Bu derste öğrenecekleriniz
- Griffith enerji dengesinden kritik gerilmeyi türetmek
- Enerji salınım hızını tanımlamak ve esneklik yöntemiyle (DCB) hesaplamak
- G = K²/E′ bağıntısıyla enerji ve gerilme şiddeti ölçütlerini birbirine çevirmek
- R eğrisi ile kararlı/kararsız çatlak büyümesini ve yükleme biçiminin etkisini açıklamak
- J integralinin tanımını, yoldan bağımsızlığını ve elastik-plastik kırılmadaki rolünü özetlemek
1. Neden öğreniyoruz?
Bir yapıştırıcının tokluğu nasıl ölçülür?
İki alüminyum kol arasına yapıştırılmış bir numune (çift konsol kiriş, DCB) uçlarından açılarak ayrılıyor. Yapıştırıcı tabakasında gerilme dağılımı karmaşıktır ve $K$'yı doğrudan hesaplamak zordur. Ama yükü ve kolların açılmasını ölçmek kolaydır. Çatlak ilerlerken sistemin enerjisi ne kadar azalıyorsa, çatlağı ilerletmek için gereken enerji odur. Bu enerji yaklaşımı hem tokluğu ölçmenin pratik yolunu verir hem de çatlağın neden bazen yavaş ve kararlı, bazen bir anda ilerlediğini açıklar. Son quizin ikinci konusu budur.
2. Ön bilgiler
- Ders 12.2: $K_I=Y\sigma\sqrt{\pi a}$, $K_{Ic}$, düzlem gerilme/düzlem ş.d.
- Doğrusal elastik cisimde depolanan enerji $U=\tfrac12Pv$; esneklik $C=v/P$.
- Konsol ucuna $P$ uygulanınca uç sehimi $Pa^3/(3EI)$ (Ders 2.1).
3. Griffith enerji dengesi
Griffith (1921) camın kuramsal dayanımının neden ölçülenden yüzlerce kat büyük olduğunu sordu ve cevabı küçük kusurlarda buldu. Fikri bir enerji dengesidir: çatlak $da$ kadar ilerlerken sistemin sağladığı enerji, yeni yüzeyleri oluşturmak için gereken enerjiye en az eşit olmalıdır. Sonsuz levhada $2a$ boylu çatlak için birim kalınlık başına salınan elastik enerji $\pi\sigma^2a^2/E$, yüzey enerjisi ise $4a\gamma_s$'dir (iki yüzey, $2a$ boy). Toplamın türevi sıfırlanırsa:
\begin{equation}\label{eq:griffith} \sigma_c=\sqrt{\frac{2E\gamma_s}{\pi a}} . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Yüzey enerjisi | surface energy | $\gamma_s$ | J/m² | Birim alan yeni serbest yüzey oluşturmak için gereken enerji; Griffith ölçütünde çatlak birim boy ilerlerken iki yüzey açıldığından direnç $2\gamma_s$ alınır. |
Metallerde çatlak ucundaki plastik iş yüzey enerjisinden kat kat büyüktür; Irwin ve Orowan $2\gamma_s$ yerine toplam kırılma enerjisini koyarak ölçütü metallere taşıdı (Broek, s. 17).
4. Enerji salınım hızı $G$
Kalınlığı $B$ olan bir cisimde, dış yükün işi $F$ ve depolanan elastik enerji $U$ ile:
\begin{equation}\label{eq:G} G=\frac{1}{B}\frac{d(F-U)}{da}=-\frac1B\frac{d\Pi}{da}\qquad[\text{J/m}^2],\qquad \text{çatlak ilerler: } G=R . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Enerji salınım hızı | energy release rate (crack driving force) | $G$ | J/m² (N/m) | Çatlak birim alan ilerlediğinde sistemin potansiyel enerjisindeki azalma, $G=-\frac1B\frac{d\Pi}{da}$; doğrusal elastik cisimde $G=K^2/E'$ ($E'=E$ düzlem gerilme, $E/(1-\nu^2)$ düzlem şekil değiştirme). |
| Çatlak direnci ve R eğrisi | crack growth resistance, R-curve | $R(\Delta a)$ | J/m² | Çatlağın birim alan ilerlemesi için harcanan enerji (yüzey + plastik iş); çatlak büyüdükçe değişimini gösteren eğri R eğrisidir. Düzlem şekil değiştirmede yaklaşık yatay ($R=G_{Ic}$), ince levhada yükselir. |
$R=dW/(B\,da)$ çatlak direncidir. $G$'nin birimi J/m² = N/m olduğundan "çatlak ilerletme kuvveti" de denir.
Sabit yük ve sabit yer değiştirme
Şekil 1'de $a$ ve $a+da$ boylu çatlaklar için yük–yer değiştirme doğruları görülüyor. Uçlar tutulursa ($v$ sabit) yük $A\to B$ düşer ve elastik enerjiden $OAB$ kadarı salınır. Yük sabitse ($A\to E$) yük $P\,dv$ iş yapar; bunun yarısı depolanır, diğer yarısı ($OAE$) çatlağa kalır. $da\to0$'da iki alan eşittir: çatlak başlangıcında $G$ yükleme biçiminden bağımsızdır.
5. Esneklik yöntemi ve DCB numunesi
$v=CP$ ve $U=\tfrac12Pv$ yazılıp \eqref{eq:G} açılırsa $dP/da$ terimleri sadeleşir:
\begin{equation}\label{eq:compl} G=\frac{P^2}{2B}\,\frac{dC}{da} . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Esneklik (compliance) | compliance | $C=v/P$ | m/N | Yükleme noktalarının göreli yer değiştirmesinin yüke oranı (rijitliğin tersi); çatlak uzadıkça artar ve $G=\frac{P^2}{2B}\frac{dC}{da}$ bağıntısıyla enerji salınım hızını verir. |
Yani $C(a)$ ölçülür (ya da hesaplanır), türevi alınır ve kırılma yükü $P_c$ ile $G_c$ bulunur. DCB'de her kol $a$ boylu bir konsoldur ($I=Bh^3/12$): $v=2\cdot Pa^3/(3EI)$, dolayısıyla
\begin{equation}\label{eq:dcb} C=\frac{8a^3}{EBh^3},\qquad G=\frac{12P^2a^2}{EB^2h^3}. \end{equation}Kayma şekil değiştirmesi ve kol köklerinin dönmesi gerçek esnekliği biraz artırır (Broek, s. 129); hassas ölçümde $C(a)$ deneyle kalibre edilir.
6. $G$ ile $K$ arasındaki bağ
Çatlağın $\delta$ kadar ilerlemesi, ucun önündeki gerilmelerin yeni açılan yüzeyleri kapatmak için yaptığı işle hesaplanabilir. Ders 12.2'deki uç alanı ve açılma yer değiştirmesi kullanılınca (Broek, s. 118–119):
\begin{equation}\label{eq:gk} G=\frac{K_I^2}{E'},\qquad E'=E\ (\text{düzlem gerilme}),\quad E'=\frac{E}{1-\nu^2}\ (\text{düzlem ş.d.}),\qquad G=\frac{K_I^2+K_{II}^2}{E'}+\frac{K_{III}^2}{2\mu}. \end{equation}Böylece $K_I=K_{Ic}$ ve $G=G_{Ic}$ ölçütleri aynıdır: $G_{Ic}=K_{Ic}^2/E'$. Enerji ölçütü gerekli bir koşuldur; ucun önündeki malzemenin de ayrılmaya hazır olması gerekir, ve doğrusal elastikte bu iki koşul aynı anda sağlanır.
7. R eğrisi ve kararlılık
Düzlem şekil değiştirmede direnç yaklaşık sabittir: $R=G_{Ic}$. İnce levhalarda (düzlem gerilme) plastik bölge çatlakla birlikte büyür ve direnç artar: R eğrisi (Şekil 2). Sabit gerilmede $G=\pi\sigma^2a/E$ çatlak boyuyla doğrusal artar. Çatlak $G=R$ olduğunda büyümeye başlar; büyüme şu koşulda kararsızlaşır:
\begin{equation}\label{eq:kararsiz} G=R\quad\text{ve}\quad\frac{\partial G}{\partial a}\ \ge\ \frac{dR}{da}. \end{equation}Yükleme biçimi burada önemlidir. Sabit yükte $G$ çatlakla hızla artar; sabit yer değiştirmede yük düştüğü için $G$ daha yavaş artar, hatta azalabilir. Bu yüzden rijit (yer değiştirme kontrollü) bir sistemde çatlak daha kararlı ilerler. Örneğin DCB'de sabit yükte $G\propto a^2$ artar (kararsız), sabit açılmada $G\propto1/a^4$ azalır (kararlı). Kararlılık, yalnız çatlağa değil bütün sisteme (geometri, boy, yaylar, mesnetler) bağlıdır (Broek, s. 137–139).
8. J integrali ve elastik-plastik kırılmaya giriş
Plastik bölge büyüyünce $G$'yi elastik çözümden bulamayız. Rice (1968), çatlak ucunu saran bir yol $\Gamma$ boyunca tanımlanan şu integrali önerdi:
\begin{equation}\label{eq:j} J=\int_\Gamma\Big(W\,dy-T_i\,\frac{\partial u_i}{\partial x}\,ds\Big),\qquad W=\int_0^{\varepsilon}\sigma_{ij}\,d\varepsilon_{ij},\quad T_i=\sigma_{ij}n_j . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| J integrali | J-integral | $J$ | J/m² (N/m) | Çatlak ucunu saran bir yol boyunca $J=\int_\Gamma\big(W\,dy-T_i\,\partial u_i/\partial x\,ds\big)$; (doğrusal olmayan) elastik malzemede yoldan bağımsızdır ve enerji salınım hızına eşittir, doğrusal elastikte $J=G=K^2/E'$. |
Yol alt çatlak yüzeyinden başlar, ucu saat tersi dolaşır ve üst yüzeyde biter. Temel özellikler:
- Yoldan bağımsızdır (malzeme elastik — doğrusal ya da doğrusal olmayan — ve çatlak yüzeyleri yüksüz ise): ucun yakınından ya da uzaktan, hesaplaması kolay bir yol seçilebilir.
- $J=-\frac1B\frac{\partial\Pi}{\partial a}$: doğrusal olmayan elastik malzemede de enerji salınım hızıdır.
- Doğrusal elastikte $J=G=K_I^2/E'$.
Metallerde plastisite, yükleme tek yönlü olduğu sürece doğrusal olmayan elastik bir malzeme gibi modellenebilir (şekil değiştirme kuramı). O zaman $J$ çatlak ucundaki elastik-plastik alanın şiddetini ölçer ve $J=J_{Ic}$ başlangıç ölçütü olur. Yük kaldırılırsa ya da çatlak çok büyürse bu benzetme bozulur; büyüyen çatlakta $J_R$ eğrisi ve yırtılma modülü $T=(E/\sigma_0^2)\,dJ/da$ kullanılır (Broek, s. 131–137).
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Yırtılma modülü | tearing modulus | $T=\frac{E}{\sigma_0^2}\frac{dJ}{da}$ | — | J direnç eğrisinin eğimini boyutsuzlaştıran büyüklük; kararlı yırtılma, uygulanan $T$ malzemenin $T_R$ değerini aşmadıkça sürer. |
Sınavda üç bağıntı
$G=\dfrac{P^2}{2B}\dfrac{dC}{da}$, $\;G=\dfrac{K^2}{E'}$, $\;J=G$ (doğrusal elastik). Birimleri karıştırmamak için: $G$ ve $J$ J/m², $K$ MPa√m; $K^2/E$ hesabında $K$'yı Pa√m, $E$'yi Pa alın.
9. Çözümlü örnekler
Griffith: camda kusur boyu ve dayanım
Verilenler
Cam: $E=70$ GPa, $\gamma_s=1$ J/m². Ayrıca ölçülen kırılma tokluğu $K_{Ic}=0{,}75$ MPa√m.
İstenenler
$a=1\ \mu$m, $10\ \mu$m ve $1$ mm yarı boylu kusurlarda Griffith dayanımı; $1$ mm için $K_{Ic}$'den hesaplanan dayanım ve $G_{Ic}$.
Model ve kabuller
\eqref{eq:griffith}, düzlem gerilme; \eqref{eq:gk} ile $G_{Ic}=K_{Ic}^2/E$.
Çözüm
$2E\gamma_s/\pi=4{,}456\times10^{10}$ N/m. $a=10^{-6}$ m: $\sigma_c=\sqrt{4{,}456\times10^{16}}=211$ MPa; $a=10^{-5}$ m: $66{,}8$ MPa; $a=10^{-3}$ m: $6{,}68$ MPa.
$K_{Ic}$ ile: $\sigma_c=0{,}75/\sqrt{\pi\cdot0{,}001}=13{,}4$ MPa. $G_{Ic}=(0{,}75\times10^6)^2/(70\times10^9)=8{,}0$ J/m² $>2\gamma_s=2$ J/m².
Birim kontrolü
$\sqrt{(\text{Pa})(\text{J/m}^2)/\text{m}}=\sqrt{\text{Pa}^2}=$ Pa ✓; $(\text{Pa}\sqrt{\text{m}})^2/\text{Pa}=$ Pa·m = J/m² ✓.
Fiziksel yorum
Kuramsal dayanım yaklaşık $E/10=7$ GPa iken mikron mertebesinde bir kusur dayanımı birkaç yüz MPa'ya indirir: Griffith'in açıklaması budur. Gerçek camın $G_{Ic}$'si $2\gamma_s$'den büyüktür, yani camda bile yüzey enerjisi dışında bir miktar enerji harcanır.
10. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Sabit yükte $G$'nin daha büyük olduğunu sanmak | Başlangıçta $G$ iki durumda aynıdır; fark yalnız çatlak büyürken (kararlılıkta) ortaya çıkar. |
| Düzlem ş.d.'de $G=K^2/E$ almak | $E'=E/(1-\nu^2)$; çelikte fark %9. |
| $G=R$'yi kırılma koşulu sanmak | $G=R$ büyümenin başlangıcıdır; kararsızlık için ayrıca $\partial G/\partial a\ge dR/da$ gerekir. |
| $J$'yi her plastik durumda yoldan bağımsız saymak | Yoldan bağımsızlık (doğrusal olmayan) elastik davranışa dayanır; boşaltma varsa geçerliliği sınırlıdır. |
11. Alıştırmalar
Alıştırma 12.3-1KolaySayısalG ile K dönüşümü
Bir çelik için $K_{Ic}=50$ MPa√m, $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$. $G_{Ic}$ nedir? Düzlem gerilme bağıntısı kullanılsaydı hata ne olurdu?
İpucu
$G_{Ic}=K_{Ic}^2(1-\nu^2)/E$; birimleri Pa ve Pa√m alın.
Çözüm
$G_{Ic}=(50\times10^6)^2\cdot0{,}91/(210\times10^9)=10\,830$ J/m² $\approx10{,}8$ kJ/m². Düzlem gerilme bağıntısı $11\,900$ J/m² verir; %10 büyük.
Alıştırma 12.3-2OrtaSayısalDCB ile yapıştırıcı tokluğu
Alüminyum kollu DCB: $E=70$ GPa, $B=25$ mm, kol kalınlığı $h=10$ mm, $a=60$ mm'de çatlak $P_c=600$ N'da ilerliyor. $G_c$'yi bulun. Uçlardaki açılma sabit tutularak çatlak $a=70$ mm'ye ilerlerse $G$ ne olur; büyüme kararlı mıdır?
İpucu
\eqref{eq:dcb}. Sabit açılmada $P=v/C\propto a^{-3}$.
Çözüm
$G_c=12\cdot600^2\cdot0{,}06^2/(70\times10^9\cdot0{,}025^2\cdot0{,}01^3)=355$ J/m². Sabit açılmada $P=600(60/70)^3=378$ N, $G=12\cdot378^2\cdot0{,}07^2/(\dots)=192$ J/m² $<G_c$: çatlak durur, büyüme kararlıdır. Sabit yükte ise $G=484$ J/m²'ye çıkardı (kararsız).
Alıştırma 12.3-3OrtaSayısalKarma mod
Çelik ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$, düzlem ş.d.) bir çatlakta $K_I=20$, $K_{II}=10$, $K_{III}=5$ MPa√m. Toplam $G$'yi bulun. Mod I tek başına $G$'nin yüzde kaçını oluşturur?
İpucu
\eqref{eq:gk}; $1/(2\mu)=(1+\nu)/E$.
Çözüm
$(1-\nu^2)/E\cdot(400+100)\times10^{12}=2167$ J/m²; $K_{III}$ katkısı $(1{,}3/210\times10^9)\cdot25\times10^{12}=155$ J/m². Toplam $2321$ J/m²; mod I payı $1733/2321=$ %75.
Alıştırma 12.3-4ZorTüretmeUzun şeritte J
Yüksekliği $2h$ olan çok uzun bir şeridin içinde, kenarlara paralel yarı sonsuz bir çatlak var. Üst ve alt kenarlar $\pm\Delta$ kadar zorla açılıp tutuluyor. Çatlağın çok önünde şerit düzgün $\varepsilon_y=\Delta/h$ ($\varepsilon_x=0$, düzlem ş.d.) altında, çok gerisinde ise yüksüzdür. Yolu kenarlar ve iki uçtan geçirerek $J=2hW_\infty$ olduğunu gösterin ($W_\infty$: öndeki enerji yoğunluğu). $E=3$ GPa, $\nu=0{,}35$, $h=10$ mm, $\Delta=0{,}05$ mm için $J$?
İpucu
Kenarlarda $dy=0$ ve $\partial u_i/\partial x=0$ (yer değiştirme sabit); arkadaki uçta $W=0$, $T=0$.
Çözüm
Yalnız öndeki düşey uç katkı verir; orada $\partial u/\partial x=0$ olduğundan $J=\int W_\infty\,dy=2hW_\infty$. $M=E(1-\nu)/[(1+\nu)(1-2\nu)]=4{,}81$ GPa, $\varepsilon=0{,}005$, $W_\infty=\tfrac12M\varepsilon^2=60{,}2$ kJ/m³ ⇒ $J=0{,}02\cdot60\,200=1204$ J/m². Yoldan bağımsızlık sayesinde uç alanını hiç bilmeden $J$'yi bulduk.
12. Özet
- Griffith: $\sigma_c=\sqrt{2E\gamma_s/\pi a}$; metallerde $2\gamma_s$ yerine plastik işi de içeren kırılma enerjisi.
- $G=-\frac1B\,d\Pi/da$ [J/m²]; başlangıçta yükleme biçiminden bağımsız; $G=\frac{P^2}{2B}\frac{dC}{da}$.
- $G=K^2/E'$; $K_{Ic}$ ve $G_{Ic}$ ölçütleri eşdeğerdir.
- Büyüme: $G=R$; kararsızlık: ayrıca $\partial G/\partial a\ge dR/da$. Yer değiştirme kontrolü kararlılığı artırır.
- $J$ integrali yoldan bağımsızdır; doğrusal elastikte $J=G$, elastik-plastik kırılmada $J_{Ic}$ ve $J_R$.
Sıradaki hafta çatlak yerine dağınık mikro hasarı ele alıyor: Ders 13.1, hasar mekaniğine giriş.
13. Kaynaklar
- D. Broek, Elementary Engineering Fracture Mechanics, Martinus Nijhoff — Bölüm 5 (s. 115–139): enerji salınım hızı, G–K ilişkisi, R eğrisi, esneklik ve DCB, J integrali, yırtılma modülü, kararlılık; Bölüm 1 §1.4 (s. 15–17). ders klasöründe
- T. L. Anderson, Fracture Mechanics: Fundamentals and Applications, 3. baskı, CRC Press, 2005 — enerji salınım hızı, R eğrisi, J integrali ve elastik-plastik kırılma.
- A. A. Griffith, “The phenomena of rupture and flow in solids”, Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Series A, 221, 163–198, 1921, doi:10.1098/rsta.1921.0006 — enerji ölçütü.
- J. R. Rice, “A path independent integral and the approximate analysis of strain concentration by notches and cracks”, Journal of Applied Mechanics, 35(2), 379–386, 1968, doi:10.1115/1.3601206 — yoldan bağımsız J integrali.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.