Akademik / MKC 523 / Hafta 6 / 6.2

Hafta 6 · Ders 6.2 · ~55 dk

Halka plaklar

Ortası delik bir plakta merkez koşulu kaybolur ve genel çözümün dört terimi de gerekir. Bu derste sabitleri iki kenarın koşullarından kuruyor, çıkmış final sorusunu kapalı biçimde çözüyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Halka plakta genel çözümün dört sabitini iç ve dış kenar koşullarından kurmak
  • Ankastre, basit mesnetli, serbest ve momentli kenar koşullarını yazmak
  • C₄ sabitini kesme kuvveti dengesiyle ilişkilendirmek
  • İç kenarı ankastre, dış kenarı momentli halka plağı kapalı biçimde çözmek
  • Küçük deliğin çökme ve teğetsel moment üzerindeki etkisini yorumlamak
Hafta
6 — Dairesel ve halka plaklar
Süre
~55 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 1 — Kiriş ve plak teorileri, ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri
Sınav
2026 final 3. soru (iç kenarı ankastre, dış kenarı m₀ momentli halka plak) Örnek 6.2-2'de çözülüyor.

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Mile bağlı disk, flanş, tank çatısı

Bir mile kaynaklanmış disk, bir boru flanşı, ortasında menhol açıklığı olan bir tank kapağı ya da göbeğinden bağlı bir diyafram ortası delik plaklardır. Delik iki şey değiştirir: merkezdeki düzgünlük koşulu kaybolur (genel çözümün dört terimi de gerekir) ve iç kenar yeni bir sınır olur. Üstelik delik ne kadar küçük olursa olsun, kenarındaki teğetsel moment dolu plağın merkezindekinin yaklaşık iki katına çıkabilir.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Ders 6.1: $w=C_1+C_2\ln r+C_3r^2+C_4r^2\ln r+qr^4/64D$; $M_r$, $M_\theta$, $Q_r$ bağıntıları; $z$, $w$, $q$ aşağı pozitif, pozitif moment altta çekme.
  • Dört bilinmeyenli doğrusal denklem takımı.

3. Halka plakta genel çözüm

İç yarıçapı $R_0$, dış yarıçapı $R$ olan halka plakta $r=0$ plağın dışında kaldığı için $\ln r$ ve $r^2\ln r$ terimlerini atmak için bir neden yoktur: dört sabitin dördü de kalır ve iç kenarın iki, dış kenarın iki koşulundan bulunur.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Halka plakannular plate$R_0\le r\le R$—Ortasında dairesel boşluk olan plak; iç ve dış kenarda ikişer sınır koşulu, genel çözümün dört sabitini belirler.

Homojen terimlerin momentlere ve kesmeye katkısı (Ders 6.1) bir arada:

\begin{equation}\label{eq:bil} \begin{aligned} M_r&=D(1-\nu)\frac{C_2}{r^2}-2D(1+\nu)C_3-D\big[2(1+\nu)\ln r+3+\nu\big]C_4-\frac{(3+\nu)qr^2}{16},\\ M_\theta&=-D(1-\nu)\frac{C_2}{r^2}-2D(1+\nu)C_3-D\big[2(1+\nu)\ln r+1+3\nu\big]C_4-\frac{(1+3\nu)qr^2}{16},\\ Q_r&=-\frac{4DC_4}{r}-\frac{qr}{2}. \end{aligned} \end{equation}
Fiziksel anlam

C₄ doğrudan dengeden gelir

$Q_r$ yalnız $C_4$'e bağlıdır. İç kenarda kesme biliniyorsa (serbest kenar: $Q_r(R_0)=0$; çizgisel yük $P$: $Q_r(R_0)=-P/2\pi R_0$) $C_4$ hemen bulunur. Bu, "$r$ yarıçaplı halkanın içindeki toplam yük çevredeki kesmeyle dengelenir" ifadesinin ta kendisidir.

İki kenarın koşullarını \eqref{eq:bil} ile yazınca dört bilinmeyenli bir doğrusal takım elde ederiz. Örneğin dış kenar basit mesnetli, iç kenar serbest plak için:

\begin{equation}\label{eq:mat} \begin{bmatrix} 1 & \ln R & R^2 & R^2\ln R\\ 0 & \tfrac{(1-\nu)}{R^2} & -2(1+\nu) & -\big[2(1+\nu)\ln R+3+\nu\big]\\ 0 & \tfrac{(1-\nu)}{R_0^2} & -2(1+\nu) & -\big[2(1+\nu)\ln R_0+3+\nu\big]\\ 0 & 0 & 0 & -4/R_0 \end{bmatrix} \begin{Bmatrix}C_1\\C_2\\C_3\\C_4\end{Bmatrix}= \begin{Bmatrix}-qR^4/64D\\ (3+\nu)qR^2/16D\\ (3+\nu)qR_0^2/16D\\ qR_0/2D\end{Bmatrix} \end{equation}

(satırlar: $w(R)=0$, $M_r(R)=0$, $M_r(R_0)=0$, $Q_r(R_0)=0$, hepsi $D$'ye bölünmüş). Aşağıdaki araç bu takımı her SK bileşimi için kurar ve sayısal olarak çözer.

Kenar türlerine göre koşullar ($r=c$ kenarı: $c=R_0$ ya da $R$)
Kenar1. koşul2. koşul
Ankastre (mil, kaynaklı göbek)$w(c)=0$$w'(c)=0$
Basit mesnet$w(c)=0$$M_r(c)=0$ (ya da verilen moment)
Serbest$M_r(c)=0$$Q_r(c)=0$ (ya da çizgisel yükten gelen değer)
Kenar momenti $m$$M_r(c)=m$$Q_r(c)=0$
Dikkat

Mesnetsiz plak çözülemez

İki kenar da serbest ya da yalnız momentli ise $C_1$ belirsiz kalır (plak rijit cisim gibi aşağı yukarı gidebilir) ve takım tekildir. En az bir kenarda $w=0$ koşulu olmalıdır.

4. Küçük delik etkisi

Dış kenarı basit mesnetli, iç kenarı serbest plakta $R_0\to0$ limitinde çökme dolu plağınkine yaklaşır (araçla: $R_0/R=0{,}002$'de fark %0,01). Ama delik kenarındaki teğetsel moment dolu plağın merkez değerine yaklaşmaz:

$$ M_\theta(R_0)\ \xrightarrow{R_0\to0}\ 2\times\frac{(3+\nu)qR^2}{16}. $$

Delikte $M_r=0$ olmak zorundadır; dolu plakta merkezde $M_r=M_\theta$ idi. Bu ani yeniden dağılım bir gerilme yoğunlaşmasıdır (çekme levhasındaki deliğin $K_t$'sine benzer; bkz. Hafta 12). $R_0/R=0{,}25$'te oran 1,68'dir.

5. Çözümlü örnekler

Örnek 6.2-1Temel

Ortası delik, dış kenarı basit mesnetli plak

Verilenler

Çelik halka plak: $R=0{,}6$ m, $R_0=0{,}15$ m, $h=12$ mm, $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$; dış kenar basit mesnetli, iç kenar serbest; düzgün $q=5$ kPa.

İstenenler

Delik kenarında çökme ve en büyük gerilme; aynı boyutta dolu plakla karşılaştırma.

Model ve kabuller

\eqref{eq:mat}; $D=Eh^3/12(1-\nu^2)=33\,231$ N·m. Takım sayısal çözüldü (araçla aynı).

Çözüm

Son satırdan $C_4=-qR_0^2/(8D)$; kalan üç denklem $C_1,C_2,C_3$'ü verir.

Delik kenarında: $w(R_0)=1{,}48$ mm, $M_r=0$, $M_\theta=624{,}5$ N·m/m ⇒ $\sigma_\theta=6M_\theta/h^2=26{,}0$ MPa. Dış kenarda $M_\theta=177$ N·m/m. Mesnet tepkisi $q\pi(R^2-R_0^2)=5{,}30$ kN ✓.

Dolu plak: $w_0=1{,}24$ mm, $M_0=(3+\nu)qR^2/16=371$ N·m/m, $\sigma=15{,}5$ MPa.

Birim kontrolü

$C_i$ uzunluk (mm); $M$ N·m/m; $6M/h^2$: (N·m/m)/m² = N/m² ✓.

Fiziksel yorum

Delik plağı yumuşatır (çökme %19 artar) ve en büyük gerilmeyi %68 artırır. Gerilme artık delik kenarında ve teğetsel doğrultudadır: yorulma çatlakları bu tür kapaklarda delik çevresinde radyal doğrultuda başlar.

Örnek 6.2-2Çıkmış soru

2026 final, 3. soru: iç kenarı ankastre, dış kenarı momentli halka plak

Verilenler

İç yarıçap $R_0$, dış yarıçap $R$; $r=R_0$'da ankastre; $r=R$ kenarında düzgün eğilme momenti $m_0$; yayılı yük yok (Şekil 1).

İstenenler

$w(r)$, $M_r(r)$, $M_\theta(r)$.

Model ve kabuller

Genel çözüm, $q=0$. SK: $w(R_0)=0$, $w'(R_0)=0$, $M_r(R)=m_0$, $Q_r(R)=0$. Türetme ve kontrol SymPy ile yapıldı; araçta "Final S3" düğmesi aynı problemi yükler.

Çözüm

1) $C_4$. $Q_r=-4DC_4/r$ ve $Q_r(R)=0$ ⇒ $C_4=0$ (dış kenarda kesme yok, plak üzerinde yük yok: hiçbir yarıçapta kesme olamaz). Kalan: $w=C_1+C_2\ln r+C_3r^2$, $w'=C_2/r+2C_3r$.

2) Momentler. \eqref{eq:bil}'den $M_r=D(1-\nu)C_2/r^2-2D(1+\nu)C_3$, $M_\theta=-D(1-\nu)C_2/r^2-2D(1+\nu)C_3$.

3) Koşullar. $w'(R_0)=0$ ⇒ $C_2=-2C_3R_0^2$. $M_r(R)=m_0$ ⇒ $-2DC_3\big[(1+\nu)+(1-\nu)R_0^2/R^2\big]=m_0$:

$$ C_3=-\frac{m_0R^2}{2D\,N},\qquad C_2=\frac{m_0R^2R_0^2}{D\,N},\qquad N=(1+\nu)R^2+(1-\nu)R_0^2 . $$

$w(R_0)=0$ ⇒ $C_1=-C_2\ln R_0-C_3R_0^2$. Toplayınca:

\begin{equation}\label{eq:s3} \boxed{\begin{aligned} w(r)&=-\frac{m_0R^2}{2D\,N}\left[r^2-R_0^2-2R_0^2\ln\frac{r}{R_0}\right],\\ M_r(r)&=\frac{m_0R^2}{N}\left[(1+\nu)+(1-\nu)\frac{R_0^2}{r^2}\right],\qquad M_\theta(r)=\frac{m_0R^2}{N}\left[(1+\nu)-(1-\nu)\frac{R_0^2}{r^2}\right]. \end{aligned}} \end{equation}

Kontroller. $M_r(R)=m_0$ ✓; $r=R_0$'da $M_\theta=\nu M_r$ (ankastre kenarda $w'=0$ ⇒ $M_\theta=-D\nu w''=\nu M_r$) ✓; $R_0\to0$'da $M_r=M_\theta=m_0$ ve $w=-m_0r^2/2D(1+\nu)$: dolu plağın saf eğilmesi ✓. En büyük moment iç kenarda: $M_r(R_0)=2m_0R^2/N$. $R_0/R=0{,}25$, $\nu=0{,}3$ için $M_r(R_0)=1{,}488\,m_0$, $w(R)=-0{,}2844\,m_0R^2/D$ (Şekil 2).

Birim kontrolü

$m_0R^2/(DN)$: (N·m/m)·m²/(N·m·m²) = 1/m; köşeli parantez m² ⇒ $w$ [m] ✓. $M_r$, $M_\theta$: $m_0$ çarpı boyutsuz oran ✓.

Fiziksel yorum

Pozitif $m_0$ (altta çekme) dış kenarı yukarı kaldırır ($w<0$). $\ln$ terimi iç kenardaki ankastrelikten gelir: dolu plakta bu terim yasaktı. Ankastre iç kenardaki moment dış kenardakinin 1,49 katıdır: dış kenara uygulanan moment, mil bağlantısını daha çok zorlar.

Solda ortası delik halka plağın planı: dış yarıçap R ve iç yarıçap R0. Sağda yarım kesit: eksen çizgisi, iç kenarda taralı mil bloğuna ankastre bağlı plak, dış kenarda turuncu dönen okla m0 momenti ve kesikli çizgiyle yukarı kalkan çökme eğrisi; R0 ve R ölçüleri ve sınır koşulları yazılı. R R0 plan: iç kenar mile ankastre eksen m0 çökme (m0 > 0 iken yukarı) R0 R r = R0: w = 0, w′ = 0 · r = R: Mr = m0, Qr = 0
Şekil 1. 2026 final 3. sorusu: iç kenarı ankastre, dış kenarına düzgün $m_0$ momenti uygulanan halka plak.
İki grafik, yatay eksen r/R 0,25'ten 1'e. Solda boyutsuz çökme wD/(m0R²): iç kenarda 0'dan dış kenarda −0,2844'e eğimi artarak inen eğri. Sağda Mr/m0 iç kenarda 1,488'den dış kenarda 1'e azalan sürekli eğri; Mθ/m0 iç kenarda 0,447'den dış kenarda 0,935'e artan kesikli eğri. −0,3 −0,2 −0,1 0 0,25 0,5 0,75 1 r/R Çökme w·D/(m₀R²) w −0,2844 0 0,5 1 1,5 0,25 0,5 0,75 1 r/R Momentler M/m₀ Mr Mθ 1,488 R0/R = 0,25, ν = 0,3; pozitif m0 kenarları yukarı kaldırır (w < 0)
Şekil 2. Final 3. sorusunun çözümü \eqref{eq:s3} ($R_0/R=0{,}25$, $\nu=0{,}3$). En büyük moment ankastre iç kenarda: $M_r=1{,}488\,m_0$.

Kendiniz deneyin

Araç halka kipinde açılır ve Final S3 verisini gösterir. İç kenarı "serbest", dışı "basit mesnet" yapıp $R_0/R$'yi küçültün: delik kenarındaki $M_\theta$'nın dolu plağın merkez değerinin iki katına yaklaştığını görün.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

6. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Halka plakta $\ln r$ ya da $r^2\ln r$ terimini atmak$r=0$ plakta değil; dört sabit de kalır, iki kenarın dört koşulu belirler.
Serbest kenarda $w'=0$ yazmakSerbest: $M_r=0$, $Q_r=0$. Eğim ancak ankastrede sıfırdır.
Momentli kenarda $Q_r$ koşulunu unutmakKenar momenti tek koşuldur; ikincisi $Q_r=0$ (çizgisel yük yoksa).
Küçük delik "önemsizdir" demekÇökme için doğru, gerilme için yanlış: $M_\theta$ delikte yaklaşık iki katına çıkar.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 6.2-1KolayKavramsalHangi sabitler kalır?

Yayılı yük olmayan ($q=0$) ve hiçbir kenarında çizgisel kesme kuvveti etkimeyen bir halka plakta $C_4$ neden sıfırdır? Bu durumda $M_r+M_\theta$ için ne söylenebilir?

İpucu

$Q_r=-4DC_4/r$; ayrıca \eqref{eq:bil}'deki $C_2$ terimleri toplamda birbirini götürür.

Çözüm

Herhangi bir $r$'deki $Q_r$, iç kenar ile $r$ arasındaki yükü dengeler; yük ve kenar kesmesi yoksa $Q_r\equiv0$ ⇒ $C_4=0$. O zaman $M_r+M_\theta=-4D(1+\nu)C_3$ sabittir: moment toplamı plak boyunca değişmez (Lamé'nin kalın cidarlı silindir çözümüne benzer yapı).

Alıştırma 6.2-2OrtaÇıkmış soru tipiİç kenar basit mesnetli olursa

Final sorusunda iç kenar ankastre yerine basit mesnetli olsaydı ($w(R_0)=0$, $M_r(R_0)=0$) $M_r(r)$ ve $M_\theta(r)$ ne olurdu? $R_0/R=0{,}25$ için $M_\theta(R_0)$'ı bulun.

İpucu

$C_4=0$; $M_r=\alpha/r^2+\beta$ biçimindedir. İki moment koşulu $\alpha$ ve $\beta$'yı verir.

Çözüm

$M_r=\dfrac{m_0R^2}{R^2-R_0^2}\Big(1-\dfrac{R_0^2}{r^2}\Big)$, $M_\theta=\dfrac{m_0R^2}{R^2-R_0^2}\Big(1+\dfrac{R_0^2}{r^2}\Big)$. $M_\theta(R_0)=2m_0R^2/(R^2-R_0^2)=2/(1-0{,}0625)\,m_0=2{,}133\,m_0$. Sonuç $\nu$'den bağımsızdır; ankastre durumdaki en büyük moment $1{,}488\,m_0$ idi.

Alıştırma 6.2-3OrtaSayısalFinal sorusu, sayılarla

$R=0{,}5$ m, $R_0=0{,}1$ m, $h=8$ mm çelik ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$), $m_0=200$ N·m/m. Dış kenarın çökmesini ve ankastre kenardaki en büyük gerilmeyi bulun. Araçla doğrulayın.

İpucu

$N=(1+\nu)R^2+(1-\nu)R_0^2$; $M_r(R_0)=2m_0R^2/N$.

Çözüm

$D=9846$ N·m; $N=0{,}332$ m². $M_r(R_0)=2\cdot200\cdot0{,}25/0{,}332=301{,}2$ N·m/m ⇒ $\sigma=6\cdot301{,}2/0{,}008^2=28{,}2$ MPa. $w(R)=-\frac{200\cdot0{,}25}{2\cdot9846\cdot0{,}332}\big[0{,}25-0{,}01-0{,}02\ln5\big]=-1{,}59$ mm (yukarı).

Alıştırma 6.2-4ZorTüretmeTakımı kurmak

İç kenarı mile ankastre, dış kenarı basit mesnetli, düzgün $q$ yüklü halka plak için \eqref{eq:mat} benzeri $4\times4$ takımı yazın. Hangi satır $C_4$'ü tek başına vermez, neden? (İpucu: mesnet tepkileri bilinmiyor.)

İpucu

Koşullar: $w(R_0)=0$, $w'(R_0)=0$, $w(R)=0$, $M_r(R)=0$.

Çözüm

Satırlar: $[1,\ \ln R_0,\ R_0^2,\ R_0^2\ln R_0]$ ⇒ $-qR_0^4/64D$; $[0,\ 1/R_0,\ 2R_0,\ R_0(2\ln R_0+1)]$ ⇒ $-qR_0^3/16D$; $[1,\ \ln R,\ R^2,\ R^2\ln R]$ ⇒ $-qR^4/64D$; $M_r(R)$ satırı \eqref{eq:mat}'in ikinci satırıyla aynı. Burada hiçbir kenarda $Q_r$ bilinmiyor: plak iki mesnetli, hiperstatiktir; yükün ne kadarının içe ne kadarının dışa gittiği ($C_4$) dört denklemin birlikte çözümünden çıkar. Araç bu durumda iki tepkinin toplamının $q\pi(R^2-R_0^2)$'ye eşit olduğunu da gösterir.

8. Özet

Özet
  • Halka plakta dört sabit de kalır; iç ve dış kenarın ikişer koşulu $4\times4$ doğrusal takımı oluşturur.
  • $Q_r=-4DC_4/r-qr/2$: iç kenarda kesme biliniyorsa $C_4$ doğrudan bulunur; iki kenar da mesnetliyse takımla birlikte çıkar.
  • Final S3: $w=-\frac{m_0R^2}{2DN}\big[r^2-R_0^2-2R_0^2\ln\frac r{R_0}\big]$, $M_{r,\theta}=\frac{m_0R^2}{N}\big[(1+\nu)\pm(1-\nu)\frac{R_0^2}{r^2}\big]$, $N=(1+\nu)R^2+(1-\nu)R_0^2$.
  • Küçük delik çökmeyi az, teğetsel momenti çok (yaklaşık 2 kat) etkiler.

Plak haftaları burada bitiyor. Hafta 7'de küçük deformasyon kabulünü bırakıp büyük deformasyona geçiyoruz.

9. Kaynaklar

  • S. Timoshenko, S. Woinowsky-Krieger, Theory of Plates and Shells, 2. baskı, McGraw-Hill, 1959 — Dairesel plakların simetrik eğilmesi: ortası delik plaklar.
  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 13, §13.8 (s. 617–621): eksenel simetrik plak denklemi ve sınır koşulları. ders klasöründe

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.