Bu derste öğrenecekleriniz
- Halka plakta genel çözümün dört sabitini iç ve dış kenar koşullarından kurmak
- Ankastre, basit mesnetli, serbest ve momentli kenar koşullarını yazmak
- C₄ sabitini kesme kuvveti dengesiyle ilişkilendirmek
- İç kenarı ankastre, dış kenarı momentli halka plağı kapalı biçimde çözmek
- Küçük deliğin çökme ve teğetsel moment üzerindeki etkisini yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Mile bağlı disk, flanş, tank çatısı
Bir mile kaynaklanmış disk, bir boru flanşı, ortasında menhol açıklığı olan bir tank kapağı ya da göbeğinden bağlı bir diyafram ortası delik plaklardır. Delik iki şey değiştirir: merkezdeki düzgünlük koşulu kaybolur (genel çözümün dört terimi de gerekir) ve iç kenar yeni bir sınır olur. Üstelik delik ne kadar küçük olursa olsun, kenarındaki teğetsel moment dolu plağın merkezindekinin yaklaşık iki katına çıkabilir.
2. Ön bilgiler
- Ders 6.1: $w=C_1+C_2\ln r+C_3r^2+C_4r^2\ln r+qr^4/64D$; $M_r$, $M_\theta$, $Q_r$ bağıntıları; $z$, $w$, $q$ aşağı pozitif, pozitif moment altta çekme.
- Dört bilinmeyenli doğrusal denklem takımı.
3. Halka plakta genel çözüm
İç yarıçapı $R_0$, dış yarıçapı $R$ olan halka plakta $r=0$ plağın dışında kaldığı için $\ln r$ ve $r^2\ln r$ terimlerini atmak için bir neden yoktur: dört sabitin dördü de kalır ve iç kenarın iki, dış kenarın iki koşulundan bulunur.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Halka plak | annular plate | $R_0\le r\le R$ | — | Ortasında dairesel boşluk olan plak; iç ve dış kenarda ikişer sınır koşulu, genel çözümün dört sabitini belirler. |
Homojen terimlerin momentlere ve kesmeye katkısı (Ders 6.1) bir arada:
\begin{equation}\label{eq:bil} \begin{aligned} M_r&=D(1-\nu)\frac{C_2}{r^2}-2D(1+\nu)C_3-D\big[2(1+\nu)\ln r+3+\nu\big]C_4-\frac{(3+\nu)qr^2}{16},\\ M_\theta&=-D(1-\nu)\frac{C_2}{r^2}-2D(1+\nu)C_3-D\big[2(1+\nu)\ln r+1+3\nu\big]C_4-\frac{(1+3\nu)qr^2}{16},\\ Q_r&=-\frac{4DC_4}{r}-\frac{qr}{2}. \end{aligned} \end{equation}C₄ doğrudan dengeden gelir
$Q_r$ yalnız $C_4$'e bağlıdır. İç kenarda kesme biliniyorsa (serbest kenar: $Q_r(R_0)=0$; çizgisel yük $P$: $Q_r(R_0)=-P/2\pi R_0$) $C_4$ hemen bulunur. Bu, "$r$ yarıçaplı halkanın içindeki toplam yük çevredeki kesmeyle dengelenir" ifadesinin ta kendisidir.
İki kenarın koşullarını \eqref{eq:bil} ile yazınca dört bilinmeyenli bir doğrusal takım elde ederiz. Örneğin dış kenar basit mesnetli, iç kenar serbest plak için:
\begin{equation}\label{eq:mat} \begin{bmatrix} 1 & \ln R & R^2 & R^2\ln R\\ 0 & \tfrac{(1-\nu)}{R^2} & -2(1+\nu) & -\big[2(1+\nu)\ln R+3+\nu\big]\\ 0 & \tfrac{(1-\nu)}{R_0^2} & -2(1+\nu) & -\big[2(1+\nu)\ln R_0+3+\nu\big]\\ 0 & 0 & 0 & -4/R_0 \end{bmatrix} \begin{Bmatrix}C_1\\C_2\\C_3\\C_4\end{Bmatrix}= \begin{Bmatrix}-qR^4/64D\\ (3+\nu)qR^2/16D\\ (3+\nu)qR_0^2/16D\\ qR_0/2D\end{Bmatrix} \end{equation}(satırlar: $w(R)=0$, $M_r(R)=0$, $M_r(R_0)=0$, $Q_r(R_0)=0$, hepsi $D$'ye bölünmüş). Aşağıdaki araç bu takımı her SK bileşimi için kurar ve sayısal olarak çözer.
| Kenar | 1. koşul | 2. koşul |
|---|---|---|
| Ankastre (mil, kaynaklı göbek) | $w(c)=0$ | $w'(c)=0$ |
| Basit mesnet | $w(c)=0$ | $M_r(c)=0$ (ya da verilen moment) |
| Serbest | $M_r(c)=0$ | $Q_r(c)=0$ (ya da çizgisel yükten gelen değer) |
| Kenar momenti $m$ | $M_r(c)=m$ | $Q_r(c)=0$ |
Mesnetsiz plak çözülemez
İki kenar da serbest ya da yalnız momentli ise $C_1$ belirsiz kalır (plak rijit cisim gibi aşağı yukarı gidebilir) ve takım tekildir. En az bir kenarda $w=0$ koşulu olmalıdır.
4. Küçük delik etkisi
Dış kenarı basit mesnetli, iç kenarı serbest plakta $R_0\to0$ limitinde çökme dolu plağınkine yaklaşır (araçla: $R_0/R=0{,}002$'de fark %0,01). Ama delik kenarındaki teğetsel moment dolu plağın merkez değerine yaklaşmaz:
$$ M_\theta(R_0)\ \xrightarrow{R_0\to0}\ 2\times\frac{(3+\nu)qR^2}{16}. $$Delikte $M_r=0$ olmak zorundadır; dolu plakta merkezde $M_r=M_\theta$ idi. Bu ani yeniden dağılım bir gerilme yoğunlaşmasıdır (çekme levhasındaki deliğin $K_t$'sine benzer; bkz. Hafta 12). $R_0/R=0{,}25$'te oran 1,68'dir.
5. Çözümlü örnekler
Ortası delik, dış kenarı basit mesnetli plak
Verilenler
Çelik halka plak: $R=0{,}6$ m, $R_0=0{,}15$ m, $h=12$ mm, $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$; dış kenar basit mesnetli, iç kenar serbest; düzgün $q=5$ kPa.
İstenenler
Delik kenarında çökme ve en büyük gerilme; aynı boyutta dolu plakla karşılaştırma.
Model ve kabuller
\eqref{eq:mat}; $D=Eh^3/12(1-\nu^2)=33\,231$ N·m. Takım sayısal çözüldü (araçla aynı).
Çözüm
Son satırdan $C_4=-qR_0^2/(8D)$; kalan üç denklem $C_1,C_2,C_3$'ü verir.
Delik kenarında: $w(R_0)=1{,}48$ mm, $M_r=0$, $M_\theta=624{,}5$ N·m/m ⇒ $\sigma_\theta=6M_\theta/h^2=26{,}0$ MPa. Dış kenarda $M_\theta=177$ N·m/m. Mesnet tepkisi $q\pi(R^2-R_0^2)=5{,}30$ kN ✓.
Dolu plak: $w_0=1{,}24$ mm, $M_0=(3+\nu)qR^2/16=371$ N·m/m, $\sigma=15{,}5$ MPa.
Birim kontrolü
$C_i$ uzunluk (mm); $M$ N·m/m; $6M/h^2$: (N·m/m)/m² = N/m² ✓.
Fiziksel yorum
Delik plağı yumuşatır (çökme %19 artar) ve en büyük gerilmeyi %68 artırır. Gerilme artık delik kenarında ve teğetsel doğrultudadır: yorulma çatlakları bu tür kapaklarda delik çevresinde radyal doğrultuda başlar.
Kendiniz deneyin
Araç halka kipinde açılır ve Final S3 verisini gösterir. İç kenarı "serbest", dışı "basit mesnet" yapıp $R_0/R$'yi küçültün: delik kenarındaki $M_\theta$'nın dolu plağın merkez değerinin iki katına yaklaştığını görün.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
6. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Halka plakta $\ln r$ ya da $r^2\ln r$ terimini atmak | $r=0$ plakta değil; dört sabit de kalır, iki kenarın dört koşulu belirler. |
| Serbest kenarda $w'=0$ yazmak | Serbest: $M_r=0$, $Q_r=0$. Eğim ancak ankastrede sıfırdır. |
| Momentli kenarda $Q_r$ koşulunu unutmak | Kenar momenti tek koşuldur; ikincisi $Q_r=0$ (çizgisel yük yoksa). |
| Küçük delik "önemsizdir" demek | Çökme için doğru, gerilme için yanlış: $M_\theta$ delikte yaklaşık iki katına çıkar. |
7. Alıştırmalar
Alıştırma 6.2-1KolayKavramsalHangi sabitler kalır?
Yayılı yük olmayan ($q=0$) ve hiçbir kenarında çizgisel kesme kuvveti etkimeyen bir halka plakta $C_4$ neden sıfırdır? Bu durumda $M_r+M_\theta$ için ne söylenebilir?
İpucu
$Q_r=-4DC_4/r$; ayrıca \eqref{eq:bil}'deki $C_2$ terimleri toplamda birbirini götürür.
Çözüm
Herhangi bir $r$'deki $Q_r$, iç kenar ile $r$ arasındaki yükü dengeler; yük ve kenar kesmesi yoksa $Q_r\equiv0$ ⇒ $C_4=0$. O zaman $M_r+M_\theta=-4D(1+\nu)C_3$ sabittir: moment toplamı plak boyunca değişmez (Lamé'nin kalın cidarlı silindir çözümüne benzer yapı).
Alıştırma 6.2-2OrtaÇıkmış soru tipiİç kenar basit mesnetli olursa
Final sorusunda iç kenar ankastre yerine basit mesnetli olsaydı ($w(R_0)=0$, $M_r(R_0)=0$) $M_r(r)$ ve $M_\theta(r)$ ne olurdu? $R_0/R=0{,}25$ için $M_\theta(R_0)$'ı bulun.
İpucu
$C_4=0$; $M_r=\alpha/r^2+\beta$ biçimindedir. İki moment koşulu $\alpha$ ve $\beta$'yı verir.
Çözüm
$M_r=\dfrac{m_0R^2}{R^2-R_0^2}\Big(1-\dfrac{R_0^2}{r^2}\Big)$, $M_\theta=\dfrac{m_0R^2}{R^2-R_0^2}\Big(1+\dfrac{R_0^2}{r^2}\Big)$. $M_\theta(R_0)=2m_0R^2/(R^2-R_0^2)=2/(1-0{,}0625)\,m_0=2{,}133\,m_0$. Sonuç $\nu$'den bağımsızdır; ankastre durumdaki en büyük moment $1{,}488\,m_0$ idi.
Alıştırma 6.2-3OrtaSayısalFinal sorusu, sayılarla
$R=0{,}5$ m, $R_0=0{,}1$ m, $h=8$ mm çelik ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$), $m_0=200$ N·m/m. Dış kenarın çökmesini ve ankastre kenardaki en büyük gerilmeyi bulun. Araçla doğrulayın.
İpucu
$N=(1+\nu)R^2+(1-\nu)R_0^2$; $M_r(R_0)=2m_0R^2/N$.
Çözüm
$D=9846$ N·m; $N=0{,}332$ m². $M_r(R_0)=2\cdot200\cdot0{,}25/0{,}332=301{,}2$ N·m/m ⇒ $\sigma=6\cdot301{,}2/0{,}008^2=28{,}2$ MPa. $w(R)=-\frac{200\cdot0{,}25}{2\cdot9846\cdot0{,}332}\big[0{,}25-0{,}01-0{,}02\ln5\big]=-1{,}59$ mm (yukarı).
Alıştırma 6.2-4ZorTüretmeTakımı kurmak
İç kenarı mile ankastre, dış kenarı basit mesnetli, düzgün $q$ yüklü halka plak için \eqref{eq:mat} benzeri $4\times4$ takımı yazın. Hangi satır $C_4$'ü tek başına vermez, neden? (İpucu: mesnet tepkileri bilinmiyor.)
İpucu
Koşullar: $w(R_0)=0$, $w'(R_0)=0$, $w(R)=0$, $M_r(R)=0$.
Çözüm
Satırlar: $[1,\ \ln R_0,\ R_0^2,\ R_0^2\ln R_0]$ ⇒ $-qR_0^4/64D$; $[0,\ 1/R_0,\ 2R_0,\ R_0(2\ln R_0+1)]$ ⇒ $-qR_0^3/16D$; $[1,\ \ln R,\ R^2,\ R^2\ln R]$ ⇒ $-qR^4/64D$; $M_r(R)$ satırı \eqref{eq:mat}'in ikinci satırıyla aynı. Burada hiçbir kenarda $Q_r$ bilinmiyor: plak iki mesnetli, hiperstatiktir; yükün ne kadarının içe ne kadarının dışa gittiği ($C_4$) dört denklemin birlikte çözümünden çıkar. Araç bu durumda iki tepkinin toplamının $q\pi(R^2-R_0^2)$'ye eşit olduğunu da gösterir.
8. Özet
- Halka plakta dört sabit de kalır; iç ve dış kenarın ikişer koşulu $4\times4$ doğrusal takımı oluşturur.
- $Q_r=-4DC_4/r-qr/2$: iç kenarda kesme biliniyorsa $C_4$ doğrudan bulunur; iki kenar da mesnetliyse takımla birlikte çıkar.
- Final S3: $w=-\frac{m_0R^2}{2DN}\big[r^2-R_0^2-2R_0^2\ln\frac r{R_0}\big]$, $M_{r,\theta}=\frac{m_0R^2}{N}\big[(1+\nu)\pm(1-\nu)\frac{R_0^2}{r^2}\big]$, $N=(1+\nu)R^2+(1-\nu)R_0^2$.
- Küçük delik çökmeyi az, teğetsel momenti çok (yaklaşık 2 kat) etkiler.
Plak haftaları burada bitiyor. Hafta 7'de küçük deformasyon kabulünü bırakıp büyük deformasyona geçiyoruz.
9. Kaynaklar
- S. Timoshenko, S. Woinowsky-Krieger, Theory of Plates and Shells, 2. baskı, McGraw-Hill, 1959 — Dairesel plakların simetrik eğilmesi: ortası delik plaklar.
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 13, §13.8 (s. 617–621): eksenel simetrik plak denklemi ve sınır koşulları. ders klasöründe
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.