Bu derste öğrenecekleriniz
- Kt'yi net ve brüt nominal gerilmeye göre tanımlamak ve birbirine çevirmek
- Dairesel delik için Kirsch sonuçlarını kullanmak; çok eksenli yükte süperpozisyon yapmak
- Eliptik delikte Kt = 1 + 2√(a/ρ) bağıntısını ve uç yarıçapının rolünü açıklamak
- Kt'nin sünek, gevrek ve yorulma davranışındaki önemini ayırt etmek; Kf ve Neuber kuralını uygulamak
1. Neden öğreniyoruz?
Cıvata deliği olan bir bağlantı laması
Bir cephe konsolunu taşıyan çelik lama, ortasındaki cıvata deliği yüzünden kesit kaybeder. Mukavemetten bildiğimiz $\sigma=P/A_{\text{net}}$ hesabı ortalama gerilmeyi verir; oysa delik kenarındaki gerilme bunun yaklaşık üç katına çıkar. Yük tekrarlıysa (rüzgârla titreşen bir eleman gibi) yorulma çatlağı tam bu noktada başlar. Bu derste yerel tepe gerilmeyi gerilme yoğunlaşma faktörü $K_t$ ile nasıl hesapladığımızı ve ne zaman önemli olduğunu öğreniyoruz.
2. Ön bilgiler
- Düzlem gerilme ve kutupsal koordinatlarda gerilme bileşenleri $\sigma_r,\sigma_\theta,\tau_{r\theta}$ (Ders 10.1–10.2).
- Serbest yüzeyde yüzeye dik normal gerilme ve kayma sıfırdır (Ders 1.1).
- Süperpozisyon: doğrusal elastik çözümler toplanabilir.
3. Gerilme yoğunlaşma faktörü
Delik, çentik, kanal ya da ani kesit değişimi gerilme akışını saptırır; kuvvet çizgileri engelin yanında sıkışır ve gerilme yerel olarak yükselir. Bu yükselmeyi bir oranla ölçeriz:
\begin{equation}\label{eq:kt} K_t=\frac{\sigma_{\max}}{\sigma_{\text{nom}}} . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Gerilme yoğunlaşma faktörü | stress concentration factor | $K_t$ | — | Delik, çentik ya da kesit değişiminde oluşan en büyük elastik gerilmenin nominal gerilmeye oranı: $K_t=\sigma_{\max}/\sigma_{\text{nom}}$. Yalnız biçime bağlıdır; boyutsuzdur ve sonludur. |
| Nominal gerilme (net / brüt) | nominal stress (net / gross) | $\sigma_{\text{nom}}$ | Pa (MPa) | Gerilme yığılması yokmuş gibi temel mukavemetle hesaplanan başvuru gerilmesi; brüt kesitte $P/(Wt)$, delikten geçen net kesitte $P/[(W-d)t]$. $K_t$ hangisine göre tanımlandıysa onunla kullanılır. |
$\sigma_{\max}$ doğrusal elastik çözümden gelen en büyük gerilmedir. $\sigma_{\text{nom}}$ ise bir başvuru değeridir ve iki farklı biçimde tanımlanabilir: genişliği $W$, kalınlığı $t$, delik çapı $d$ olan bir levhada brüt $\sigma_{\text{nom}}=P/(Wt)$ ya da net $\sigma_{\text{nom}}=P/[(W-d)t]$. Aynı tepe gerilme için $K_{tg}=K_{tn}\,W/(W-d)$ olur. Tablo ya da eğriden $K_t$ okurken hangi tanımın kullanıldığına mutlaka bakılmalıdır.
$K_t$ boyutsuzdur ve yalnız biçime bağlıdır (oranlar: $d/W$, $a/b$, $r/d$ …); bütün boyutları iki katına çıkarmak $K_t$'yi değiştirmez. Malzemeden de bağımsızdır, çünkü doğrusal elastik çözümden gelir.
4. Dairesel delik: Kirsch çözümü
Yarıçapı $a$ olan bir delik içeren geniş bir levha, $y$ doğrultusunda uzak $\sigma_0$ gerilmesiyle çekilsin (Şekil 1). $\theta$'yı $x$ ekseninden (yüke dik eksen) ölçelim. Kirsch'in 1898'deki çözümünde delik kenarındaki ($r=a$) teğetsel gerilme ve yüke dik eksen üzerindeki ($\theta=0$) gerilme şöyledir:
\begin{equation}\label{eq:kirsch} \sigma_\theta(a,\theta)=\sigma_0\,(1+2\cos2\theta),\qquad \sigma_y(x,0)=\sigma_0\Big(1+\frac{a^2}{2x^2}+\frac{3a^4}{2x^4}\Big)\quad(x\ge a). \end{equation}Üç sonuç çıkar: (1) en büyük gerilme $\theta=0$'da $3\sigma_0$'dır, yani $K_t=3$, deliğin boyutundan bağımsız. (2) Yük ekseni üzerindeki kenar noktalarında ($\theta=90^\circ$) gerilme $-\sigma_0$'dır: çekilen levhada delik kenarında basınç vardır. (3) Etki yereldir; $x=2a$'da $1{,}22\sigma_0$, $x=3a$'da $1{,}07\sigma_0$ kalır.
Kayıp kuvvet nereye gider?
Delik, genişliği $2a$ olan bir şeritteki kuvveti taşıyamaz. Bu kuvvet bağ (ligament) boyunca yeniden dağılır. \eqref{eq:kirsch}'yi integre edersek $\int_a^\infty(\sigma_y-\sigma_0)\,dx=\sigma_0a$ bulunur: deliğin her yanındaki fazla kuvvet tam olarak deliğin yarısının taşımadığı kuvvete eşittir. Denge bize gerilmenin yükselmesi gerektiğini söyler; elastisite çözümü ise bu yükselmenin ne kadar dar bir bölgeye sıkıştığını.
Çok eksenli yükleme süperpozisyonla bulunur. $x$ yönündeki $\sigma_0$'ın kenara etkisi $\sigma_0(1-2\cos2\theta)$'dır. Eşit iki eksenli çekmede ($\sigma_x=\sigma_y=\sigma_0$) toplam $2\sigma_0$ olur ($K_t=2$); saf kaymada ($\sigma_y=-\sigma_x=\sigma_0$) $4\sigma_0\cos2\theta$, yani $K_t=4$. Burulan ince cidarlı bir borudaki delik bu yüzden çekmedekinden daha tehlikelidir.
5. Eliptik delik: Inglis çözümü ve uç yarıçapı
Yüke dik yarı ekseni $a$, yük doğrultusundaki yarı ekseni $b$ olan eliptik delikte (Inglis, 1913) en büyük gerilme $a$ ekseninin ucundadır:
\begin{equation}\label{eq:inglis} K_t=1+\frac{2a}{b}=1+2\sqrt{\frac{a}{\rho}},\qquad \rho=\frac{b^2}{a}\ \ (\text{uç eğrilik yarıçapı}). \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Çentik ve çentik ucu yarıçapı | notch, notch root radius | $\rho$ | m (mm) | Kesitte gerilme akışını yönlendiren yerel geometri düzensizliği (oyuk, kanal, omuz, delik); en dar noktadaki eğrilik yarıçapı $\rho$, $K_t$'yi belirleyen başlıca uzunluktur. |
$a=b$'de daireye döner ($K_t=3$). Uç sivrildikçe ($\rho\to0$) $K_t$ sınırsız büyür (Şekil 2). İkinci yazım pratikte çok kullanılır: bir çentiğin $K_t$'sini kabaca derinliği ve uç yarıçapı belirler. Elips yüke paralel konursa ($a<b$) tersine $K_t<3$ olur; uzun bir yarığın yükle aynı doğrultuda olması zararsızdır.
Sivri uçta gerilme yalnız yükselmez, daha hızlı da söner. Göreli gradyan $\chi=-(1/\sigma_{\max})\,d\sigma/dx$ dairede $7/(3a)$, sivri elipste yaklaşık $2/\rho$'dur: yüksek gerilme çok küçük bir hacimde kalır. Bu, aşağıda göreceğimiz çentik duyarlılığının ve bir sonraki dersteki çatlak kavramının anahtarıdır.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Göreli gerilme gradyanı | relative stress gradient | $\chi$ | 1/m | Çentik ucunda gerilmenin içeri doğru azalma hızının tepe değere oranı, $\chi=-(1/\sigma_{\max})\,d\sigma/dx$; dairesel delikte $7/(3a)$, sivri çentikte yaklaşık $2/\rho$. Büyüdükçe yüksek gerilme daha küçük hacimde kalır. |
\eqref{eq:kirsch} ve \eqref{eq:inglis} sonsuz levha içindir; delik çapı genişliğin yaklaşık beşte birini geçince sonlu genişlik düzeltmesi gerekir. Omuzlu mil, kanallı çubuk gibi gerçek geometrilerin $K_t$ değerleri deney ve sayısal çözümlerden derlenmiş eğrilerden alınır (Pilkey).
6. Ne zaman önemlidir? Sünek, gevrek, yorulma
- Sünek malzeme, statik yük: Delik kenarı akınca fazla yük bağa aktarılır; göçme yaklaşık net kesit akmasıyla olur. Statik tasarımda $K_t$ genellikle uygulanmaz (çelik bağlantılarda net kesit kontrolü yapılır).
- Gevrek malzeme: (cam, seramik) yerel akma yoktur; tepe gerilme dayanımı aşınca kırılma başlar. $K_t$ tam olarak hesaba katılır.
- Yorulma: Çatlak tepe gerilme bölgesinde başlar. Ancak keskin çentiklerde etki $K_t$ kadar değildir; etkin değer yorulma çentik faktörü $K_f$'dir:
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Çentik duyarlılığı | notch sensitivity | $q$ | — | Malzemenin elastik gerilme yığılmasını yorulmada ne ölçüde hissettiğini gösteren katsayı: $q=(K_f-1)/(K_t-1)$, $0\le q\le1$. Uç yarıçapı küçüldükçe ve malzeme yumuşadıkça azalır. |
| Yorulma çentik faktörü | fatigue notch factor | $K_f$ | — | Çentiksiz numunenin yorulma dayanımının çentikli numuneninkine oranı; $K_f=1+q\,(K_t-1)\le K_t$. |
Burada $\alpha$ malzemeye bağlı bir uzunluk sabitidir (çeliklerde dayanım arttıkça küçülür; değerleri tablolardan alınır). $\rho\gg\alpha$ ise $q\to1$, $K_f\to K_t$; çok sivri çentikte $q$ küçülür, çünkü yüksek gerilmeli hacim tanelerin boyutuna yaklaşır.
7. Çentik ucu akınca: Neuber kuralı
Tepe gerilme akmayı aşarsa doğrusal çözüm geçersizdir. Neuber (1961) kayma etkisindeki prizmatik cisimler için, yerel gerilme yoğunlaşması $K_\sigma=\sigma/S$ ile şekil değiştirme yoğunlaşması $K_\varepsilon=\varepsilon/e$'nin çarpımının elastik değere eşit kaldığını gösterdi. Çekmede de yaklaşık olarak kullanılır:
\begin{equation}\label{eq:neuber} K_\sigma K_\varepsilon=K_t^2\quad\Longleftrightarrow\quad \sigma\,\varepsilon=\frac{(K_tS)^2}{E}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Neuber kuralı | Neuber's rule | $K_t^2=K_\sigma K_\varepsilon$ | — | Çentik ucu akınca gerilme yığılması $K_\sigma$ azalır, şekil değiştirme yığılması $K_\varepsilon$ artar; çarpımları elastik $K_t^2$'ye eşit kalır. Eşdeğer biçim: $\sigma\varepsilon=(K_tS)^2/E$. |
$S$ nominal gerilmedir. Sağdaki hiperbol malzemenin $\sigma$–$\varepsilon$ eğrisiyle kesiştirilerek yerel gerilme ve şekil değiştirme bulunur. Elastik–tam plastik malzemede $\sigma=\sigma_{ys}$ konup $\varepsilon=(K_tS)^2/(E\sigma_{ys})$ elde edilir: şekil değiştirme, doğrusal tahminden büyüktür. Yorulmada şekil değiştirme ömrü yöntemlerinin girdisi budur.
Gerilme yoğunlaşmasını azaltmak
- Keskin köşe yerine geniş yarıçap ($\rho$ büyüdükçe $K_t$ ve $q$ birlikte değişir; asıl kazanç $K_t$'dedir).
- Kaçınılmaz bir çentiğin yanına daha yumuşak "rahatlatma" kanalları açmak; gerilme akışı yumuşar.
- Uzun açıklıkları ve elips delikleri yük doğrultusuna paralel yerleştirmek.
- Çatlak ucuna delik delmek (çatlak durdurma deliği): $\rho$ büyür, $K_t$ düşer.
- Delik genişletme, bilyeli dövme gibi işlemlerle kenarda basınç artık gerilmesi oluşturmak (yorulmada etkili).
8. Çözümlü örnekler
Net ve brüt kesite göre K_t
Verilenler
Genişlik $W=100$ mm, kalınlık $t=10$ mm çelik lama, ortada $d=20$ mm delik, eksenel $P=120$ kN. Sonlu genişlik için yaklaşık bağıntı (Heywood): $K_{tn}\approx2+(1-d/W)^3$.
İstenenler
Net ve brüt nominal gerilme, delik kenarındaki tepe gerilme, $K_{tg}$.
Model ve kabuller
Doğrusal elastik, statik; $K_{tn}$ net kesite göredir.
Çözüm
$\sigma_{\text{net}}=120\,000/[(100-20)\cdot10]=150$ MPa; $\sigma_{\text{brüt}}=120\,000/(100\cdot10)=120$ MPa.
$K_{tn}=2+0{,}8^3=2{,}512$ ⇒ $\sigma_{\max}=2{,}512\cdot150=376{,}8$ MPa. $K_{tg}=\sigma_{\max}/\sigma_{\text{brüt}}=3{,}14$.
Kontrol: sonsuz levha varsayımı ($K_t=3$, brüt gerilmeyle) $360$ MPa verirdi, yani %4,5 eksik.
Birim kontrolü
N/mm² = MPa; $K_t$ boyutsuz. $d/W\to0$'da $K_{tn}\to3$ ✓.
Fiziksel yorum
Delik büyüdükçe $K_{tn}$ azalır ($d/W=0{,}5$'te $2{,}125$) ama $K_{tg}$ artar ($4{,}25$): tepe gerilme yine de büyür. Statik tasarımda sünek çelikte belirleyici olan net kesitteki $150$ MPa'dır; tekrarlı yükte $377$ MPa'lık tepe.
Kendiniz deneyin
Dairesel ve eliptik delik için bağ boyunca gerilmeyi, aynı $a$ ile bir çatlağın $K/\sqrt{2\pi r}$ alanıyla karşılaştırın. $a/b$'yi büyütüp $K_t$'nin nasıl arttığını, sağdaki tabloda $\sigma_{\max}\sqrt{\pi\rho}/2$ değerinin $\sigma_0\sqrt{\pi a}$'ya nasıl yaklaştığını izleyin; bu, Ders 12.2'ye köprüdür.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
9. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Eğriden okunan $K_t$'yi yanlış nominal gerilmeyle çarpmak | $K_{tn}$ net, $K_{tg}$ brüt gerilmeyle kullanılır; $K_{tg}=K_{tn}W/(W-d)$. |
| Büyük delik daha tehlikeli sanmak (sonsuz levhada) | $K_t=3$ boyuttan bağımsız; boyut yalnız gradyanı ve gerilmeli hacmi değiştirir. |
| Sünek statik tasarımda $K_t$ uygulamak | Yerel akma yükü yeniden dağıtır; net kesit kontrolü yapılır. $K_t$ gevrek kırılma ve yorulmada önemlidir. |
| Yorulmada doğrudan $K_t$ kullanmak | $K_f=1+q(K_t-1)\le K_t$. |
| Akmış çentikte $\varepsilon=K_tS/E$ almak | Neuber: $\sigma\varepsilon=(K_tS)^2/E$, malzeme eğrisiyle birlikte çözülür. |
10. Alıştırmalar
Alıştırma 12.1-1KolaySayısalFarklı iki eksenli yük
Geniş levhadaki dairesel delik $\sigma_y=\sigma_0$ ve $\sigma_x=\sigma_0/2$ çekmesi altında. Kenardaki en büyük gerilme ve $K_t$ (başvuru $\sigma_0$) nedir?
İpucu
$\sigma_0(1+2\cos2\theta)+\tfrac{\sigma_0}{2}(1-2\cos2\theta)$ ifadesinin en büyüğünü bulun.
Çözüm
Toplam $\sigma_0(1{,}5+\cos2\theta)$; en büyük $\theta=0$'da $2{,}5\sigma_0$ ⇒ $K_t=2{,}5$. İkinci eksendeki çekme tepe gerilmeyi azaltır.
Alıştırma 12.1-2OrtaSayısalÇatlak durdurma deliği
Uzunluğu $2c=30$ mm olan bir yorulma çatlağının iki ucuna yarıçapı $3$ mm delik deliniyor. Kusuru yarı ekseni $a=c+\rho=18$ mm, uç yarıçapı $\rho=3$ mm olan bir elips gibi düşünerek $K_t$'yi ve $\sigma_0=60$ MPa'da tepe gerilmeyi tahmin edin.
İpucu
$K_t=1+2\sqrt{a/\rho}$.
Çözüm
$K_t=1+2\sqrt{6}=5{,}90$ ⇒ $\sigma_{\max}\approx354$ MPa. Delik delinmeden önce uç yarıçapı mikron mertebesindeydi ve tepe gerilme pratikte sınırsızdı. Yine de 354 MPa yüksektir; delik yalnız zaman kazandırır, kalıcı onarım değildir.
Alıştırma 12.1-3OrtaSayısalYorulma çentik faktörü
Bir milde omuz için $K_t=2{,}8$, köşe yarıçapı $\rho=0{,}5$ mm, malzeme sabiti $\alpha=0{,}25$ mm. $q$ ve $K_f$'yi bulun. $\rho=2$ mm yapılır ve bu yarıçapta $K_t=1{,}7$ olursa $K_f$ ne olur?
İpucu
$q=1/(1+\alpha/\rho)$, $K_f=1+q(K_t-1)$.
Çözüm
$q=1/1{,}5=0{,}667$, $K_f=1+0{,}667\cdot1{,}8=2{,}20$. Yeni durumda $q=1/1{,}125=0{,}889$, $K_f=1+0{,}889\cdot0{,}7=1{,}62$. $q$ arttığı hâlde $K_f$ %26 azaldı: geniş yarıçapın kazancı $K_t$'nin düşmesindendir.
Alıştırma 12.1-4ZorSayısalNeuber ile yerel şekil değiştirme
Alüminyum parçada $K_t=3{,}2$, nominal $S=120$ MPa, $E=70$ GPa; malzeme elastik–tam plastik, $\sigma_{ys}=280$ MPa. Çentik ucundaki gerilme ve şekil değiştirmeyi Neuber kuralıyla bulun ve doğrusal tahminle karşılaştırın. Yük elastik olarak kaldırılırsa uçta kalan gerilme yaklaşık nedir?
İpucu
Elastik tepe $K_tS=384$ MPa > $\sigma_{ys}$. Boşaltmada yerel değişim yine $K_t\Delta S$ kadardır (elastik).
Çözüm
$\sigma\varepsilon=384^2/70\,000=2{,}107$ MPa; $\sigma=280$ MPa ⇒ $\varepsilon=0{,}00752$. Doğrusal tahmin $384/70\,000=0{,}00549$: Neuber %37 daha büyük şekil değiştirme verir. Boşaltmada $\Delta\sigma=-384$ MPa (elastik, çünkü $384<2\sigma_{ys}$) ⇒ artık gerilme $280-384=-104$ MPa basınç. Tek bir aşırı yükün sonraki yorulmayı yavaşlatmasının bir nedeni budur.
11. Özet
- $K_t=\sigma_{\max}/\sigma_{\text{nom}}$ boyutsuzdur, biçime ve yükleme türüne bağlıdır, boyuta bağlı değildir; net/brüt tanımına dikkat.
- Dairesel delik: $K_t=3$ (tek eksen), $2$ (eşit iki eksen), $4$ (saf kayma); fazla gerilme birkaç yarıçapta söner.
- Eliptik delik: $K_t=1+2a/b=1+2\sqrt{a/\rho}$; $\rho\to0$'da $K_t\to\infty$.
- Sünek statikte etkisi küçük, gevrek kırılmada ve yorulmada büyüktür; yorulmada $K_f=1+q(K_t-1)$.
- Akma varsa Neuber: $\sigma\varepsilon=(K_tS)^2/E$.
$\rho\to0$ limitinde $K_t$ anlamını yitirir. Çatlağı tanımlamak için yeni bir parametreye ihtiyacımız var: hasar modları ve kırılma mekaniği.
12. Kaynaklar
- A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 14, Stress Concentrations (s. 502’den itibaren). ders klasöründe
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Strength and Applied Elasticity, 4. baskı, Prentice Hall PTR, 2003 — §3.11 ve §4.13. ders klasöründe
- W. D. Pilkey, D. F. Pilkey, Peterson’s Stress Concentration Factors, 3. baskı, Wiley, 2008 — Kt eğrileri ve çentik duyarlılığı.
- G. Kirsch, “Die Theorie der Elastizität und die Bedürfnisse der Festigkeitslehre”, Zeitschrift des Vereines deutscher Ingenieure, 42, 797–807, 1898 — dairesel delik çözümü.
- C. E. Inglis, “Stresses in a plate due to the presence of cracks and sharp corners”, Transactions of the Institution of Naval Architects, 55, 219–241, 1913 — eliptik delik çözümü.
- H. Neuber, “Theory of stress concentration for shear-strained prismatical bodies with arbitrary nonlinear stress-strain law”, Journal of Applied Mechanics, 28(4), 544–550, 1961, doi:10.1115/1.3641780 — Neuber kuralı.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.