Akademik / MKC 523 / Hafta 13 / 13.2

Hafta 13 · Ders 13.2 · ~55 dk

Membran davranışı

Eğri ince bir kabuk yükü eğilmeyle değil, kalınlık boyunca düzgün yayılı çekme ve basınç kuvvetleriyle taşır. Bu derste bu membran kuvvetlerini dengeden buluyor, eğilmenin nerede geri döndüğünü ve düz plakta membran etkisinin ne zaman önem kazandığını görüyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Membran teorisinin kabullerini ve sınırlarını açıklamak
  • Dönel kabuk denge denklemini küre, silindir, koni ve kubbeye uygulamak
  • Basınçlı kapların cidar kalınlığını membran gerilmesinden boyutlandırmak
  • Kenar etkisinin nedenini ve sönüm uzunluğunu √(rt) mertebesinde tahmin etmek
  • Büyük sehimli plakta membran etkisinin rijitliğe katkısını basit bir bağıntıyla tahmin etmek
Hafta
13 — Hasar mekaniğine giriş; membran davranışı
Süre
~55 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 1 — Kiriş ve plak teorileri

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Aynı basıncı taşıyan küre neden yarı kalınlıktadır?

LPG depolarının neden küre, su depolarının ve kazanların neden silindir biçiminde yapıldığını hiç düşündünüz mü? Düz bir levha basıncı eğilmeyle taşır; eğilme gerilmesi kalınlığın karesiyle ters orantılıdır ve levha kalın olmak zorundadır. Eğri bir kabuk ise aynı basıncı, kalınlık boyunca düzgün dağılmış çekme kuvvetleriyle taşır: malzemenin tamamı tam verimle çalışır. Bu taşıma biçimine membran davranışı denir. Örnek 13.2-1'de 12 m çaplı bir küresel tankın cidarını boyutlandıracağız.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Plak eğilmesi ve eğilme rijitliği $D=Et^3/[12(1-\nu^2)]$ (Ders 5.1).
  • Serbest cisim diyagramı ve kuvvet dengesi; bir eğrinin eğrilik yarıçapı.
  • Büyük sehimde membran etkisine ilk bakış: Ders 9.1.

3. Membran (eğilmesiz) kabuk teorisi

Kalınlığı $t$, eğrilik yarıçapları $r$ yanında küçük olan ($t/r\lesssim1/20$) bir kabuk düşünelim. Membran teorisi, kabuğun yükü yalnız orta yüzeye teğet kuvvetlerle taşıdığını, eğilme momentlerinin ve enine kesme kuvvetlerinin ihmal edilebileceğini kabul eder. Bu kuvvetler birim boy başına yazılır ($N$ [kN/m]) ve kalınlık boyunca düzgün gerilme verir: $\sigma=N/t$.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Membran (eğilmesiz) kabuk teorisimembrane theory of shells$N_\varphi,N_\theta$kN/mİnce kabukta yükün yalnız kalınlık boyunca düzgün yayılı düzlem içi kuvvetlerle taşındığını, eğilme momentlerinin ihmal edildiğini kabul eden teori.
Dönel kabukshell of revolution$r_1,r_2$mBir eğrinin (meridyen) bir eksen etrafında döndürülmesiyle oluşan kabuk; küre, silindir, koni, elipsoit.
Kabuller
  • İnce kabuk; yük yayılı ve yavaş değişen (tekil yük yok).
  • Mesnetler kabuğa teğet doğrultuda tepki verir ve kabuğun membran şekil değiştirmesini engellemez.
  • Kalınlık ve eğrilikte ani değişim yok.

Bir dönel kabukta (küre, silindir, koni, elipsoit) bir noktayı iki yarıçap tanımlar (Şekil 1): meridyenin eğrilik yarıçapı $r_1$ ve normalin dönme eksenine kadar olan uzunluğu $r_2$. Paralel dairenin yarıçapı $r_0=r_2\sin\varphi$'dir. İki membran kuvveti vardır: meridyen doğrultusunda $N_\varphi$, paralel daire doğrultusunda $N_\theta$.

Solda düşey dönme ekseni ve eliptik bir meridyen eğrisi; eğri üzerindeki P noktasından dışa doğru n normali, normal üzerinde eğrilik merkezi O1 ve eksenle kesişim O2; r1 ve r2 ölçü okları, eksen ile normal arasında phi açısı ve P'den eksene yatay r0 çizgisi. Sağda kabuk elemanı: üstte ve altta meridyen kuvveti N phi, sağda ve solda paralel daire kuvveti N theta, ortada dışa doğru p basıncı. dönme ekseni meridyen n P O2 O1 r2 r1 r0 = r2 sin φ φ (a) meridyen kesiti 𝑁φ 𝑁φ 𝑁θ 𝑁θ p meridyen doğrultusu: 𝑁φ paralel daire doğrultusu: 𝑁θ (b) eleman (p dışa doğru)
Şekil 1. Dönel kabuk geometrisi. (a) $r_1$ meridyenin eğrilik yarıçapı ($O_1$ eğrilik merkezi), $r_2$ normalin ekseni kestiği noktaya ($O_2$) uzaklık, $r_0=r_2\sin\varphi$. (b) Eleman üzerindeki membran kuvvetleri ve iç basınç $p$.

Elemanın normal doğrultudaki dengesi ve kabuğun $\varphi$ açısındaki paralel dairenin üstünde kalan kısmının düşey dengesi iki denklem verir. İç basınç $p$ için:

\begin{equation}\label{eq:laplace} \frac{N_\varphi}{r_1}+\frac{N_\theta}{r_2}=p,\qquad N_\varphi=\frac{p\,r_2}{2}. \end{equation}

Birinci denklem eğri bir zarın basıncı nasıl taşıdığını söyler: eğri kuvvetler, eğrilikleri oranında normal bileşen üretir. İkincisi, kapağın $p\pi r_0^2$ bileşkesinin çevredeki $2\pi r_0N_\varphi\sin\varphi$ ile dengelenmesinden gelir. İki bilinmeyen için iki denge denklemi: problem izostatiktir, malzeme özelliklerine gerek yoktur.

4. Basınçlı kaplar, koni ve kubbe

\eqref{eq:laplace}'e geometriyi koymak yeterlidir:

  • Küre ($r_1=r_2=r$): $\sigma=\dfrac{pr}{2t}$ her yönde.
  • Silindir ($r_1\to\infty$, $r_2=r$): çevresel $\sigma_\theta=\dfrac{pr}{t}$, eksenel (kapaklı) $\sigma_x=\dfrac{pr}{2t}$.
  • Koni (yarı tepe açısı $\alpha$, kesit yarıçapı $r_0$; $r_1\to\infty$, $r_2=r_0/\cos\alpha$): $\sigma_\theta=\dfrac{pr_0}{t\cos\alpha}$, $\sigma_\varphi=\dfrac{pr_0}{2t\cos\alpha}$.

Aynı yarıçap ve basınçta küre, silindirin yarı kalınlığıyla yetinir. Silindirde çevresel gerilme eksenelin iki katıdır; boyuna kaynaklar bu yüzden daha kritiktir.

Kendi ağırlığı altında küresel kubbe. Birim alan ağırlığı $q$ ise tepe açısı $\varphi$ olan kapağın ağırlığı $2\pi R^2q(1-\cos\varphi)$'dir; dengeden

\begin{equation}\label{eq:kubbe} N_\varphi=-\frac{qR}{1+\cos\varphi},\qquad N_\theta=qR\Big(\frac{1}{1+\cos\varphi}-\cos\varphi\Big). \end{equation}

$N_\varphi$ her yerde basınçtır; $N_\theta$ ise $\varphi=51{,}8^\circ$'den sonra çekmeye döner. Yarım küre kubbelerin alt kısmında meridyen çatlakları bu yüzden görülür. Daha basık kubbeler ($\varphi_0<51{,}8^\circ$) tamamen basınç altında kalır, ama mesnette $N_\varphi$'nin yatay bileşenini taşıyan bir çekme halkası gerekir.

5. Membran ile eğilmenin ayrımı: kenar etkisi

Membran çözümü dengeyi sağlar ama her zaman uygunluğu sağlamaz. Örneğin iç basınçlı bir silindir yarıçap doğrultusunda $\delta=\dfrac{pr^2}{Et}\big(1-\tfrac{\nu}{2}\big)$ kadar genişlemek ister; ucu rijit bir flanşa kaynaklıysa orada genişleyemez. Bu uyumsuzluk kenarda eğilme momenti ve kesme kuvveti doğurur. Silindirin denklemi elastik zemine oturan kirişinkiyle aynıdır ve çözüm $e^{-\beta x}$ ile söner (Şekil 2):

\begin{equation}\label{eq:beta} \beta^4=\frac{3(1-\nu^2)}{r^2t^2},\qquad \frac1\beta=\frac{\sqrt{rt}}{[3(1-\nu^2)]^{1/4}}=0{,}778\sqrt{rt}\quad(\nu=0{,}3). \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Kenar etkisi (sınır tabakası)edge (boundary-layer) effect$1/\beta\sim\sqrt{rt}$mMembran çözümünün mesnet ya da birleşimdeki uyumsuzluğunu gidermek için doğan, kenardan $\sqrt{rt}$ mertebesinde mesafede sönen yerel eğilme.
Üstte radyal yer değiştirme w bölü delta'nın beta x'e göre değişimi: ankastre kenarda sıfırdan başlayıp hafifçe 1'i aşarak membran değerine (kesikli yatay 1 çizgisi) oturuyor. Altta eksenel eğilme momenti M bölü M0: kenarda −1'den başlıyor, beta x yaklaşık pi/2'de küçük pozitif tepe yapıyor ve artı eksi e üzeri eksi beta x zarfı içinde sönüyor; beta x = pi noktası işaretli. 0 1 βx w/δ membran: w = δ 0 π/2 π 3π/2 2π −1 −0,5 0 βx Mx/M0 ±e−βx βx = π'de zarf exp(−π) ≈ 0,043 ölçek: 1/β = 0,778 √(rt) (ν = 0,3); M₀ = 2β²Dδ üst: radyal yer değiştirme (ankastre kenarda w = 0, w′ = 0) · alt: eksenel eğilme momenti
Şekil 2. Ankastre uçlu, iç basınçlı silindirde kenar etkisi. Eğilme $\beta x=\pi$'de zarfın %4'üne iner; yani kenardan yaklaşık $2{,}4\sqrt{rt}$ uzakta kabuk yeniden membran gibi çalışır.

Ankastre kenarda moment $M_0=2\beta^2D\delta$, eğilme gerilmesi $\sigma_b=6M_0/t^2=1{,}54\,pr/t$'dir ($\nu=0{,}3$): yerel olarak çevresel membran gerilmesinden bile büyüktür. Ama etkilenen bölge yalnız $\sqrt{rt}$ mertebesindedir (ör. $r=1$ m, $t=10$ mm için 0,1 m). Sonuç: kabuk tasarımında membran çözümü genel gerilmeyi verir; mesnet, kalınlık değişimi ve farklı geometrilerin birleşim yerleri (silindir–kapak, silindir–koni) ayrıca kenar etkisi için kontrol edilir.

6. Büyük sehimli plakta membran etkisi

Düz bir plak küçük sehimde yalnız eğilmeyle çalışır. Sehim kalınlık mertebesine ($w_0\sim t$) ulaşınca orta yüzey uzar; kenarlar yaklaşamıyorsa plakta membran etkisi (çekme kuvveti) doğar ve plak yük arttıkça sertleşir. Kenarları basit mesnetli ve yer değiştiremeyen, açıklığı $L$ olan uzun bir şerit için tek terimli bir yaklaşım ($w=w_0\sin\pi x/L$, Galerkin) şunu verir:

\begin{equation}\label{eq:buyuk} \frac{qL^4}{E't^4}=\frac{\pi^5}{48}\,\frac{w_0}{t}+\frac{\pi^5}{16}\Big(\frac{w_0}{t}\Big)^3\approx6{,}38\,\frac{w_0}{t}+19{,}1\Big(\frac{w_0}{t}\Big)^3, \qquad E'=\frac{E}{1-\nu^2}. \end{equation}

İkinci terimin birinciye oranı $3(w_0/t)^2$'dir: $w_0=t$ olduğunda membran, eğilmenin üç katı rijitlik ekler. Ayrıca membran gerilmesinin eğilme gerilmesine oranı $w_0/(2t)$'dir. Kural olarak $w_0<0{,}2t$ ise doğrusal plak teorisi yeterlidir; daha büyük sehimlerde doğrusal teori sehimi ve gerilmeyi fazla tahmin eder (Örnek 13.2-2).

Geçerlilik sınırı

\eqref{eq:buyuk} tek terimli bir tahmindir (doğrusal kısımda kesin $6{,}40$ yerine $6{,}38$) ve kenarların düzlem içinde tutulu olduğunu varsayar. Kenarlar serbestçe yaklaşabiliyorsa şeritte membran kuvveti doğmaz; dört kenarı mesnetli plakta ise kenarlar serbest olsa bile bir miktar membran etkisi oluşur.

Uygulamalar: basınçlı tank ve kazanlar (membran gerilmesi + kenar kontrolü), betonarme ve yığma kubbeler (basınç, halka çekmesi, burkulma kontrolü), şişirilmiş membranlar ve hava destekli yapılar (eğilme rijitliği yok; yalnız çekme taşırlar, $N=pR$), ince cephe ve tank levhalarında büyük sehim.

7. Çözümlü örnekler

Örnek 13.2-1Temel

Küresel ve silindirik LPG tankı

Verilenler

İç basınç $p=1{,}6$ MPa, yarıçap $r=6$ m, izin verilen gerilme 160 MPa; $E=200$ GPa, $\nu=0{,}3$.

İstenenler

Küre ve aynı yarıçaplı silindir için gerekli cidar kalınlığı ve membran durumunda radyal genişleme.

Model ve kabuller

Membran teorisi \eqref{eq:laplace}; silindirde belirleyici gerilme çevresel gerilmedir. Radyal genişleme $\delta=r\varepsilon_\theta$, düzlem gerilme Hooke yasasıyla.

Çözüm

Küre: $t=pr/(2\sigma_{em})=1{,}6\cdot6000/320=30$ mm. Silindir: $t=pr/\sigma_{em}=60$ mm.

Küre: $\delta=\dfrac{r}{E}(\sigma-\nu\sigma)=\dfrac{6000\cdot160\cdot0{,}7}{200\,000}=3{,}36$ mm. Silindir: $\delta=\dfrac{r}{E}(\sigma_\theta-\nu\sigma_x)=\dfrac{6000(160-0{,}3\cdot80)}{200\,000}=4{,}08$ mm.

Birim kontrolü

MPa·mm/MPa = mm. $t/r=1/200$ ve $1/100$: ince kabuk kabulü sağlanıyor.

Fiziksel yorum

Küre yarı kalınlıkla yetinir; büyük depolarda imalat zorluğuna rağmen küre seçilmesinin nedeni budur. Silindirik tank yarı kalınlıkta yarım küre kapaklarla kapatılırsa silindir 4,08 mm, kapak 3,36 mm genişlemek ister; aradaki 0,72 mm fark birleşimde bir kenar etkisi doğurur ve kaynak dikişi bu yerel eğilme için de kontrol edilir.

Örnek 13.2-2Mühendislik uygulaması

Tank levhasında büyük sehim

Verilenler

Uzun bir çelik levha şeridi, $L=600$ mm aralıklı rijit kirişlere kaynaklı (dönme serbest kabul, kenarlar yaklaşamıyor); $t=5$ mm, $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$; hidrostatik basınç $q=20$ kPa.

İstenenler

Doğrusal teoriyle ve membran etkisiyle orta sehim ve en büyük gerilme.

Model ve kabuller

\eqref{eq:buyuk}; eğilme gerilmesi $\sigma_b=E'\pi^2tw_0/(2L^2)$, membran gerilmesi $\sigma_m=E'\pi^2w_0^2/(4L^2)$.

Çözüm

$E'=230{,}8$ GPa; $qL^4/(E't^4)=0{,}02\cdot600^4/(230\,769\cdot625)=17{,}97$.

Doğrusal: $w_0/t=17{,}97/6{,}38=2{,}82$ ⇒ $w_0=14{,}1$ mm; $\sigma_b=223$ MPa.

Membranlı: $6{,}38x+19{,}13x^3=17{,}97$ ⇒ $x=0{,}867$ (sayısal kök) ⇒ $w_0=4{,}33$ mm. $\sigma_b=68{,}5$ MPa, $\sigma_m=29{,}7$ MPa; yüzeyde toplam $98{,}2$ MPa.

Birim kontrolü

$qL^4/(E't^4)$: MPa·mm⁴/(MPa·mm⁴) boyutsuz ✓; gerilmeler MPa.

Fiziksel yorum

Doğrusal teori sehimi 3,3 kat, gerilmeyi 2,3 kat fazla verir; çünkü $w_0/t\approx2{,}8$ çıkmıştı ve bu teorinin geçerlilik sınırının çok dışındaydı. Membran etkisi ince levhaların gizli taşıma kapasitesidir; ama kenarlardaki kaynak ve kirişler bu çekmeyi ($N=\sigma_mt\approx150$ N/mm) taşıyacak biçimde tasarlanmalıdır.

8. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Silindirde $pr/2t$'yi belirleyici almakÇevresel gerilme $pr/t$, eksenelin iki katıdır.
Membran çözümünü mesnet ve birleşimde de geçerli saymakOrada uygunluk bozulur; $\sqrt{rt}$ mertebesinde bir bölgede eğilme gerilmesi eklenir.
$r_2$'yi paralel daire yarıçapı $r_0$ sanmak$r_2$ normal boyunca eksene uzaklıktır; $r_0=r_2\sin\varphi$.
Büyük sehimde doğrusal plak teorisini kullanmak$w_0\gtrsim0{,}2t$ ise membran etkisi hesaba katılmalıdır.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 13.2-1KolaySayısalKonik hazne

Yarı tepe açısı $30^\circ$ olan konik bir haznede $p=0{,}5$ MPa gaz basıncı var. Kesit yarıçapının $r_0=1$ m olduğu yerde $t=8$ mm için $\sigma_\theta$ ve $\sigma_\varphi$'yi bulun.

İpucu

$r_2=r_0/\cos\alpha$.

Çözüm

$\sigma_\theta=0{,}5\cdot1000/(8\cdot0{,}866)=72{,}2$ MPa; $\sigma_\varphi=36{,}1$ MPa. Aynı yarıçaplı silindire göre $1/\cos\alpha=1{,}155$ kat büyük.

Alıştırma 13.2-2OrtaSayısalBeton kubbe

Yarıçapı $R=30$ m, açıklık yarı açısı $\varphi_0=40^\circ$ olan 100 mm kalınlıklı beton kubbenin ağırlığı $q=2{,}4$ kN/m². Tepe ve kenarda $N_\varphi$, $N_\theta$'yı ve mesnet halkasındaki çekme kuvvetini bulun.

İpucu

\eqref{eq:kubbe}; halka çekmesi $T=|N_\varphi|\cos\varphi_0\cdot r_0$, $r_0=R\sin\varphi_0$.

Çözüm

Tepe: $N_\varphi=N_\theta=-36{,}0$ kN/m ($-0{,}36$ MPa). Kenar: $N_\varphi=-40{,}8$ kN/m, $N_\theta=-14{,}4$ kN/m. $r_0=19{,}28$ m; yatay itki $40{,}8\cdot0{,}766=31{,}2$ kN/m; $T=31{,}2\cdot19{,}28=602$ kN. Gerilmeler çok küçüktür; ince kubbede asıl kontroller halka çekmesi ve burkulmadır.

Alıştırma 13.2-3OrtaSayısalKenar etkisinin boyu

$r=500$ mm, $t=10$ mm, $p=2$ MPa olan silindirin ucu rijit flanşa kaynaklı ($\nu=0{,}3$). $1/\beta$, eğilmenin %4'e indiği uzaklık ve kenardaki eğilme gerilmesi nedir?

İpucu

\eqref{eq:beta}; $\sigma_b=1{,}54\,pr/t$.

Çözüm

$\sqrt{rt}=70{,}7$ mm, $1/\beta=55{,}0$ mm; $\pi/\beta=173$ mm. $\sigma_\theta=100$ MPa, $\sigma_b=154$ MPa; iç yüzeyde eksenel toplam $50+154=204$ MPa. Bu değer membran gerilmesinin iki katıdır ama yalnız flanşa yakın ~17 cm'lik bölgede geçerlidir.

Alıştırma 13.2-4ZorKavramsalElipsoit kapak

Yarı eksenleri $a$ (yatay) ve $b$ (eksen doğrultusunda) olan elipsoit kapağın ekvatorunda $r_1=b^2/a$, $r_2=a$'dır. $N_\theta$'yı bulun. $a/b=2$ olan standart kapakta ekvatorda ne olur?

İpucu

$N_\varphi=pa/2$'yi \eqref{eq:laplace}'in birincisine koyun.

Çözüm

$N_\theta=r_2(p-N_\varphi/r_1)=pa\big(1-\tfrac{a^2}{2b^2}\big)$. $a/b>\sqrt2$ ise $N_\theta$ basınca döner; $a/b=2$'de $N_\theta=-pa$. İç basınçlı bir kapta bile ekvator bölgesi çevresel basınç taşır ve ince kapaklarda yerel burkulma (buruşma) görülebilir.

10. Özet

Özet
  • Membran teorisi: ince kabuk yükü kalınlık boyunca düzgün teğet kuvvetlerle taşır; dönel kabukta $N_\varphi/r_1+N_\theta/r_2=p$.
  • Küre $pr/2t$; silindir $pr/t$ ve $pr/2t$; koni $pr_0/(t\cos\alpha)$.
  • Mesnet ve birleşimlerde uygunluk bozulur; kenar etkisi $\sqrt{rt}$ mertebesinde söner.
  • Büyük sehimli plakta membran etkisi rijitliği $1+3(w_0/t)^2$ katına çıkarır.

Sıradaki ders zamana bağlı malzeme davranışı: viskoelastik malzemeler.

11. Kaynaklar

  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Strength and Applied Elasticity, 4. baskı, Prentice Hall PTR, 2003 — Bölüm 13, Kısım B (ince kabuklarda membran gerilmeleri). ders klasöründe
  • S. Timoshenko, S. Woinowsky-Krieger, Theory of Plates and Shells, 2. baskı, McGraw-Hill, 1959 — büyük sehimli plaklar ve eğilmesiz kabuk deformasyonu bölümleri.
  • A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 10 (elastik zemine oturan kiriş benzeşimi), s. 357'den itibaren. ders klasöründe

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.