Akademik / MKC 523 / Hafta 12 / 12.1

Hafta 12 · Ders 12.1 · ~55 dk

Gerilme yoğunlaşma faktörleri

Bir delik ya da çentik, ortalama gerilmesi düşük bir parçada bile yerel olarak birkaç kat yüksek gerilme oluşturur. Bu derste bu tepe değeri gerilme yoğunlaşma faktörüyle hesaplıyor ve hangi durumlarda tasarımı belirlediğini tartışıyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Kt'yi net ve brüt nominal gerilmeye göre tanımlamak ve birbirine çevirmek
  • Dairesel delik için Kirsch sonuçlarını kullanmak; çok eksenli yükte süperpozisyon yapmak
  • Eliptik delikte Kt = 1 + 2√(a/ρ) bağıntısını ve uç yarıçapının rolünü açıklamak
  • Kt'nin sünek, gevrek ve yorulma davranışındaki önemini ayırt etmek; Kf ve Neuber kuralını uygulamak
Hafta
12 — Gerilme yoğunlaşması, hasar modları ve kırılma mekaniği
Süre
~55 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 2 — Hasar kriterleri, ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Cıvata deliği olan bir bağlantı laması

Bir cephe konsolunu taşıyan çelik lama, ortasındaki cıvata deliği yüzünden kesit kaybeder. Mukavemetten bildiğimiz $\sigma=P/A_{\text{net}}$ hesabı ortalama gerilmeyi verir; oysa delik kenarındaki gerilme bunun yaklaşık üç katına çıkar. Yük tekrarlıysa (rüzgârla titreşen bir eleman gibi) yorulma çatlağı tam bu noktada başlar. Bu derste yerel tepe gerilmeyi gerilme yoğunlaşma faktörü $K_t$ ile nasıl hesapladığımızı ve ne zaman önemli olduğunu öğreniyoruz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Düzlem gerilme ve kutupsal koordinatlarda gerilme bileşenleri $\sigma_r,\sigma_\theta,\tau_{r\theta}$ (Ders 10.1–10.2).
  • Serbest yüzeyde yüzeye dik normal gerilme ve kayma sıfırdır (Ders 1.1).
  • Süperpozisyon: doğrusal elastik çözümler toplanabilir.

3. Gerilme yoğunlaşma faktörü

Delik, çentik, kanal ya da ani kesit değişimi gerilme akışını saptırır; kuvvet çizgileri engelin yanında sıkışır ve gerilme yerel olarak yükselir. Bu yükselmeyi bir oranla ölçeriz:

\begin{equation}\label{eq:kt} K_t=\frac{\sigma_{\max}}{\sigma_{\text{nom}}} . \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Gerilme yoğunlaşma faktörüstress concentration factor$K_t$—Delik, çentik ya da kesit değişiminde oluşan en büyük elastik gerilmenin nominal gerilmeye oranı: $K_t=\sigma_{\max}/\sigma_{\text{nom}}$. Yalnız biçime bağlıdır; boyutsuzdur ve sonludur.
Nominal gerilme (net / brüt)nominal stress (net / gross)$\sigma_{\text{nom}}$Pa (MPa)Gerilme yığılması yokmuş gibi temel mukavemetle hesaplanan başvuru gerilmesi; brüt kesitte $P/(Wt)$, delikten geçen net kesitte $P/[(W-d)t]$. $K_t$ hangisine göre tanımlandıysa onunla kullanılır.

$\sigma_{\max}$ doğrusal elastik çözümden gelen en büyük gerilmedir. $\sigma_{\text{nom}}$ ise bir başvuru değeridir ve iki farklı biçimde tanımlanabilir: genişliği $W$, kalınlığı $t$, delik çapı $d$ olan bir levhada brüt $\sigma_{\text{nom}}=P/(Wt)$ ya da net $\sigma_{\text{nom}}=P/[(W-d)t]$. Aynı tepe gerilme için $K_{tg}=K_{tn}\,W/(W-d)$ olur. Tablo ya da eğriden $K_t$ okurken hangi tanımın kullanıldığına mutlaka bakılmalıdır.

$K_t$ boyutsuzdur ve yalnız biçime bağlıdır (oranlar: $d/W$, $a/b$, $r/d$ …); bütün boyutları iki katına çıkarmak $K_t$'yi değiştirmez. Malzemeden de bağımsızdır, çünkü doğrusal elastik çözümden gelir.

4. Dairesel delik: Kirsch çözümü

Yarıçapı $a$ olan bir delik içeren geniş bir levha, $y$ doğrultusunda uzak $\sigma_0$ gerilmesiyle çekilsin (Şekil 1). $\theta$'yı $x$ ekseninden (yüke dik eksen) ölçelim. Kirsch'in 1898'deki çözümünde delik kenarındaki ($r=a$) teğetsel gerilme ve yüke dik eksen üzerindeki ($\theta=0$) gerilme şöyledir:

\begin{equation}\label{eq:kirsch} \sigma_\theta(a,\theta)=\sigma_0\,(1+2\cos2\theta),\qquad \sigma_y(x,0)=\sigma_0\Big(1+\frac{a^2}{2x^2}+\frac{3a^4}{2x^4}\Big)\quad(x\ge a). \end{equation}
Solda düşey σ0 ile çekilen ve ortasında yarıçapı a olan dairesel delik bulunan levha; delik kenarının x ekseni üzerindeki noktalarında 3σ0, y ekseni üzerindeki noktalarında −σ0 işaretli. Sağda σy/σ0 oranının x/a ile değişimi: x = a'da 3'ten başlayıp x = 1,5a'da 1,519, 2a'da 1,219, 3a'da 1,074 değerlerinden geçerek 1'e iniyor. σ0 x y θ a 3σ0 −σ0 1 2 3 1 2 3 4 5 x/a σy/σ0 (θ = 0) uzak alan σ0 3,000 1,519 1,219 1,074 σy/σ0 = 1 + a²/(2x²) + 3a⁴/(2x⁴)
Şekil 1. Kirsch çözümü. Delik kenarında yüke dik eksende $3\sigma_0$ çekme, yük ekseninde $-\sigma_0$ basınç oluşur. Yüke dik eksen boyunca fazla gerilme hızla söner: $x=3a$'da yalnız %7 kalır.

Üç sonuç çıkar: (1) en büyük gerilme $\theta=0$'da $3\sigma_0$'dır, yani $K_t=3$, deliğin boyutundan bağımsız. (2) Yük ekseni üzerindeki kenar noktalarında ($\theta=90^\circ$) gerilme $-\sigma_0$'dır: çekilen levhada delik kenarında basınç vardır. (3) Etki yereldir; $x=2a$'da $1{,}22\sigma_0$, $x=3a$'da $1{,}07\sigma_0$ kalır.

Fiziksel anlam

Kayıp kuvvet nereye gider?

Delik, genişliği $2a$ olan bir şeritteki kuvveti taşıyamaz. Bu kuvvet bağ (ligament) boyunca yeniden dağılır. \eqref{eq:kirsch}'yi integre edersek $\int_a^\infty(\sigma_y-\sigma_0)\,dx=\sigma_0a$ bulunur: deliğin her yanındaki fazla kuvvet tam olarak deliğin yarısının taşımadığı kuvvete eşittir. Denge bize gerilmenin yükselmesi gerektiğini söyler; elastisite çözümü ise bu yükselmenin ne kadar dar bir bölgeye sıkıştığını.

Çok eksenli yükleme süperpozisyonla bulunur. $x$ yönündeki $\sigma_0$'ın kenara etkisi $\sigma_0(1-2\cos2\theta)$'dır. Eşit iki eksenli çekmede ($\sigma_x=\sigma_y=\sigma_0$) toplam $2\sigma_0$ olur ($K_t=2$); saf kaymada ($\sigma_y=-\sigma_x=\sigma_0$) $4\sigma_0\cos2\theta$, yani $K_t=4$. Burulan ince cidarlı bir borudaki delik bu yüzden çekmedekinden daha tehlikelidir.

5. Eliptik delik: Inglis çözümü ve uç yarıçapı

Yüke dik yarı ekseni $a$, yük doğrultusundaki yarı ekseni $b$ olan eliptik delikte (Inglis, 1913) en büyük gerilme $a$ ekseninin ucundadır:

\begin{equation}\label{eq:inglis} K_t=1+\frac{2a}{b}=1+2\sqrt{\frac{a}{\rho}},\qquad \rho=\frac{b^2}{a}\ \ (\text{uç eğrilik yarıçapı}). \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Çentik ve çentik ucu yarıçapınotch, notch root radius$\rho$m (mm)Kesitte gerilme akışını yönlendiren yerel geometri düzensizliği (oyuk, kanal, omuz, delik); en dar noktadaki eğrilik yarıçapı $\rho$, $K_t$'yi belirleyen başlıca uzunluktur.

$a=b$'de daireye döner ($K_t=3$). Uç sivrildikçe ($\rho\to0$) $K_t$ sınırsız büyür (Şekil 2). İkinci yazım pratikte çok kullanılır: bir çentiğin $K_t$'sini kabaca derinliği ve uç yarıçapı belirler. Elips yüke paralel konursa ($a<b$) tersine $K_t<3$ olur; uzun bir yarığın yükle aynı doğrultuda olması zararsızdır.

Solda a/b = 1, 2 ve 4 oranlı üç eliptik delik ve altında çatlak çizgisi; Kt değerleri 3, 5 ve 9. Sağda kenardan uzaklıkla σy/σ0 eğrileri: üç elips eğrisi 3, 5 ve 9'dan başlayıp hızla 1'e iniyor; kesikli çatlak eğrisi uçta sonsuza gidiyor. a/b = 1 Kt = 3 a/b = 2 Kt = 5 a/b = 4 Kt = 9 çatlak (b → 0) σ0 0 2 4 6 8 10 0,00 0,25 0,50 0,75 1,00 (x − a)/a σy/σ0 σ0 çatlak: σy/σ0 = x/√(x² − a²)
Şekil 2. Aynı $a$ için eliptik deliklerde yüke dik eksen üzerindeki gerilme (Inglis çözümünün eksen üzerindeki kesin ifadesiyle hesaplandı). Uç sivrildikçe tepe yükselir ve gerilme daha hızlı söner; $b\to0$ limiti çatlaktır.

Sivri uçta gerilme yalnız yükselmez, daha hızlı da söner. Göreli gradyan $\chi=-(1/\sigma_{\max})\,d\sigma/dx$ dairede $7/(3a)$, sivri elipste yaklaşık $2/\rho$'dur: yüksek gerilme çok küçük bir hacimde kalır. Bu, aşağıda göreceğimiz çentik duyarlılığının ve bir sonraki dersteki çatlak kavramının anahtarıdır.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Göreli gerilme gradyanırelative stress gradient$\chi$1/mÇentik ucunda gerilmenin içeri doğru azalma hızının tepe değere oranı, $\chi=-(1/\sigma_{\max})\,d\sigma/dx$; dairesel delikte $7/(3a)$, sivri çentikte yaklaşık $2/\rho$. Büyüdükçe yüksek gerilme daha küçük hacimde kalır.
Geçerlilik sınırı

\eqref{eq:kirsch} ve \eqref{eq:inglis} sonsuz levha içindir; delik çapı genişliğin yaklaşık beşte birini geçince sonlu genişlik düzeltmesi gerekir. Omuzlu mil, kanallı çubuk gibi gerçek geometrilerin $K_t$ değerleri deney ve sayısal çözümlerden derlenmiş eğrilerden alınır (Pilkey).

6. Ne zaman önemlidir? Sünek, gevrek, yorulma

  • Sünek malzeme, statik yük: Delik kenarı akınca fazla yük bağa aktarılır; göçme yaklaşık net kesit akmasıyla olur. Statik tasarımda $K_t$ genellikle uygulanmaz (çelik bağlantılarda net kesit kontrolü yapılır).
  • Gevrek malzeme: (cam, seramik) yerel akma yoktur; tepe gerilme dayanımı aşınca kırılma başlar. $K_t$ tam olarak hesaba katılır.
  • Yorulma: Çatlak tepe gerilme bölgesinde başlar. Ancak keskin çentiklerde etki $K_t$ kadar değildir; etkin değer yorulma çentik faktörü $K_f$'dir:
\begin{equation}\label{eq:kf} K_f=1+q\,(K_t-1),\qquad q=\frac{1}{1+\alpha/\rho}\quad(\text{Peterson biçimi}), \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Çentik duyarlılığınotch sensitivity$q$—Malzemenin elastik gerilme yığılmasını yorulmada ne ölçüde hissettiğini gösteren katsayı: $q=(K_f-1)/(K_t-1)$, $0\le q\le1$. Uç yarıçapı küçüldükçe ve malzeme yumuşadıkça azalır.
Yorulma çentik faktörüfatigue notch factor$K_f$—Çentiksiz numunenin yorulma dayanımının çentikli numuneninkine oranı; $K_f=1+q\,(K_t-1)\le K_t$.

Burada $\alpha$ malzemeye bağlı bir uzunluk sabitidir (çeliklerde dayanım arttıkça küçülür; değerleri tablolardan alınır). $\rho\gg\alpha$ ise $q\to1$, $K_f\to K_t$; çok sivri çentikte $q$ küçülür, çünkü yüksek gerilmeli hacim tanelerin boyutuna yaklaşır.

7. Çentik ucu akınca: Neuber kuralı

Tepe gerilme akmayı aşarsa doğrusal çözüm geçersizdir. Neuber (1961) kayma etkisindeki prizmatik cisimler için, yerel gerilme yoğunlaşması $K_\sigma=\sigma/S$ ile şekil değiştirme yoğunlaşması $K_\varepsilon=\varepsilon/e$'nin çarpımının elastik değere eşit kaldığını gösterdi. Çekmede de yaklaşık olarak kullanılır:

\begin{equation}\label{eq:neuber} K_\sigma K_\varepsilon=K_t^2\quad\Longleftrightarrow\quad \sigma\,\varepsilon=\frac{(K_tS)^2}{E}. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Neuber kuralıNeuber's rule$K_t^2=K_\sigma K_\varepsilon$—Çentik ucu akınca gerilme yığılması $K_\sigma$ azalır, şekil değiştirme yığılması $K_\varepsilon$ artar; çarpımları elastik $K_t^2$'ye eşit kalır. Eşdeğer biçim: $\sigma\varepsilon=(K_tS)^2/E$.

$S$ nominal gerilmedir. Sağdaki hiperbol malzemenin $\sigma$–$\varepsilon$ eğrisiyle kesiştirilerek yerel gerilme ve şekil değiştirme bulunur. Elastik–tam plastik malzemede $\sigma=\sigma_{ys}$ konup $\varepsilon=(K_tS)^2/(E\sigma_{ys})$ elde edilir: şekil değiştirme, doğrusal tahminden büyüktür. Yorulmada şekil değiştirme ömrü yöntemlerinin girdisi budur.

Mühendislik notu

Gerilme yoğunlaşmasını azaltmak

  • Keskin köşe yerine geniş yarıçap ($\rho$ büyüdükçe $K_t$ ve $q$ birlikte değişir; asıl kazanç $K_t$'dedir).
  • Kaçınılmaz bir çentiğin yanına daha yumuşak "rahatlatma" kanalları açmak; gerilme akışı yumuşar.
  • Uzun açıklıkları ve elips delikleri yük doğrultusuna paralel yerleştirmek.
  • Çatlak ucuna delik delmek (çatlak durdurma deliği): $\rho$ büyür, $K_t$ düşer.
  • Delik genişletme, bilyeli dövme gibi işlemlerle kenarda basınç artık gerilmesi oluşturmak (yorulmada etkili).

8. Çözümlü örnekler

Örnek 12.1-1Temel

Net ve brüt kesite göre K_t

Verilenler

Genişlik $W=100$ mm, kalınlık $t=10$ mm çelik lama, ortada $d=20$ mm delik, eksenel $P=120$ kN. Sonlu genişlik için yaklaşık bağıntı (Heywood): $K_{tn}\approx2+(1-d/W)^3$.

İstenenler

Net ve brüt nominal gerilme, delik kenarındaki tepe gerilme, $K_{tg}$.

Model ve kabuller

Doğrusal elastik, statik; $K_{tn}$ net kesite göredir.

Çözüm

$\sigma_{\text{net}}=120\,000/[(100-20)\cdot10]=150$ MPa; $\sigma_{\text{brüt}}=120\,000/(100\cdot10)=120$ MPa.

$K_{tn}=2+0{,}8^3=2{,}512$ ⇒ $\sigma_{\max}=2{,}512\cdot150=376{,}8$ MPa. $K_{tg}=\sigma_{\max}/\sigma_{\text{brüt}}=3{,}14$.

Kontrol: sonsuz levha varsayımı ($K_t=3$, brüt gerilmeyle) $360$ MPa verirdi, yani %4,5 eksik.

Birim kontrolü

N/mm² = MPa; $K_t$ boyutsuz. $d/W\to0$'da $K_{tn}\to3$ ✓.

Fiziksel yorum

Delik büyüdükçe $K_{tn}$ azalır ($d/W=0{,}5$'te $2{,}125$) ama $K_{tg}$ artar ($4{,}25$): tepe gerilme yine de büyür. Statik tasarımda sünek çelikte belirleyici olan net kesitteki $150$ MPa'dır; tekrarlı yükte $377$ MPa'lık tepe.

Örnek 12.1-2Mühendislik uygulaması

Sınav tipi: delik kenarında gerilmeler, iki eksenli yük ve elips

Verilenler

Geniş levhada yarıçapı $a=10$ mm delik; uzak $\sigma_y=\sigma_0=80$ MPa.

İstenenler

(a) Kenarda $\theta=0,30^\circ,60^\circ,90^\circ$'de $\sigma_\theta$. (b) $x=15$ ve $20$ mm'de $\sigma_y$. (c) Ayrıca $\sigma_x=-80$ MPa eklenirse (saf kayma) en büyük kenar gerilmesi. (d) Delik yerine $a=10$, $b=5$ mm eliptik delik (uzun ekseni yüke dik) olsaydı tepe gerilme; elips döndürülürse?

Model ve kabuller

\eqref{eq:kirsch}, süperpozisyon, \eqref{eq:inglis}. Doğrusal elastik, sonsuz levha.

Çözüm

(a) $\sigma_\theta=80(1+2\cos2\theta)$: $\theta=0$: $240$; $30^\circ$: $160$; $60^\circ$: $0$; $90^\circ$: $-80$ MPa.

(b) $x/a=1{,}5$: $1+0{,}2222+0{,}2963=1{,}5185$ ⇒ $121{,}5$ MPa. $x/a=2$: $1+0{,}125+0{,}09375=1{,}21875$ ⇒ $97{,}5$ MPa.

(c) $\sigma_x=-80$'in kenar katkısı $-80(1-2\cos2\theta)$; toplam $320\cos2\theta$ ⇒ $\theta=0$'da $+320$, $90^\circ$'de $-320$ MPa ($K_t=4$).

(d) $K_t=1+2(10/5)=5$ ⇒ $400$ MPa. Döndürülürse yüke dik yarı eksen $5$, paralel $10$ mm: $K_t=1+2(5/10)=2$ ⇒ $160$ MPa.

Birim kontrolü

Bütün terimler $\sigma_0$ ile orantılı; köşeli parantezler boyutsuz ✓.

Fiziksel yorum

Aynı delik, yük durumuna göre $K_t=2$, $3$ ya da $4$ verir: $K_t$ geometriyle birlikte yükleme biçimine de bağlıdır. Elipsin doğrultusu $K_t$'yi $5$'ten $2$'ye indirir. Aşağıdaki araçla (b) şıkkını kontrol edebilirsiniz.

Kendiniz deneyin

Dairesel ve eliptik delik için bağ boyunca gerilmeyi, aynı $a$ ile bir çatlağın $K/\sqrt{2\pi r}$ alanıyla karşılaştırın. $a/b$'yi büyütüp $K_t$'nin nasıl arttığını, sağdaki tabloda $\sigma_{\max}\sqrt{\pi\rho}/2$ değerinin $\sigma_0\sqrt{\pi a}$'ya nasıl yaklaştığını izleyin; bu, Ders 12.2'ye köprüdür.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

9. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Eğriden okunan $K_t$'yi yanlış nominal gerilmeyle çarpmak$K_{tn}$ net, $K_{tg}$ brüt gerilmeyle kullanılır; $K_{tg}=K_{tn}W/(W-d)$.
Büyük delik daha tehlikeli sanmak (sonsuz levhada)$K_t=3$ boyuttan bağımsız; boyut yalnız gradyanı ve gerilmeli hacmi değiştirir.
Sünek statik tasarımda $K_t$ uygulamakYerel akma yükü yeniden dağıtır; net kesit kontrolü yapılır. $K_t$ gevrek kırılma ve yorulmada önemlidir.
Yorulmada doğrudan $K_t$ kullanmak$K_f=1+q(K_t-1)\le K_t$.
Akmış çentikte $\varepsilon=K_tS/E$ almakNeuber: $\sigma\varepsilon=(K_tS)^2/E$, malzeme eğrisiyle birlikte çözülür.

10. Alıştırmalar

Alıştırma 12.1-1KolaySayısalFarklı iki eksenli yük

Geniş levhadaki dairesel delik $\sigma_y=\sigma_0$ ve $\sigma_x=\sigma_0/2$ çekmesi altında. Kenardaki en büyük gerilme ve $K_t$ (başvuru $\sigma_0$) nedir?

İpucu

$\sigma_0(1+2\cos2\theta)+\tfrac{\sigma_0}{2}(1-2\cos2\theta)$ ifadesinin en büyüğünü bulun.

Çözüm

Toplam $\sigma_0(1{,}5+\cos2\theta)$; en büyük $\theta=0$'da $2{,}5\sigma_0$ ⇒ $K_t=2{,}5$. İkinci eksendeki çekme tepe gerilmeyi azaltır.

Alıştırma 12.1-2OrtaSayısalÇatlak durdurma deliği

Uzunluğu $2c=30$ mm olan bir yorulma çatlağının iki ucuna yarıçapı $3$ mm delik deliniyor. Kusuru yarı ekseni $a=c+\rho=18$ mm, uç yarıçapı $\rho=3$ mm olan bir elips gibi düşünerek $K_t$'yi ve $\sigma_0=60$ MPa'da tepe gerilmeyi tahmin edin.

İpucu

$K_t=1+2\sqrt{a/\rho}$.

Çözüm

$K_t=1+2\sqrt{6}=5{,}90$ ⇒ $\sigma_{\max}\approx354$ MPa. Delik delinmeden önce uç yarıçapı mikron mertebesindeydi ve tepe gerilme pratikte sınırsızdı. Yine de 354 MPa yüksektir; delik yalnız zaman kazandırır, kalıcı onarım değildir.

Alıştırma 12.1-3OrtaSayısalYorulma çentik faktörü

Bir milde omuz için $K_t=2{,}8$, köşe yarıçapı $\rho=0{,}5$ mm, malzeme sabiti $\alpha=0{,}25$ mm. $q$ ve $K_f$'yi bulun. $\rho=2$ mm yapılır ve bu yarıçapta $K_t=1{,}7$ olursa $K_f$ ne olur?

İpucu

$q=1/(1+\alpha/\rho)$, $K_f=1+q(K_t-1)$.

Çözüm

$q=1/1{,}5=0{,}667$, $K_f=1+0{,}667\cdot1{,}8=2{,}20$. Yeni durumda $q=1/1{,}125=0{,}889$, $K_f=1+0{,}889\cdot0{,}7=1{,}62$. $q$ arttığı hâlde $K_f$ %26 azaldı: geniş yarıçapın kazancı $K_t$'nin düşmesindendir.

Alıştırma 12.1-4ZorSayısalNeuber ile yerel şekil değiştirme

Alüminyum parçada $K_t=3{,}2$, nominal $S=120$ MPa, $E=70$ GPa; malzeme elastik–tam plastik, $\sigma_{ys}=280$ MPa. Çentik ucundaki gerilme ve şekil değiştirmeyi Neuber kuralıyla bulun ve doğrusal tahminle karşılaştırın. Yük elastik olarak kaldırılırsa uçta kalan gerilme yaklaşık nedir?

İpucu

Elastik tepe $K_tS=384$ MPa > $\sigma_{ys}$. Boşaltmada yerel değişim yine $K_t\Delta S$ kadardır (elastik).

Çözüm

$\sigma\varepsilon=384^2/70\,000=2{,}107$ MPa; $\sigma=280$ MPa ⇒ $\varepsilon=0{,}00752$. Doğrusal tahmin $384/70\,000=0{,}00549$: Neuber %37 daha büyük şekil değiştirme verir. Boşaltmada $\Delta\sigma=-384$ MPa (elastik, çünkü $384<2\sigma_{ys}$) ⇒ artık gerilme $280-384=-104$ MPa basınç. Tek bir aşırı yükün sonraki yorulmayı yavaşlatmasının bir nedeni budur.

11. Özet

Özet
  • $K_t=\sigma_{\max}/\sigma_{\text{nom}}$ boyutsuzdur, biçime ve yükleme türüne bağlıdır, boyuta bağlı değildir; net/brüt tanımına dikkat.
  • Dairesel delik: $K_t=3$ (tek eksen), $2$ (eşit iki eksen), $4$ (saf kayma); fazla gerilme birkaç yarıçapta söner.
  • Eliptik delik: $K_t=1+2a/b=1+2\sqrt{a/\rho}$; $\rho\to0$'da $K_t\to\infty$.
  • Sünek statikte etkisi küçük, gevrek kırılmada ve yorulmada büyüktür; yorulmada $K_f=1+q(K_t-1)$.
  • Akma varsa Neuber: $\sigma\varepsilon=(K_tS)^2/E$.

$\rho\to0$ limitinde $K_t$ anlamını yitirir. Çatlağı tanımlamak için yeni bir parametreye ihtiyacımız var: hasar modları ve kırılma mekaniği.

12. Kaynaklar

  • A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 14, Stress Concentrations (s. 502’den itibaren). ders klasöründe
  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Strength and Applied Elasticity, 4. baskı, Prentice Hall PTR, 2003 — §3.11 ve §4.13. ders klasöründe
  • W. D. Pilkey, D. F. Pilkey, Peterson’s Stress Concentration Factors, 3. baskı, Wiley, 2008 — Kt eğrileri ve çentik duyarlılığı.
  • G. Kirsch, “Die Theorie der Elastizität und die Bedürfnisse der Festigkeitslehre”, Zeitschrift des Vereines deutscher Ingenieure, 42, 797–807, 1898 — dairesel delik çözümü.
  • C. E. Inglis, “Stresses in a plate due to the presence of cracks and sharp corners”, Transactions of the Institution of Naval Architects, 55, 219–241, 1913 — eliptik delik çözümü.
  • H. Neuber, “Theory of stress concentration for shear-strained prismatical bodies with arbitrary nonlinear stress-strain law”, Journal of Applied Mechanics, 28(4), 544–550, 1961, doi:10.1115/1.3641780 — Neuber kuralı.

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.