı, yüzey altındaki en büyük kayma gerilmesi.Araç~70 dk

Hafta 12

Gerilme yoğunlaşması, hasar modları ve kırılma mekaniği

Çok eksenli gerilmede akma ve kırılma kriterlerini kurar; delik ve çentikte gerilme yoğunlaşmasını, çatlakta gerilme şiddetini ve kırılmanın enerji ölçütünü ayırarak öğreniriz.

Hazır · ÖÇ 2

  1. 12.0Akma ve hasar kriterleriTresca, von Mises, en büyük normal gerilme ve Coulomb–Mohr kriterleri; sünek ve gevrek malzeme, güvenlik katsayısı.Araç~50 dk
  2. 12.1Gerilme yoğunlaşma faktörleriDelik ve çentikte Kt, Kirsch ve Inglis çözümleri, gerilme gradyanı ve Neuber kuralı.Araç~55 dk
  3. 12.2Hasar modları ve kırılma mekaniğinin temelleriHasar modları, çatlak açılma modları, gerilme şiddet faktörü, kırılma tokluğu ve artık mukavemet.Araç~75 dk
  4. 12.3Enerji salınım hızı, R eğrisi ve J integraliGriffith enerji ölçütü, G ile K ilişkisi, esneklik yöntemi, çatlak direnci eğrisi ve kararlılık.~60 dk

Hafta 13

Hasar mekaniğine giriş; membran davranışı

Malzeme içindeki dağınık hasarı tek bir değişkenle modeller, ince cidarlı yapılarda membran davranışını inceleriz.

Hazır · ÖÇ 2

  1. 13.1Hasar mekaniğine girişDağınık hasar değişkeni, etkin gerilme, şekil değiştirme eşdeğerliği ve basit hasar evrim yasaları.~55 dk
  2. 13.2Membran davranışıİnce cidarlı kabuklarda membran gerilmeleri, basınçlı kaplar ve büyük sehimli plakta membran etkisi.~55 dk

Hafta 14

Viskoelastik malzemeler; plastik limit analizi

Zamana bağlı davranışı yay–sönüm modelleriyle, göçme yükünü plastik mafsal ve sınır teoremleriyle buluruz.

Hazır · ÖÇ 2 · ÖÇ 4

  1. 14.1Viskoelastik malzemelerMaxwell, Kelvin–Voigt ve standart doğrusal katı; sünme, gerilme gevşemesi ve süperpozisyon.Araç~60 dk
  2. 14.2Plastik limit analiziPlastik moment, şekil faktörü, plastik mafsal, göçme mekanizması, alt ve üst sınır teoremleri.Araç~65 dk

Sınava hazırlık: 2026 soruları

Sorular 2025–2026 bahar dönemi sınavlarından aktarılmıştır. Her sorunun altında, özgün ve tam çözümünün bulunduğu ders bağlantısı var. Önce soruyu kendiniz çözün, sonra çözümle karşılaştırın.

6 Nisan 2026 — Ara sınav
  1. $\boldsymbol\sigma=\begin{bmatrix}100&30&0\\30&50&0\\0&0&0\end{bmatrix}\,\mathrm{MPa}$ gerilme tansörünün asal gerilmelerini ve asal doğrultularını bulun.
    Çözüm ve konu: 1.2 Asal gerilmeler, invaryantlar ve Mohr dairesi
  2. Başlangıçta $A(1;\,0{,}5)$, $B(3;\,0{,}5)$, $C(3;\,2)$ ve $D(1;\,2)$ noktalarıyla tanımlanan dikdörtgene $u=c(2x+y^2)$, $v=c(x^2-3y^2)$ yer değiştirme alanı uygulanıyor; $c=10^{-4}$ (uzunluklar m). Yükleme sonrası (a) $AB$ ve $AD$ uzunluklarını, (b) bu kenarlar arasındaki açı değişimini ve (c) $A$ noktasının yeni koordinatlarını bulun.
    Yükleme öncesi ABCD dikdörtgeni: A(1; 0,5), B(3; 0,5), C(3; 2), D(1; 2) m; x ekseni yatay, y ekseni düşey.
    Şekil. Yükleme öncesi ABCD dikdörtgeni (ölçüler m).
    Çözüm ve konu: 1.3 Şekil değiştirme tansörü ve uygunluk
  3. Kalınlığı $h$ olan kirişte $u(x,z)=z\phi(x)+z^2\psi(x)+z^3\theta(x)$ ve $w(x,z)=w_0(x)$ veriliyor. $\sigma_{xz}$'nin üst ve alt yüzeylerde sıfır olması için $\psi(x)$ ve $\theta(x)$ fonksiyonlarını belirleyin.
    Çözüm ve konu: 2.3 Reddy üçüncü mertebe kiriş teorisi
  4. $I[u]=\int_0^1\left[\tfrac12(du/dx)^2-xu\right]dx$ fonksiyonelini $u(0)=u(1)=0$ koşulları altında ekstremum yapan $u(x)$ fonksiyonunu bulun.
    Çözüm ve konu: 2.0 Hazırlık: varyasyonlar hesabı ve enerji ilkeleri
20 Nisan 2026 — Kısa sınav III
  1. Dört kenarı ankastre, kenar uzunlukları $a$ ve $b$ olan düzgün yüklü dikdörtgen plak için $w=c_0\left(\tfrac{x^4}{a^4}-\tfrac{2x^3}{a^3}+\tfrac{x^2}{a^2}\right)\left(\tfrac{y^4}{b^4}-\tfrac{2y^3}{b^3}+\tfrac{y^2}{b^2}\right)$ sehim fonksiyonu öneriliyor. Fonksiyonun plağın bütün sınır koşullarını sağlayıp sağlamadığını belirleyin.
    Dört kenarı ankastre, a × b boyutlu dikdörtgen plak ve düzgün yayılı p0 yükü; x ekseni yatay, y ekseni aşağı.
    Şekil. Dört kenarı ankastre plak ve düzgün yük $p_0$.
    Çözüm ve konu: 5.1 Kirchhoff (ince) plak teorisi
11 Mayıs 2026 — Kısa sınav IV
  1. Hacim kuvvetleri ihmal edilen düzlem gerilme probleminde $\sigma_x=3x^2y+y^3$, $\sigma_y=x^3+y^3$, $\tau_{xy}=-3xy^2$ veriliyor. Bu alanın denge ve uygunluk koşullarını sağlayan fiziksel bir elastisite problemi oluşturup oluşturmadığını gösterin.
    Çözüm ve konu: 10.1 Düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirme
2 Haziran 2026 — Final
  1. $x_1=2X_1+X_2$, $x_2=X_2$, $x_3=0{,}5X_3$ hareketi ve $\boldsymbol\sigma=\begin{bmatrix}80&20&0\\20&40&0\\0&0&10\end{bmatrix}\,\mathrm{MPa}$ Cauchy gerilmesi için (a) $\mathbf F$ ve hacim değişimini, (b) Green–Lagrange şekil değiştirmesini, (c) küçük şekil değiştirme tansörünü ve yaklaşımın uygunluğunu, (d) ikinci Piola–Kirchhoff gerilmesini bulun.
    Çözüm ve konu: 7.1 Deformasyon gradyanı ve büyük şekil değiştirme · Çözüm ve konu: 8.1 Cauchy, birinci ve ikinci Piola–Kirchhoff gerilmeleri
  2. $y=0$ kenarı basit mesnetli, $y=b$ kenarı ankastre olan uzun ve dar dikdörtgen plak düzgün $p_0$ yükü altındadır. Plak sehimi $w(y)$ ile $y=b$ kenarındaki $M_y$ eğilme momentini bulun.
    Uzun ve dar plak: y = 0 kenarı basit mesnetli, y = b kenarı ankastre, düzgün p0 yükü.
    Şekil. Uzun ve dar plak: $y=0$ basit mesnet, $y=b$ ankastre.
    Çözüm ve konu: 5.1 Kirchhoff (ince) plak teorisi
  3. İç yarıçapı $R_0$, dış yarıçapı $R$ olan halka plak $r=R_0$'da ankastre; $r=R$ kenarında $m_0$ eğilme momentine maruzdur. $w(r)$, $M_r(r)$ ve $M_\theta(r)$ fonksiyonlarını bulun.
    Halka plağın kesiti: iç yarıçap R0'da ankastre, dış yarıçap R kenarında m0 momenti.
    Şekil. Halka plak: $r=R_0$ ankastre, $r=R$ kenarında $m_0$.
    Çözüm ve konu: 6.2 Halka plaklar
  4. Üst yüzeyinde sabit $\tau_0$ kayma gerilmesi bulunan ankastre kiriş için $\varphi=\frac{\tau_0}{4}\left(x_1x_2-\frac{x_1x_2^2}{h}-\frac{x_1x_2^3}{h^2}-\frac{Lx_2^2}{h}+\frac{Lx_2^3}{h^2}\right)$ Airy gerilme fonksiyonu öneriliyor. Fonksiyonun biharmonik denklem ve sınır koşulları bakımından geçerli bir çözüm oluşturup oluşturmadığını denetleyin.
    Soldan ankastre kiriş: uzunluk L, yükseklik h, genişlik b; üst yüzeyde x1 yönünde sabit τ0 kayma gerilmesi.
    Şekil. Üst yüzeyinde sabit $\tau_0$ kayma gerilmesi olan ankastre kiriş.
    Çözüm ve konu: 10.2 Airy gerilme fonksiyonu

Son kısa sınav konuları: çalışma listesi

Son kısa sınav dönemindeki konu notlarında üç başlık öne çıktı. Her başlık için önce okunacak bölümler:

Etkileşimli araçlar

Her araç bir derse gömülüdür; bağlantı sizi doğrudan araca götürür. Araçların hesapları analitik çözümlere ve limit durumlarına karşı otomatik testlerle denetlenir; kabuller ve birimler her aracın altında yazılıdır.

İzlence ve öğrenme çıktıları

2025–2026 bahar dönemi izlencesinde dört öğrenme çıktısı (ÖÇ) yalnız konu adlarıyla verilmiştir. Sitede bu numaralar ve adlar kullanılır; her ders ayrıca kendi somut öğrenme hedeflerini listeler.

  1. ÖÇ 1 — Kiriş ve plak teorileri
  2. ÖÇ 2 — Hasar kriterleri
  3. ÖÇ 3 — Küçük ve büyük deformasyon teorileri
  4. ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri

İlgili dersler ve site araçları