Akademik / MKC 523 / Hafta 2 / 2.3

Hafta 2 · Ders 2.3 · ~60 dk

Reddy üçüncü mertebe kiriş teorisi

Kesit artık düz de kalmaz: kübik bir eğriye dönüşür. Üst ve alt yüzeyde kayma gerilmesinin sıfır olması koşulu bu eğriyi belirler, parabolik kayma dağılımını verir ve düzeltme katsayısını gereksiz kılar.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Üçüncü mertebe yer değiştirme alanında yüzey koşulundan ψ ve θ fonksiyonlarını bulmak
  • Parabolik kayma dağılımını ve düzeltme katsayısına neden gerek kalmadığını açıklamak
  • Denklemlerin altıncı mertebe olduğunu ve her uçta üç sınır koşulu gerektiğini göstermek
  • Reddy, Timoshenko ve Levinson teorilerini kısaca karşılaştırmak
Hafta
2 — Euler–Bernoulli, Timoshenko ve Reddy kiriş teorileri
Süre
~60 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 1 — Kiriş ve plak teorileri, ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri
Sınav
2026 ara sınav 3. soru Örnek 2.3-1'de çözülüyor.

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Düzeltme katsayısından kurtulmak

Timoshenko kirişi kesit boyunca sabit kayma gerilmesi verir ve bunu bir $K$ katsayısıyla düzeltir. Oysa $K$ kesit biçimine, Poisson oranına ve hatta tabakalı (kompozit, sandviç) kirişlerde tabaka dizilişine bağlıdır; her yeni kesit için yeniden hesaplanması gerekir. Kalın kompozit kirişlerde tabakalar arası kayma gerilmesinin dağılımı da tasarım için önemlidir (ayrışma, delaminasyon). Üçüncü mertebe (Reddy) kiriş teorisi kesitin eğrilmesine izin vererek üst ve alt yüzeyde $\sigma_{xz}=0$ koşulunu tam sağlar; parabolik kayma dağılımı kendiliğinden çıkar ve düzeltme katsayısına gerek kalmaz. Aynı fikir Hafta 5'te kalın plaklarda kullanılacak.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Ders 2.2: $u=z\phi$, $\gamma_{xz}=\phi+w'$, $K$ katsayısı ve $w_T=w_E+M_E/KGA$.
  • Ders 2.0: enerjiden Euler–Lagrange denklemleri ve doğal sınır koşulları.
  • Serbest yüzey koşulu (Ders 1.1): $z=\pm h/2$ yüzeylerinde $\sigma_{zx}=0$.

3. Üçüncü mertebe yer değiştirme alanı

Eksenel yer değiştirmeyi kalınlık koordinatının kübik polinomu olarak alalım; çökme yine kalınlık boyunca sabit olsun:

\begin{equation}\label{eq:genel} u(x,z)=z\,\phi(x)+z^2\psi(x)+z^3\theta(x),\qquad w(x,z)=w_0(x). \end{equation}

Kayma şekil değiştirmesi artık $z$'ye bağlıdır:

\begin{equation}\label{eq:gamma} \gamma_{xz}=\frac{\partial u}{\partial z}+\frac{\partial w}{\partial x}=\phi+2z\psi+3z^2\theta+w_0' . \end{equation}

Üst ve alt yüzey yüksüzse orada $\sigma_{xz}=G\gamma_{xz}=0$ olmalıdır. Bu iki koşul $\psi$ ve $\theta$'yı $\phi$ ve $w_0$ cinsinden belirler (adımlar Örnek 2.3-1'de):

\begin{equation}\label{eq:reddy} \boxed{\;\psi=0,\qquad \theta=-\frac{4}{3h^2}\,(\phi+w_0'),\qquad u=z\phi-\frac{4z^3}{3h^2}(\phi+w_0')\;} \end{equation}

Bilinmeyenler yine iki tanedir ($w_0$, $\phi$), ama kesit artık düz kalmaz: kübik bir eğri hâline gelir (kesit çarpılması) ve üst/alt yüzeylere dik olarak varır (Şekil 1). Merkezde ($z=0$) eğimi $\partial u/\partial z=\phi$ olduğundan $\phi$ yine kesitin orta noktadaki dönmesidir.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Üçüncü mertebe (Reddy) kiriş teorisithird-order (Reddy–Bickford) beam theory (RBT)$u=z\phi-\tfrac{4z^3}{3h^2}(\phi+w_0')$—Eksenel yer değiştirmeyi $z$'nin kübik fonksiyonu alan, üst ve alt yüzeyde $\sigma_{xz}=0$ koşulunu sağlayan kiriş teorisi; parabolik kayma dağılımı verir, düzeltme katsayısı gerektirmez.
Kesit çarpılmasıwarping of the cross-section$u(z)$ doğrusal değil—Şekil değiştirmeden önce düz olan enine normalin eğri hâle gelmesi; kayma gerilmesinin kalınlık boyunca değişmesinin kinematik karşılığı.
Aynı eğimle şekil değiştirmiş üç kiriş parçası yan yana. EBT panelinde yeşil enine normal düz ve eksene dik; TBT panelinde düz ama daha dik konumda, eksene dik değil; RBT panelinde normal kübik bir eğri, ortada TBT doğrusuna teğet, üst ve alt yüzeylere dik olarak varıyor. EBT TBT RBT düz, eksene dik düz, dik değil (γ sabit) kübik eğri; yüzeylere dik Aynı eğim w′ ve aynı merkez kayması: yalnız kesitin biçimi farklı
Şekil 1. Üç teoride şekil değiştirmiş enine normal (aynı eğim $w'$, aynı orta noktada kayma; büyütülmüş). RBT'de normal eğrilir ve yüzeylere dik varır: orada kayma şekil değiştirmesi sıfırdır.

4. Parabolik kayma dağılımı

\eqref{eq:reddy} sonucu \eqref{eq:gamma} denkleminde yerine konunca

\begin{equation}\label{eq:parabol} \gamma_{xz}=(\phi+w_0')\Big(1-\frac{4z^2}{h^2}\Big),\qquad \sigma_{xz}=G\,(\phi+w_0')\Big(1-\frac{4z^2}{h^2}\Big) \end{equation}

bulunur (Şekil 2). Bu, dikdörtgen kesitte elastisite (ve $\tau=VQ/Ib$) dağılımıyla aynı biçimdir; enerji "doğru dağılım" üzerinden hesaplandığından $K$'ya gerek yoktur. Wang–Reddy–Lee basit mesnetli ve konsol kirişlerin çözümlerinde RBT'nin etkin kayma katsayısının $5/6$ çıktığını gösterir — Ders 2.2'deki enerji değeri.

Solda kalınlık boyunca eksenel yer değiştirme u(z): RBT için mavi kübik eğri, TBT için turuncu kesikli doğru, EBT için gri noktalı doğru; z = ±h/2 düzeyleri işaretli. Sağda kayma gerilmesi: RBT'de mavi dolgulu parabol yüzeylerde sıfır, TBT'de turuncu kesikli sabit G gamma 0. u z z = h/2 z = −h/2 yer değiştirme u(z) σxz Gγ0 0 0 kayma gerilmesi σxz(z) RBT TBT EBT (u = −z w′)
Şekil 2. Kalınlık boyunca $u(z)$ ve $\sigma_{xz}(z)$; $\gamma_0=\phi+w_0'$. RBT'de kayma gerilmesi yüzeylerde sıfırdır; TBT'de sabittir.

5. Denklemlerin yapısı

Eksenel şekil değiştirme $\varepsilon_{xx}=z\phi'-\alpha z^3(\phi'+w_0'')$ ($\alpha=4/3h^2$) içinde artık $w_0''$ ve $z^3$ de vardır. Enerjide $M=\int z\sigma_{xx}dA$ ve $Q=\int\sigma_{xz}dA$'ya ek olarak yüksek mertebe bileşkeler $P=\int z^3\sigma_{xx}dA$, $R=\int z^2\sigma_{xz}dA$ belirir. $\delta\Pi=0$ (SymPy ile, dikdörtgen kesit, $\beta=3\alpha=4/h^2$):

\begin{equation}\label{eq:EL} \begin{aligned} \frac{d\bar M}{dx}-\bar Q&=0,&\quad \bar M&=M-\alpha P=\tfrac{EI}{105}\big(68\phi'-16w_0''\big),\\ \frac{d\bar Q}{dx}+\alpha\frac{d^2P}{dx^2}+q&=0,&\quad \bar Q&=Q-\beta R=\tfrac{8}{15}\,GA\,(\phi+w_0'),\quad \alpha P=\tfrac{EI}{105}\big(16\phi'-5w_0''\big). \end{aligned} \end{equation}

İkinci denklemde $w_0''''$ belirir: sistem $w_0$'da dördüncü, $\phi$'de ikinci mertebedir — toplam altıncı mertebe. Bu yüzden her uçta üç sınır koşulu gerekir: $w_0$ ya da etkin kesme $V_e=\bar Q+\alpha P'$; $w_0'$ ya da $\alpha P$; $\phi$ ya da $\bar M$. Basit mesnette $w_0=0$, $\bar M=0$, $P=0$; ankastrede $w_0=w_0'=\phi=0$. Birinci denklemin türevi ikinciye eklenince $M''=-q$ çıkar, yani statikçe belirli kirişte $M$ yine EBT momentidir.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Varyasyonel tutarlılıkvariational consistency——Denge denklemlerinin ve sınır koşullarının, varsayılan yer değiştirme alanıyla aynı enerji fonksiyonelinden $\delta\Pi=0$ ile türetilmiş olması; Reddy–Bickford teorisi tutarlı, Levinson teorisi değildir.
Tarihçe

Levinson teorisi

Levinson (1981) aynı kübik alanı kullandı ama denge denklemlerini enerjiden değil, elastisite denklemlerinin kalınlık boyunca integralinden aldı; denklemleri Timoshenko kirişininkiyle ($M'=Q$, $Q'=-q$) aynıdır ve dördüncü mertebedir. Alan ile denklemler aynı fonksiyonelden gelmediği için bu teori varyasyonel olarak tutarlı değildir. Bickford (1982) ve Reddy (1984) tutarlı (altıncı mertebe) denklemleri türettiler; teori bu yüzden Reddy–Bickford teorisi diye de anılır.

6. Çözümlü örnekler

Örnek 2.3-1Çıkmış soru

2026 ara sınavı, 3. soru: yüzeyde sıfır kayma gerilmesi

Verilenler

Kalınlığı $h$ olan kirişte $u(x,z)=z\phi(x)+z^2\psi(x)+z^3\theta(x)$, $w(x,z)=w_0(x)$.

İstenenler

$\sigma_{xz}$'nin $z=\pm h/2$ yüzeylerinde sıfır olması için $\psi$ ve $\theta$.

Model ve kabuller

Küçük şekil değiştirme, izotrop doğrusal elastik malzeme: $\sigma_{xz}=G\gamma_{xz}$. Yüzeyler yüksüz (kayma yükü yok). $G\ne0$ olduğundan koşul $\gamma_{xz}(\pm h/2)=0$'dır.

Çözüm

1. Kayma şekil değiştirmesi: $\gamma_{xz}=\partial u/\partial z+\partial w/\partial x=\phi+2z\psi+3z^2\theta+w_0'$.

2. Üst yüzey ($z=h/2$): $\ \phi+h\,\psi+\tfrac34h^2\theta+w_0'=0$.

3. Alt yüzey ($z=-h/2$): $\ \phi-h\,\psi+\tfrac34h^2\theta+w_0'=0$.

4. Çıkarma: $2h\,\psi=0$ ⇒ $\boxed{\psi=0}$ (her $x$ için).

5. Toplama: $2(\phi+w_0')+\tfrac32h^2\theta=0$ ⇒ $\boxed{\theta=-\dfrac{4}{3h^2}\,(\phi+w_0')}$.

6. Sonuç alanı: $u=z\phi-\dfrac{4z^3}{3h^2}(\phi+w_0')$, $\ \gamma_{xz}=(\phi+w_0')\big(1-4z^2/h^2\big)$. Kontrol: $z=\pm h/2$'de $1-4z^2/h^2=0$ ✓ (SymPy ile de doğrulandı).

Birim kontrolü

$\theta z^3$ uzunluk boyutunda olmalı: $\theta$ [1/m²], $(\phi+w_0')$ boyutsuz, $4/(3h^2)$ [1/m²] ✓.

Fiziksel yorum

$\psi=0$ simetriden de beklenir: eğilmede $u$ $z$'nin tek fonksiyonudur. Yalnız ikinci dereceye kadar gidilseydi ($\theta=0$) iki koşul $\psi=0$ ve $\phi=-w_0'$ verirdi — yani Euler–Bernoulli kirişine dönülürdü. Kayma deformasyonunu korurken yüzey koşulunu sağlamak için en az üçüncü derece gerekir.

Örnek 2.3-2Mühendislik uygulaması

Kalın çelik kirişte üç teorinin karşılaştırılması

Verilenler

Basit mesnetli çelik kiriş: $b=100$ mm, $h=250$ mm, $L=1{,}0$ m ($L/h=4$), $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$, düzgün yük $500$ kN/m.

İstenenler

Orta nokta sehimi (EBT, TBT, RBT) ve mesnette tarafsız eksendeki kayma gerilmesi.

Model ve kabuller

RBT denklemleri \eqref{eq:EL} basit mesnet koşullarıyla kapalı biçimde çözüldü (sonuç SciPy sınır değer çözümüyle doğrulandı). TBT için $K=5/6$.

Çözüm

$w_E=5qL^4/384EI=0{,}2381$ mm; $w_T=w_E+qL^2/(8KGA)=0{,}2752$ mm; $w_R=0{,}2752$ mm ($w_T$'den yalnız %0,02 küçük).

Mesnetteki $V=250$ kN için $1{,}5V/A=15{,}0$ MPa; RBT $\sigma_{xz}(0,0)=14{,}6$ MPa. Mesnetten biraz uzakta ($x=L/4$) RBT $7{,}50$ MPa, Jourawski $7{,}50$ MPa.

Basit mesnetli kiriş, düzgün yük: sehim oranları (dikdörtgen, $\nu=0{,}3$; Python ile)
$L/h$2451020
$w_T/w_E$ ($K=5/6$)1,62401,15601,09981,02501,0062
$w_R/w_E$1,62011,15581,09971,02501,0062

Birim kontrolü

$qL^2/(GA)$: (N/mm)(mm²)/(N/mm²·mm²) = mm ✓; $GA\gamma$ [N], $G\gamma$ [MPa] ✓.

Fiziksel yorum

RBT ile $K=5/6$'lı TBT sehimde neredeyse aynıdır; fark yalnız mesnet çevresindeki dar bir sınır tabakasından gelir. RBT'nin asıl kazancı katsayısız olması ve kayma gerilmesinin dağılımını doğrudan vermesidir. Karşılaştırmanın tamamı ve $L/h$ aracı Ders 3.1'de.

7. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Yüzey koşulunu $\gamma_{xz}=0$ yerine $u=0$ diye yazmakSerbest yüzeyde kayma gerilmesi sıfırdır: $\sigma_{xz}=G\gamma_{xz}=0$.
RBT'ye de $K$ uygulamakDağılım zaten paraboliktir; $K$ kullanılmaz (etkin değer kendiliğinden 5/6 çıkar).
Her uçta iki sınır koşulu yazmakRBT altıncı mertebedir: her uçta üç koşul ($w_0$/$V_e$, $w_0'$/$\alpha P$, $\phi$/$\bar M$).
Levinson ve Reddy teorilerini aynı saymakAlan aynı, denklemler farklı: Levinson TBT denklemlerini kullanır, varyasyonel olarak tutarlı değildir.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 2.3-1KolaySayısalKatsayılar

$h=200$ mm için $\alpha=4/3h^2$ ve $\beta=4/h^2$'yi bulun. $z=50$ mm'de $\gamma_{xz}/(\phi+w_0')$ kaçtır?

İpucu

\eqref{eq:parabol}.

Çözüm

$\alpha=3{,}33\times10^{-5}$ mm⁻², $\beta=1{,}0\times10^{-4}$ mm⁻². $1-4(50)^2/200^2=0{,}75$.

Alıştırma 2.3-2OrtaTüretmeİkinci dereceden alan yetmez

$u=z\phi+z^2\psi$, $w=w_0$ alanıyla $z=\pm h/2$'de $\sigma_{xz}=0$ koşulunu uygulayın. Ne elde edersiniz?

İpucu

Örnek 2.3-1'deki adımları $\theta=0$ ile tekrarlayın.

Çözüm

$\phi\pm h\psi+w_0'=0$ ⇒ $\psi=0$, $\phi=-w_0'$: Euler–Bernoulli alanı. Kayma tamamen kaybolur; yüzey koşulunu sağlayıp kaymayı korumak için kübik terim gerekir.

Alıştırma 2.3-3OrtaSayısalKayma bileşkesi

Dikdörtgen kesitte \eqref{eq:parabol} dağılımının bileşkesi $Q=\int\sigma_{xz}dA$'yı $GA(\phi+w_0')$ cinsinden bulun. TBT'deki $V=KGA\gamma$ ile karşılaştırın.

İpucu

$\int_{-h/2}^{h/2}(1-4z^2/h^2)\,dz=2h/3$.

Çözüm

$Q=\tfrac23GA(\phi+w_0')$. Ancak dış yükle dengelenen büyüklük $Q$ değil etkin kesme $V_e=\bar Q+\alpha P'$'dir; $\bar Q=\tfrac{8}{15}GA\gamma_0$. Basit sayıyla "$K=2/3$" demek yanlıştır; çözümün bütününden çıkan etkin katsayı 5/6'dır.

Alıştırma 2.3-4ZorKavramsalAnkastre uçta kayma gerilmesi

RBT konsolunun ankastre ucunda $w_0'=\phi=0$'dır. Bu uçta $\sigma_{xz}$ dağılımı nedir? Mesnet tepkisi nasıl aktarılır?

İpucu

\eqref{eq:parabol}'e $\phi+w_0'=0$ koyun; sonra $V_e$ tanımına bakın.

Çözüm

$\gamma_{xz}=0$ ⇒ ankastre kesitte $\sigma_{xz}=0$ ve $Q=0$. Tepki $V_e=\bar Q+\alpha P'$ içindeki yüksek mertebe terim $\alpha P'$ üzerinden aktarılır (Wang–Reddy–Lee, s. 35). Bu, teorinin ankastre bölgesindeki sınır tabakası davranışıdır; yerel gerilmeler için iki boyutlu elastisite çözümü gerekir.

9. Özet

Özet
  • RBT: $u=z\phi+z^2\psi+z^3\theta$; yüzeyde $\sigma_{xz}=0$ ⇒ $\psi=0$, $\theta=-\tfrac{4}{3h^2}(\phi+w_0')$.
  • Kayma dağılımı paraboliktir: $\gamma_{xz}=(\phi+w_0')(1-4z^2/h^2)$; düzeltme katsayısı gerekmez.
  • Denklemler altıncı mertebedir; her uçta üç sınır koşulu vardır.
  • Sehim $K=5/6$'lı Timoshenko çözümüne çok yakındır; Levinson teorisi aynı alanı tutarsız denklemlerle kullanır.

Üç teoriyi aynı problemde yan yana koymak için: kiriş teorilerinin karşılaştırılması.

10. Kaynaklar

  • C. M. Wang, J. N. Reddy, K. H. Lee, Shear Deformable Beams and Plates: Relationships with Classical Solutions, Elsevier, 2000 — Bölüm 2, §2.1.1 (yüksek mertebe alanlar, s. 13–14), §2.1.4 (Reddy–Bickford kirişi, s. 20–24), §2.3–2.4 (EBT–RBT ilişkileri ve örnekler, s. 28–36), Problem 2.6–2.7 (s. 37–38). ders klasöründe
  • J. N. Reddy, “A simple higher-order theory for laminated composite plates”, Journal of Applied Mechanics, 51(4), 745–752, 1984 — üçüncü mertebe teorinin tabakalı plaklar için özgün makalesi.
  • M. Levinson, “A new rectangular beam theory”, Journal of Sound and Vibration, 74(1), 81–87, 1981 — aynı alanla kurulan Levinson kirişi.

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.