Bu derste öğrenecekleriniz
- Yük eşdeğerliği fikriyle Timoshenko çözümünü Euler–Bernoulli çözümünden türetmek ve altı mesnet durumu için ilişkileri yazmak
- Kayma parametresi Ω'yı tanımlamak; en büyük sehim oranını 1 + cΩ biçiminde hesaplamak
- Statikçe belirli ve hiperstatik kirişlerde kayma esnekliğinin iç kuvvetlere etkisini ayırt etmek
- Reddy kirişinin ek ikinci mertebe denklemini, sınır tabakasını ve etkin K = 5/6 sonucunu açıklamak
- L/h ve E/G'ye bakarak kayma deformasyonunun önemli olduğu durumları belirlemek
1. Neden öğreniyoruz?
Kısa ve derin bir ahşap kiriş
Bir yapıda $3$ m açıklıklı, $600$ mm yüksekliğinde lamine ahşap bir kiriş, bir ucunda betonarme perdeye ankastre, diğer ucunda bir kolona oturuyor. Lisans mukavemetinden bildiğimiz Euler–Bernoulli kirişiyle ankastre momenti $qL^2/8$, en büyük sehimi de $qL^4/(185D)$ dolayında buluruz. Oysa ahşabın kayma modülü elastisite modülünün yaklaşık on yedide biridir ve bu kiriş yalnız beş kat uzunluğunda yüksekliğe sahiptir. Bu durumda gerçek sehim, Euler–Bernoulli değerinin neredeyse üç katıdır; daha da önemlisi ankastre momenti %18 küçülür, açıklık momenti %12 büyür.
Elimizde üç teori var (Hafta 2). Hangisini ne zaman kullanmalıyız? Bunu cevaplamanın en temiz yolu, aynı kirişi üçüyle birden çözüp farkı tek bir boyutsuz sayıyla ifade etmektir. Örnek 3.1-2'de bu kirişi çözüyoruz.
2. Ön bilgiler
Hafta 2'den hatırlatma ve bu dersin işaret kabulü
- Euler–Bernoulli (EBT): $u=-z\,w'$, $M=-D\,w''$, $D\,w''''=q$ ($D=EI$).
- Timoshenko (TBT): $u=z\,\phi$, $M=D\,\phi'$, $Q=KGA\,(\phi+w')$, $Q=M'$, $-Q'=q$. $K$ kayma düzeltme katsayısıdır (dikdörtgende $5/6$ ya da Cowper'ın $10(1+\nu)/(12+11\nu)$ değeri).
- Reddy–Bickford (RBT): $u=z\,\phi-\alpha z^3(\phi+w')$, $\alpha=4/(3h^2)$; kayma şekil değiştirmesi kalınlık boyunca paraboliktir ve üst/alt yüzeyde sıfırdır; $K$ gerekmez.
- İşaret kabulü: $x$ kiriş ekseni, $z$ yukarı; yayılı yük $q$, tekil yük $P$ ve çökme $w$ aynı yönde pozitif alınır. Aşağı yönlü yükte hepsi negatif çıkar; oranlar ve büyüklükler değişmez. Momentin işareti $M=-Dw''$ ile tanımlıdır.
3. Ortak fikir: aynı yük, aynı denge
Üç teorinin kinematiği farklıdır ama hepsi aynı dış yükü taşır. Kesit bileşkeleri cinsinden yazılınca denge denklemleri malzemeden ve kinematik kabulden bağımsızdır:
\begin{equation}\label{eq:denge} \frac{dM}{dx}=Q,\qquad -\frac{dQ}{dx}=q . \end{equation}Öyleyse aynı $q(x)$ altında TBT ve EBT kirişlerinin kesme kuvvetleri ve momentleri, ancak homojen denklemin çözümleri kadar farklı olabilir: $Q_T=Q_E+C_1$, $M_T=M_E+C_1x+C_2$. Bu basit gözlem — yük eşdeğerliği — bütün kapalı ilişkilerin kaynağıdır. Sabitleri sınır koşulları belirler. İki kirişin sınır koşulları "aynı türden" olduğundan (basit mesnette $w=M=0$, ankastrede $w=0$ ve dönme sıfır, serbest uçta $M=Q=0$) sabitler çoğu durumda sıfır çıkar.
Türetme Genel EBT–TBT ilişkisi
TBT momenti $M_T=D\phi_T'$, EBT momenti $M_E=-Dw_E''$ olduğundan $D\phi_T'=-Dw_E''+C_1x+C_2$; bir kez integre edersek
$$ D\,\phi_T=-D\,w_E'+C_1\frac{x^2}{2}+C_2x+C_3 . $$Kayma bağıntısı $Q_T=KGA(\phi_T+w_T')$'den $w_T'=Q_T/KGA-\phi_T$. $Q_T=Q_E+C_1$ ve $\int Q_E\,dx=M_E$ kullanılarak bir kez daha integre edilince
$$ w_T=w_E+\frac{M_E+C_1x}{KGA}-\frac{1}{D}\Big(C_1\frac{x^3}{6}+C_2\frac{x^2}{2}+C_3x+C_4\Big). $$Dört sabit, kirişin iki ucundaki dört sınır koşulundan bulunur. Basit mesnetli kirişte $M_T(0)=M_E(0)=0$ ⇒ $C_2=0$, $M_T(L)=0$ ⇒ $C_1=0$, $w_T(0)=0$ ⇒ $C_4=0$, $w_T(L)=0$ ⇒ $C_3=0$. Konsolda ($x=0$ ankastre, $x=L$ serbest) $C_1=C_2=0$ ($Q$ ve $M$ uçta sıfır), $\phi_T(0)=0$ ⇒ $C_3=0$ ve $w_T(0)=0$ ⇒ $C_4=D\,M_E(0)/KGA$.
İlişkileri boyutsuz yazmak için kayma parametresini tanımlayalım:
\begin{equation}\label{eq:omega} \Omega=\frac{D}{KGA\,L^2}\qquad\xrightarrow{\ \text{dikdörtgen}\ }\qquad \Omega=\frac{1}{12K}\,\frac{E}{G}\Big(\frac{h}{L}\Big)^2 . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Kayma parametresi | shear deformation parameter | $\Omega = D/(KGAL^2)$ | — | Eğilme rijitliğinin kayma rijitliğine oranının $L^2$ ile boyutsuzlaştırılmış hâli; dikdörtgen kesitte $\Omega=(E/G)(h/L)^2/(12K)$. Timoshenko ve Euler–Bernoulli çözümleri arasındaki bütün kapalı ilişkiler bu sayıyla yazılır. |
| Narinlik oranı (kirişte) | span-to-depth (slenderness) ratio | $L/h$, $L/r$ | — | Kiriş açıklığının kesit yüksekliğine (ya da atalet yarıçapı $r=\sqrt{I/A}$'ya) oranı. Kayma deformasyonunun sehime göreli katkısı $(h/L)^2$ ile orantılıdır. |
$\Omega$, eğilme esnekliğine göre kayma esnekliğinin büyüklüğüdür. İki ayrı etkinin çarpımı olduğuna dikkat edin: geometri $(h/L)^2$ ve malzeme $E/G$. İzotrop çelikte $E/G=2(1+\nu)=2{,}6$; lamine ahşapta 15–20, tek yönlü karbon/epoksi kompozitte 25–35 mertebesindedir. Aynı $L/h$'de kompozit bir kirişte $\Omega$ on kat büyüktür.
4. Altı mesnet durumu için EBT–TBT ilişkileri
Türetmedeki sabitleri her mesnet çifti için bulup ($\xi=x/L$; ilk harf $x=0$, ikinci harf $x=L$ ucu; S basit, C ankastre, F serbest) aşağıdaki tabloyu elde ederiz. Tablodaki bütün ifadeleri SymPy ile türetip bu dersin aracında rastgele yüklerle sayısal olarak denetledik. $M_E(0)$ ve $M_E(L)$, Euler–Bernoulli çözümünün uç momentleridir.
| Mesnet | Sehim $w_T(x)$ | Moment $M_T(x)$ |
|---|---|---|
| SS | $w_E+\dfrac{M_E}{KGA}$ | $M_E$ |
| CF | $w_E+\dfrac{M_E(x)-M_E(0)}{KGA}$ | $M_E$ |
| FC | $w_E+\dfrac{M_E(x)-M_E(L)}{KGA}$ | $M_E$ |
| CS | $w_E+\dfrac{1}{KGA}\Big[M_E(x)-M_E(0)+M_E(0)\,\dfrac{\xi(6\Omega+3\xi-\xi^2)}{2(1+3\Omega)}\Big]$ | $M_E-\dfrac{3\Omega}{1+3\Omega}M_E(0)(1-\xi)$ |
| SC | $w_E+\dfrac{1}{KGA}\Big[M_E(x)-M_E(L)\,\dfrac{\xi(6\Omega+3-\xi^2)}{2(1+3\Omega)}\Big]$ | $M_E-\dfrac{3\Omega}{1+3\Omega}M_E(L)\,\xi$ |
| CC | $w_E+\dfrac{1}{KGA}\Big[M_E(x)-M_E(0)+\big(M_E(0)-M_E(L)\big)\dfrac{\xi(12\Omega+3\xi-2\xi^2)}{1+12\Omega}\Big]$ | $M_E+\dfrac{6\Omega\,(2\xi-1)}{1+12\Omega}\big(M_E(0)-M_E(L)\big)$ |
Statikçe belirli ve hiperstatik kirişler
SS, CF, FC (statikçe belirli): $M$ ve $Q$ yalnız dengeden bulunduğu için üç teoride aynıdır; TBT'nin kesit dönmesi EBT eğimine eşittir ($\phi_T=-w_E'$). Yalnız sehime bir kayma sehimi eklenir. CS, SC, CC (hiperstatik): iç kuvvetler uygunluk koşuluyla bulunur ve uygunluk kayma esnekliğini içerir; bu yüzden momentler de değişir. Simetrik yüklü CC kirişte $M_E(0)=M_E(L)$ olduğundan momentler yine aynıdır, yalnız sehim değişir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Kayma sehimi | shear deflection | $w_s$ | m | Kesitlerin dönmesinden değil, kesit düzlemindeki kayma şekil değiştirmesinden ($\gamma=Q/KGA$) gelen sehim payı; statikçe belirli kirişte $w_s=[M_E(x)-M_E(x_0)]/KGA$ biçimindedir. |
Kayma sehiminin biçimi öğreticidir: konsolda uç yükü için $w_s=Px/KGA$, yani doğrusal. Kesitler dönmeden yalnız birbirine göre kayar; eksen sabit $\gamma=Q/KGA$ açısıyla eğilir (Şekil 1). Eğilme sehimi ise $x^3$ ile büyür. Kısa kirişte ikincisi küçük, birincisi görece büyük olur.
Hiperstatik kirişte ise kayma esnekliği momentleri de değiştirir; örneğin ankastre–basit (CS) kirişte ankastre momenti $M_T(0)=M_E(0)/(1+3\Omega)$ olur ve yük daha çok açıklık momentiyle taşınır (Örnek 3.1-2).
5. Reddy kirişiyle ilişki
RBT altıncı mertebedir (her uçta üç sınır koşulu), bu yüzden EBT çözümünü RBT'ye taşımak için ek bir ikinci mertebe denklem çözmek gerekir. Nötr eksendeki kayma açısı $\psi=\phi+w'$ için dikdörtgen kesitte
\begin{equation}\label{eq:psi} \psi''-\lambda^2\psi=-\frac{3\lambda^2}{2GA}\,V(x),\qquad \lambda^2=\frac{840\,G}{E\,h^2},\qquad w_R=w_E+\frac45\int\psi\,dx+(\text{kübik}) \end{equation}elde edilir; $V$ etkin kesme kuvvetidir (statikçe belirli kirişte $V=Q_E$). Sınırlardan uzakta $\psi\approx3V/(2GA)$ olduğundan $w_R\approx w_E+M_E/(\tfrac56GA)$: RBT, $K=5/6$ olan bir Timoshenko kirişi gibi davranır — $5/6$, parabolik kayma dağılımının enerjisinden kendiliğinden çıkar. Homojen çözüm $e^{\mp\lambda x}$ biçimindedir: mesnet koşullarından gelen düzeltme yaklaşık $1/\lambda$ kalınlığında bir sınır tabakasında söner (çelikte $1/\lambda\approx0{,}056\,h$). Basit mesnetli kirişte düzgün yük için
\begin{equation}\label{eq:rbt-ss} w_R\Big(\frac L2\Big)=\frac{5qL^4}{384D}+\frac{qL^2}{8\cdot\frac56GA}-\frac{6q}{5GA\lambda^2}\Big(1-\operatorname{sech}\frac{\lambda L}{2}\Big). \end{equation}Ankastre uçta RBT hem $w'=0$ hem $\phi=0$ ister, yani $\psi=0$: kayma duvarda sıfıra iner. Bu ek kısıt RBT'yi ankastre kirişlerde TBT'den birkaç yüzde daha rijit yapar.
6. Aynı problemde L/h etkisi
Tablodaki ilişkiler en büyük sehim için çok sade bir sonuç verir. Statikçe belirli kirişlerde ve simetrik yüklü CC kirişte en büyük sehim aynı noktadadır ve
\begin{equation}\label{eq:oran} \frac{w_{T,\max}}{w_{E,\max}}=1+c\,\Omega , \end{equation}| Mesnet ve yük | $w_{E,\max}$ | Kayma payı | $c$ | %5 için $L/h\ \ge$ | %1 için $L/h\ \ge$ |
|---|---|---|---|---|---|
| Konsol, uç yükü $P$ | $PL^3/3D$ | $PL/KGA$ | $3$ | $3{,}95$ | $8{,}83$ |
| Konsol, düzgün $q$ | $qL^4/8D$ | $qL^2/2KGA$ | $4$ | $4{,}56$ | $10{,}2$ |
| SS, düzgün $q$ | $5qL^4/384D$ | $qL^2/8KGA$ | $48/5$ | $7{,}07$ | $15{,}8$ |
| SS, ortada $P$ | $PL^3/48D$ | $PL/4KGA$ | $12$ | $7{,}90$ | $17{,}7$ |
| CC, düzgün $q$ | $qL^4/384D$ | $qL^2/8KGA$ | $48$ | $15{,}8$ | $35{,}3$ |
| CC, ortada $P$ | $PL^3/192D$ | $PL/4KGA$ | $48$ | $15{,}8$ | $35{,}3$ |
Eşik değerler $c\,\Omega=0{,}05$ (ya da $0{,}01$) denkleminin $L/h$ için çözümüdür: $L/h=\sqrt{c\,(E/G)/(12K\cdot0{,}05)}$. $E/G=25$ olan bir kompozitte bütün eşikler $\sqrt{25/2{,}6}=3{,}1$ kat büyür: SS düzgün yükte %5 fark için $L/h\ge21{,}9$, CC'de $L/h\ge49$ gerekir. Gözlemler:
- $c$, mesnetler kirişi ne kadar rijitleştiriyorsa o kadar büyüktür. Ankastre uçlar eğilme sehimini 5 kat azaltır ama kayma sehimine dokunmaz; kayma payı göreli olarak büyür.
- Fark $(h/L)^2$ ile azalır: $L/h$ iki katına çıkınca kayma payının göreli değeri dörtte birine iner. $L/h\to\infty$ limitinde TBT ve RBT, EBT'ye yakınsar (Şekil 2).
- RBT ile TBT ($K=5/6$) arasındaki fark, basit mesnet ve serbest uçta ihmal edilebilir; ankastre uç varsa sınır tabakası yüzünden RBT birkaç yüzde daha rijittir. Kalın ($L/h\le3$) ve $E/G$'si büyük kirişte bu fark %30'u aşabilir.
Kendiniz deneyin
Araç, seçtiğiniz mesnet ve yük için üç teorinin en büyük sehimini $L/h$'nin fonksiyonu olarak çizer; sağda seçili $L/h$'deki sehim eğrileri vardır. Önce çelik SS kirişte iki kayma teorisinin çakıştığını görün; sonra "Tek yönlü CFRP" düğmesine basıp mesneti CC yapın: RBT ile TBT arasındaki açıklık belirginleşir. CS seçildiğinde çizelgedeki $|M|_{\max}$ sütunu, kayma esnekliğinin moment dağılımını değiştirdiğini gösterir.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
7. Kayma deformasyonu ne zaman önemlidir?
Bölüm 6'nın sayıları şu pratik kurala götürür:
Hangi teoriyi seçmeli?
- İzotrop, dolu kesitli kiriş, $L/h\gtrsim10$: EBT yeterlidir (sehim hatası çoğu durumda %3'ün altında). Ankastre uçlu kirişlerde bu sınır $L/h\approx20$'ye çıkar.
- $L/h<10$ ya da $E/G$ büyük (lamine ahşap, tek yönlü kompozit, sandviç): TBT kullanın. Hiperstatik sistemde iç kuvvetleri de TBT ile hesaplayın; EBT ankastre momentlerini fazla, açıklık momentlerini eksik verir.
- Çok kalın kiriş ($L/h\lesssim3$), ankastre uç, kayma gerilmesinin kalınlık boyunca dağılımı gerekiyorsa: RBT ya da iki boyutlu elastisite çözümü. RBT bir $K$ seçme derdini de ortadan kaldırır.
- İnce cidarlı I ve kutu kesitlerde kesme kuvvetini neredeyse yalnız gövde taşır; $GA$ yerine gövde alanı ($A_w$) ile hesap yapılır ve $E/G$ küçük olsa bile kayma payı dolu kesittekinden birkaç kat büyüktür.
8. Çözümlü örnekler
Kısa çelik kirişte üç teori
Verilenler
Basit mesnetli dikdörtgen kesitli çelik kiriş: $b=100$ mm, $h=300$ mm, $L=1{,}5$ m ($L/h=5$); düzgün yük $q=40$ kN/m; $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$.
İstenenler
EBT, TBT ($K=5/6$ ve Cowper) ve RBT ile orta nokta sehimi; kayma payının oranı.
Model ve kabuller
SS ilişkisi $w_T=w_E+M_E/KGA$; RBT için \eqref{eq:rbt-ss}. Statikçe belirli kiriş: momentler aynı.
Çözüm
$G=E/2(1+\nu)=80{,}77$ GPa; $A=0{,}03$ m²; $I=bh^3/12=2{,}25\times10^{-4}$ m⁴; $D=47{,}25$ MN·m².
EBT: $w_E=5qL^4/384D=5\cdot40\,000\cdot1{,}5^4/(384\cdot47{,}25\times10^6)=5{,}580\times10^{-5}$ m $=0{,}05580$ mm.
TBT, $K=5/6$: $KGA=2019$ MN; kayma payı $qL^2/8KGA=40\,000\cdot2{,}25/(8\cdot2{,}019\times10^9)=0{,}00557$ mm ⇒ $w_T=0{,}06137$ mm. $\Omega=D/(KGAL^2)=0{,}0104$ ve $1+9{,}6\,\Omega=1{,}0998$ ✓.
TBT, Cowper: $K=10(1{,}3)/(12+3{,}3)=0{,}8497$ ⇒ $w_T=0{,}06127$ mm (oran $1{,}0979$).
RBT: $\lambda h=17{,}97$, $\lambda L=89{,}9$; \eqref{eq:rbt-ss} ile $w_R=0{,}061369$ mm (oran $1{,}0997$). Son terim $\sech$ teriminin etkisiyle yalnız $5\times10^{-6}$ mm'dir.
Birim kontrolü
$qL^4/D$: (N/m)·m⁴/(N·m²) = m ✓. $qL^2/KGA$: (N/m)·m²/N = m ✓. $\Omega$ boyutsuz.
Fiziksel yorum
$L/h=5$'te kayma sehimi toplamın %9'udur. $K$'nın 5/6 ya da Cowper alınması sonucu yalnız %0,2 değiştirir — $K$ seçimi, $L/h$'nin etkisinin yanında ikincil önemdedir. RBT ile TBT ($K=5/6$) dört anlamlı basamakta aynıdır: basit mesnetli kirişte etkin $K=5/6$ sonucunun sayısal görüntüsü.
Lamine ahşap ankastre–basit kiriş: sehim ve iç kuvvetler
Verilenler
Bir ucu perdeye ankastre, diğer ucu kolona mafsallı oturan lamine ahşap kiriş: $L=3{,}0$ m, $b=200$ mm, $h=600$ mm; $E=11{,}5$ GPa, $G=0{,}65$ GPa; düzgün yük $q=30$ kN/m.
İstenenler
Ankastre momenti, mesnet tepkileri, en büyük açıklık momenti ve en büyük sehim — EBT, TBT ($K=5/6$) ve RBT ile.
Model ve kabuller
Hiperstatik (CS) kiriş; tablodaki CS satırı. EBT değerleri: $M_E(0)=-qL^2/8$, $R_B=3qL/8$, açıklıkta $9qL^2/128$. Ahşap homojen ortotrop kabul edildi; sünme ve nem etkisi bu karşılaştırmanın dışında.
Çözüm
$A=0{,}12$ m², $I=3{,}6\times10^{-3}$ m⁴, $D=41{,}4$ MN·m², $KGA=65{,}0$ MN; $\Omega=41{,}4/(65\cdot9)=0{,}0708$ ($E/G=17{,}7$, $L/h=5$).
EBT: $M(0)=-33{,}75$ kN·m; $R_B=33{,}75$ kN, $R_A=56{,}25$ kN; açıklık momenti $18{,}98$ kN·m ($x=1{,}875$ m); $w_{\max}=0{,}318$ mm ($x/L=0{,}578$).
TBT: $M_T(0)=M_E(0)/(1+3\Omega)=-33{,}75/1{,}2123=-27{,}84$ kN·m. Moment dengesinden $R_B=qL/2+M_T(0)/L=45-9{,}28=35{,}72$ kN, $R_A=54{,}28$ kN. Açıklık momenti $R_B^2/2q=21{,}27$ kN·m ($x=1{,}809$ m). $w_{\max}=0{,}909$ mm ($x/L=0{,}530$): EBT'nin $2{,}86$ katı.
RBT: (aracın çözümü) $M(0)=-28{,}63$ kN·m, $R_B=35{,}46$ kN, açıklık momenti $20{,}95$ kN·m, $w_{\max}=0{,}863$ mm (oran $2{,}71$).
Birim kontrolü
$M_E(0)/(1+3\Omega)$: kN·m ✓ ($\Omega$ boyutsuz). Kontrol: $R_A+R_B=90$ kN $=qL$ ✓.
Fiziksel yorum
Sehimler küçük (sınır $L/300=10$ mm) ama iç kuvvetler önemli ölçüde değişti: EBT ile boyutlandırılan bir kirişte açıklık momenti %12 eksik, basit mesnet tepkisi %6 eksik hesaplanırdı. Ankastre bağlantı ise %18 fazla momente göre tasarlanırdı. RBT, ankastre uçtaki sınır tabakası yüzünden TBT'den %5 daha rijittir; mühendislik açısından ikisi de EBT'den çok daha gerçekçidir.
9. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| "Kayma deformasyonu yalnız sehimi etkiler" | Yalnız statikçe belirli kirişte (ve simetrik yüklü CC'de). Hiperstatik kirişte momentler ve mesnet tepkileri de değişir. |
| Kayma payını $L/h$'ye bakıp değerlendirmek | Belirleyici sayı $\Omega\propto(E/G)(h/L)^2$; kompozitte $E/G$ on kat büyüktür. |
| TBT'de $\phi$'yi $-w'$ sanmak | $\phi=-w'+\gamma$; ikisi yalnız $\gamma=Q/KGA=0$ iken eşittir. Statikçe belirli kirişte $\phi_T=-w_E'$'dir, $-w_T'$ değil. |
| RBT'de de bir $K$ seçmek | RBT'de $K$ yoktur; dikdörtgende etkin değer $5/6$ kendiliğinden çıkar. |
| RBT ankastresinde yalnız $\phi=0$ yazmak | Üç koşul: $w=0$, $w'=0$, $\phi=0$. |
| $c$ katsayısını mesnetten bağımsız sanmak | Konsol uç yükünde $c=3$, CC'de $c=48$: rijit mesnet kayma payının göreli önemini artırır. |
10. Alıştırmalar
Alıştırma 3.1-1KolayKavramsalNeden aynı moment?
Basit mesnetli bir kirişte TBT ve EBT momentleri neden aynıdır, ankastre–basit kirişte neden farklıdır? Cevabı "kaç denklem, kaç bilinmeyen" diliyle verin.
İpucu
Statikçe belirli kirişte mesnet tepkileri yalnız denge denklemlerinden bulunur.
Çözüm
SS kirişte iki bilinmeyen tepki var, iki denge denklemi var: tepkiler ve dolayısıyla $M(x)$ malzemeden ve kinematikten bağımsızdır. CS kirişte üç bilinmeyen (ankastre momenti, iki kuvvet) ve iki denge denklemi var; eksik denklem uygunluktan (ör. $w(L)=0$) gelir. Uygunluk yer değiştirmeyi, yer değiştirme de esnekliği — TBT'de kayma esnekliğini de — içerdiği için tepkiler teoriye bağlı olur.
Alıştırma 3.1-2KolaySayısalOrtadan yüklü kısa kiriş
Basit mesnetli dikdörtgen çelik kiriş ($\nu=0{,}3$, $K=5/6$), $L/h=4$, ortasında tekil yük. TBT sehiminin EBT'ye oranını bulun.
İpucu
$c=12$; $\Omega=(E/G)(h/L)^2/(12K)$.
Çözüm
$\Omega=2{,}6\cdot(1/16)/10=0{,}01625$ ⇒ $1+12\Omega=1{,}195$. TBT %19,5 daha büyük sehim verir. Araçta aynı durum için RBT $1{,}190$ verir (yük noktasındaki sınır tabakası RBT'yi biraz rijitleştirir).
Alıştırma 3.1-3OrtaSayısalNe kadar narin olmalı?
Karbon/epoksi bir konsolda ($E/G=28$) ve aynı geometride çelikte ($E/G=2{,}6$) kayma payının %2'yi aşmaması için $L/h$ en az ne olmalıdır?
İpucu
Konsol uç yükünde $w_T/w_E=1+3\Omega\le1{,}02$.
Çözüm
$3\Omega\le0{,}02$ ⇒ $(h/L)^2\le0{,}00667\cdot12K/(E/G)=0{,}0667/(E/G)$. Karbon/epoksi: $L/h\ge\sqrt{28/0{,}0667}=20{,}5$; çelik: $L/h\ge\sqrt{2{,}6/0{,}0667}=6{,}24$. Kompozit, aynı doğruluk için üç kat daha narin olmalıdır.
Alıştırma 3.1-4ZorSayısalAnkastre kompozit kiriş: TBT mi RBT mi?
$E/G=25$, $L/h=10$, iki ucu ankastre, düzgün yüklü dikdörtgen kiriş. (a) TBT ($K=5/6$) sehim oranını kapalı ilişkiden bulun. (b) Araçta RBT oranını okuyun. (c) Aynı kiriş basit mesnetli olsaydı iki teori arasındaki fark ne olurdu? Farkın nedenini açıklayın.
İpucu
CC düzgün yükte $c=48$. Araçta "Ortotrop" seçip $E/G=25$ verecek değerleri girin ($E=25$, $G=1$ GPa).
Çözüm
(a) $\Omega=25\cdot0{,}01/10=0{,}025$ ⇒ $1+48\Omega=2{,}200$. (b) RBT $2{,}117$: %3,8 daha rijit. (c) SS'de TBT $1{,}2400$, RBT $1{,}2394$; fark %0,05. Ankastre uçta RBT kesit dönmesini ve eğimi birlikte sıfırlar ($\psi=0$): kayma şekil değiştirmesi duvarda sıfırdır ve $1/\lambda=h/5{,}8$ kalınlığındaki sınır tabakasında artar. TBT ise ankastrede de tam $\gamma=Q/KGA$ kaymasına izin verir. Bu tabaka $E/G$ büyüdükçe kalınlaştığı için kompozitte fark büyür.
11. Özet
- Denge denklemleri teoriden bağımsızdır; bu yüzden TBT çözümü EBT çözümünden $w_T=w_E+(M_E+C_1x)/KGA-(\dots)/D$ ile elde edilir, sabitleri sınır koşulları belirler.
- Statikçe belirli kirişte iç kuvvetler aynıdır, yalnız kayma sehimi eklenir; hiperstatik kirişte momentler de değişir (CS'de $M_T(0)=M_E(0)/(1+3\Omega)$).
- Tek boyutsuz sayı $\Omega=D/KGAL^2=(E/G)(h/L)^2/12K$; en büyük sehim oranı $1+c\Omega$, $c$ = 3 (konsol, uç yükü) … 48 (CC).
- RBT altıncı mertebedir; ek ikinci mertebe denklem $\psi''-\lambda^2\psi=-(3\lambda^2/2GA)V$ ile çözülür. Sınırlardan uzakta etkin $K=5/6$; mesnetlerde kalınlığı $1/\lambda=h/\sqrt{840G/E}$ olan sınır tabakası vardır.
- İzotrop dolu kesitte $L/h\gtrsim10$ (ankastrede $\gtrsim20$) için EBT yeterli; kısa, kompozit ya da ahşap kirişte TBT, çok kalın ve ankastreli kirişte RBT.
Şimdiye kadar kesit sabitti. Sıradaki derste kesit boyunca değişen kirişleri çözüyoruz: daralan (değişken kesitli) kirişler.
12. Kaynaklar
- C. M. Wang, J. N. Reddy, K. H. Lee, Shear Deformable Beams and Plates: Relationships with Classical Solutions, Elsevier, 2000 — Bölüm 2, §2.2 (EBT–TBT ilişkileri, Tablo 2.2.1, s. 24–28), §2.3 (EBT–RBT ilişkileri, s. 28–31) ve §2.4 (örnekler, s. 31–36). ders klasöründe
- G. R. Cowper, “The shear coefficient in Timoshenko’s beam theory”, Journal of Applied Mechanics, 33(2), 335–340, 1966, doi:10.1115/1.3625046 — dikdörtgen kesit için kayma katsayısı, denklem (34) ve Tablo 1. ders klasöründe
- S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity, 3. baskı, McGraw-Hill, 1970 — kiriş eğilmesinde kesin elastisite çözümleriyle karşılaştırma için ek okuma.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.