Bu derste öğrenecekleriniz
- Üçüncü mertebe yer değiştirme alanında yüzey koşulundan ψ ve θ fonksiyonlarını bulmak
- Parabolik kayma dağılımını ve düzeltme katsayısına neden gerek kalmadığını açıklamak
- Denklemlerin altıncı mertebe olduğunu ve her uçta üç sınır koşulu gerektiğini göstermek
- Reddy, Timoshenko ve Levinson teorilerini kısaca karşılaştırmak
1. Neden öğreniyoruz?
Düzeltme katsayısından kurtulmak
Timoshenko kirişi kesit boyunca sabit kayma gerilmesi verir ve bunu bir $K$ katsayısıyla düzeltir. Oysa $K$ kesit biçimine, Poisson oranına ve hatta tabakalı (kompozit, sandviç) kirişlerde tabaka dizilişine bağlıdır; her yeni kesit için yeniden hesaplanması gerekir. Kalın kompozit kirişlerde tabakalar arası kayma gerilmesinin dağılımı da tasarım için önemlidir (ayrışma, delaminasyon). Üçüncü mertebe (Reddy) kiriş teorisi kesitin eğrilmesine izin vererek üst ve alt yüzeyde $\sigma_{xz}=0$ koşulunu tam sağlar; parabolik kayma dağılımı kendiliğinden çıkar ve düzeltme katsayısına gerek kalmaz. Aynı fikir Hafta 5'te kalın plaklarda kullanılacak.
2. Ön bilgiler
- Ders 2.2: $u=z\phi$, $\gamma_{xz}=\phi+w'$, $K$ katsayısı ve $w_T=w_E+M_E/KGA$.
- Ders 2.0: enerjiden Euler–Lagrange denklemleri ve doğal sınır koşulları.
- Serbest yüzey koşulu (Ders 1.1): $z=\pm h/2$ yüzeylerinde $\sigma_{zx}=0$.
3. Üçüncü mertebe yer değiştirme alanı
Eksenel yer değiştirmeyi kalınlık koordinatının kübik polinomu olarak alalım; çökme yine kalınlık boyunca sabit olsun:
\begin{equation}\label{eq:genel} u(x,z)=z\,\phi(x)+z^2\psi(x)+z^3\theta(x),\qquad w(x,z)=w_0(x). \end{equation}Kayma şekil değiştirmesi artık $z$'ye bağlıdır:
\begin{equation}\label{eq:gamma} \gamma_{xz}=\frac{\partial u}{\partial z}+\frac{\partial w}{\partial x}=\phi+2z\psi+3z^2\theta+w_0' . \end{equation}Üst ve alt yüzey yüksüzse orada $\sigma_{xz}=G\gamma_{xz}=0$ olmalıdır. Bu iki koşul $\psi$ ve $\theta$'yı $\phi$ ve $w_0$ cinsinden belirler (adımlar Örnek 2.3-1'de):
\begin{equation}\label{eq:reddy} \boxed{\;\psi=0,\qquad \theta=-\frac{4}{3h^2}\,(\phi+w_0'),\qquad u=z\phi-\frac{4z^3}{3h^2}(\phi+w_0')\;} \end{equation}Bilinmeyenler yine iki tanedir ($w_0$, $\phi$), ama kesit artık düz kalmaz: kübik bir eğri hâline gelir (kesit çarpılması) ve üst/alt yüzeylere dik olarak varır (Şekil 1). Merkezde ($z=0$) eğimi $\partial u/\partial z=\phi$ olduğundan $\phi$ yine kesitin orta noktadaki dönmesidir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Üçüncü mertebe (Reddy) kiriş teorisi | third-order (Reddy–Bickford) beam theory (RBT) | $u=z\phi-\tfrac{4z^3}{3h^2}(\phi+w_0')$ | — | Eksenel yer değiştirmeyi $z$'nin kübik fonksiyonu alan, üst ve alt yüzeyde $\sigma_{xz}=0$ koşulunu sağlayan kiriş teorisi; parabolik kayma dağılımı verir, düzeltme katsayısı gerektirmez. |
| Kesit çarpılması | warping of the cross-section | $u(z)$ doğrusal değil | — | Şekil değiştirmeden önce düz olan enine normalin eğri hâle gelmesi; kayma gerilmesinin kalınlık boyunca değişmesinin kinematik karşılığı. |
4. Parabolik kayma dağılımı
\eqref{eq:reddy} sonucu \eqref{eq:gamma} denkleminde yerine konunca
\begin{equation}\label{eq:parabol} \gamma_{xz}=(\phi+w_0')\Big(1-\frac{4z^2}{h^2}\Big),\qquad \sigma_{xz}=G\,(\phi+w_0')\Big(1-\frac{4z^2}{h^2}\Big) \end{equation}bulunur (Şekil 2). Bu, dikdörtgen kesitte elastisite (ve $\tau=VQ/Ib$) dağılımıyla aynı biçimdir; enerji "doğru dağılım" üzerinden hesaplandığından $K$'ya gerek yoktur. Wang–Reddy–Lee basit mesnetli ve konsol kirişlerin çözümlerinde RBT'nin etkin kayma katsayısının $5/6$ çıktığını gösterir — Ders 2.2'deki enerji değeri.
5. Denklemlerin yapısı
Eksenel şekil değiştirme $\varepsilon_{xx}=z\phi'-\alpha z^3(\phi'+w_0'')$ ($\alpha=4/3h^2$) içinde artık $w_0''$ ve $z^3$ de vardır. Enerjide $M=\int z\sigma_{xx}dA$ ve $Q=\int\sigma_{xz}dA$'ya ek olarak yüksek mertebe bileşkeler $P=\int z^3\sigma_{xx}dA$, $R=\int z^2\sigma_{xz}dA$ belirir. $\delta\Pi=0$ (SymPy ile, dikdörtgen kesit, $\beta=3\alpha=4/h^2$):
\begin{equation}\label{eq:EL} \begin{aligned} \frac{d\bar M}{dx}-\bar Q&=0,&\quad \bar M&=M-\alpha P=\tfrac{EI}{105}\big(68\phi'-16w_0''\big),\\ \frac{d\bar Q}{dx}+\alpha\frac{d^2P}{dx^2}+q&=0,&\quad \bar Q&=Q-\beta R=\tfrac{8}{15}\,GA\,(\phi+w_0'),\quad \alpha P=\tfrac{EI}{105}\big(16\phi'-5w_0''\big). \end{aligned} \end{equation}İkinci denklemde $w_0''''$ belirir: sistem $w_0$'da dördüncü, $\phi$'de ikinci mertebedir — toplam altıncı mertebe. Bu yüzden her uçta üç sınır koşulu gerekir: $w_0$ ya da etkin kesme $V_e=\bar Q+\alpha P'$; $w_0'$ ya da $\alpha P$; $\phi$ ya da $\bar M$. Basit mesnette $w_0=0$, $\bar M=0$, $P=0$; ankastrede $w_0=w_0'=\phi=0$. Birinci denklemin türevi ikinciye eklenince $M''=-q$ çıkar, yani statikçe belirli kirişte $M$ yine EBT momentidir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Varyasyonel tutarlılık | variational consistency | — | — | Denge denklemlerinin ve sınır koşullarının, varsayılan yer değiştirme alanıyla aynı enerji fonksiyonelinden $\delta\Pi=0$ ile türetilmiş olması; Reddy–Bickford teorisi tutarlı, Levinson teorisi değildir. |
Levinson teorisi
Levinson (1981) aynı kübik alanı kullandı ama denge denklemlerini enerjiden değil, elastisite denklemlerinin kalınlık boyunca integralinden aldı; denklemleri Timoshenko kirişininkiyle ($M'=Q$, $Q'=-q$) aynıdır ve dördüncü mertebedir. Alan ile denklemler aynı fonksiyonelden gelmediği için bu teori varyasyonel olarak tutarlı değildir. Bickford (1982) ve Reddy (1984) tutarlı (altıncı mertebe) denklemleri türettiler; teori bu yüzden Reddy–Bickford teorisi diye de anılır.
6. Çözümlü örnekler
Kalın çelik kirişte üç teorinin karşılaştırılması
Verilenler
Basit mesnetli çelik kiriş: $b=100$ mm, $h=250$ mm, $L=1{,}0$ m ($L/h=4$), $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$, düzgün yük $500$ kN/m.
İstenenler
Orta nokta sehimi (EBT, TBT, RBT) ve mesnette tarafsız eksendeki kayma gerilmesi.
Model ve kabuller
RBT denklemleri \eqref{eq:EL} basit mesnet koşullarıyla kapalı biçimde çözüldü (sonuç SciPy sınır değer çözümüyle doğrulandı). TBT için $K=5/6$.
Çözüm
$w_E=5qL^4/384EI=0{,}2381$ mm; $w_T=w_E+qL^2/(8KGA)=0{,}2752$ mm; $w_R=0{,}2752$ mm ($w_T$'den yalnız %0,02 küçük).
Mesnetteki $V=250$ kN için $1{,}5V/A=15{,}0$ MPa; RBT $\sigma_{xz}(0,0)=14{,}6$ MPa. Mesnetten biraz uzakta ($x=L/4$) RBT $7{,}50$ MPa, Jourawski $7{,}50$ MPa.
| $L/h$ | 2 | 4 | 5 | 10 | 20 |
|---|---|---|---|---|---|
| $w_T/w_E$ ($K=5/6$) | 1,6240 | 1,1560 | 1,0998 | 1,0250 | 1,0062 |
| $w_R/w_E$ | 1,6201 | 1,1558 | 1,0997 | 1,0250 | 1,0062 |
Birim kontrolü
$qL^2/(GA)$: (N/mm)(mm²)/(N/mm²·mm²) = mm ✓; $GA\gamma$ [N], $G\gamma$ [MPa] ✓.
Fiziksel yorum
RBT ile $K=5/6$'lı TBT sehimde neredeyse aynıdır; fark yalnız mesnet çevresindeki dar bir sınır tabakasından gelir. RBT'nin asıl kazancı katsayısız olması ve kayma gerilmesinin dağılımını doğrudan vermesidir. Karşılaştırmanın tamamı ve $L/h$ aracı Ders 3.1'de.
7. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Yüzey koşulunu $\gamma_{xz}=0$ yerine $u=0$ diye yazmak | Serbest yüzeyde kayma gerilmesi sıfırdır: $\sigma_{xz}=G\gamma_{xz}=0$. |
| RBT'ye de $K$ uygulamak | Dağılım zaten paraboliktir; $K$ kullanılmaz (etkin değer kendiliğinden 5/6 çıkar). |
| Her uçta iki sınır koşulu yazmak | RBT altıncı mertebedir: her uçta üç koşul ($w_0$/$V_e$, $w_0'$/$\alpha P$, $\phi$/$\bar M$). |
| Levinson ve Reddy teorilerini aynı saymak | Alan aynı, denklemler farklı: Levinson TBT denklemlerini kullanır, varyasyonel olarak tutarlı değildir. |
8. Alıştırmalar
Alıştırma 2.3-1KolaySayısalKatsayılar
$h=200$ mm için $\alpha=4/3h^2$ ve $\beta=4/h^2$'yi bulun. $z=50$ mm'de $\gamma_{xz}/(\phi+w_0')$ kaçtır?
İpucu
\eqref{eq:parabol}.
Çözüm
$\alpha=3{,}33\times10^{-5}$ mm⁻², $\beta=1{,}0\times10^{-4}$ mm⁻². $1-4(50)^2/200^2=0{,}75$.
Alıştırma 2.3-2OrtaTüretmeİkinci dereceden alan yetmez
$u=z\phi+z^2\psi$, $w=w_0$ alanıyla $z=\pm h/2$'de $\sigma_{xz}=0$ koşulunu uygulayın. Ne elde edersiniz?
İpucu
Örnek 2.3-1'deki adımları $\theta=0$ ile tekrarlayın.
Çözüm
$\phi\pm h\psi+w_0'=0$ ⇒ $\psi=0$, $\phi=-w_0'$: Euler–Bernoulli alanı. Kayma tamamen kaybolur; yüzey koşulunu sağlayıp kaymayı korumak için kübik terim gerekir.
Alıştırma 2.3-3OrtaSayısalKayma bileşkesi
Dikdörtgen kesitte \eqref{eq:parabol} dağılımının bileşkesi $Q=\int\sigma_{xz}dA$'yı $GA(\phi+w_0')$ cinsinden bulun. TBT'deki $V=KGA\gamma$ ile karşılaştırın.
İpucu
$\int_{-h/2}^{h/2}(1-4z^2/h^2)\,dz=2h/3$.
Çözüm
$Q=\tfrac23GA(\phi+w_0')$. Ancak dış yükle dengelenen büyüklük $Q$ değil etkin kesme $V_e=\bar Q+\alpha P'$'dir; $\bar Q=\tfrac{8}{15}GA\gamma_0$. Basit sayıyla "$K=2/3$" demek yanlıştır; çözümün bütününden çıkan etkin katsayı 5/6'dır.
Alıştırma 2.3-4ZorKavramsalAnkastre uçta kayma gerilmesi
RBT konsolunun ankastre ucunda $w_0'=\phi=0$'dır. Bu uçta $\sigma_{xz}$ dağılımı nedir? Mesnet tepkisi nasıl aktarılır?
İpucu
\eqref{eq:parabol}'e $\phi+w_0'=0$ koyun; sonra $V_e$ tanımına bakın.
Çözüm
$\gamma_{xz}=0$ ⇒ ankastre kesitte $\sigma_{xz}=0$ ve $Q=0$. Tepki $V_e=\bar Q+\alpha P'$ içindeki yüksek mertebe terim $\alpha P'$ üzerinden aktarılır (Wang–Reddy–Lee, s. 35). Bu, teorinin ankastre bölgesindeki sınır tabakası davranışıdır; yerel gerilmeler için iki boyutlu elastisite çözümü gerekir.
9. Özet
- RBT: $u=z\phi+z^2\psi+z^3\theta$; yüzeyde $\sigma_{xz}=0$ ⇒ $\psi=0$, $\theta=-\tfrac{4}{3h^2}(\phi+w_0')$.
- Kayma dağılımı paraboliktir: $\gamma_{xz}=(\phi+w_0')(1-4z^2/h^2)$; düzeltme katsayısı gerekmez.
- Denklemler altıncı mertebedir; her uçta üç sınır koşulu vardır.
- Sehim $K=5/6$'lı Timoshenko çözümüne çok yakındır; Levinson teorisi aynı alanı tutarsız denklemlerle kullanır.
Üç teoriyi aynı problemde yan yana koymak için: kiriş teorilerinin karşılaştırılması.
10. Kaynaklar
- C. M. Wang, J. N. Reddy, K. H. Lee, Shear Deformable Beams and Plates: Relationships with Classical Solutions, Elsevier, 2000 — Bölüm 2, §2.1.1 (yüksek mertebe alanlar, s. 13–14), §2.1.4 (Reddy–Bickford kirişi, s. 20–24), §2.3–2.4 (EBT–RBT ilişkileri ve örnekler, s. 28–36), Problem 2.6–2.7 (s. 37–38). ders klasöründe
- J. N. Reddy, “A simple higher-order theory for laminated composite plates”, Journal of Applied Mechanics, 51(4), 745–752, 1984 — üçüncü mertebe teorinin tabakalı plaklar için özgün makalesi.
- M. Levinson, “A new rectangular beam theory”, Journal of Sound and Vibration, 74(1), 81–87, 1981 — aynı alanla kurulan Levinson kirişi.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.