Bu derste öğrenecekleriniz
- Toplama kuralını uygulayarak indisli bir ifadeyi açık yazmak ve serbest/kukla indisleri ayırt etmek
- Kronecker deltası ve permütasyon sembolüyle skaler çarpım, vektörel çarpım ve determinantı yazmak
- Doğrultu kosinüsleri matrisini kurmak ve bir vektörün, ikinci mertebe bir tansörün bileşenlerini yeni eksenlere dönüştürmek
- Simetrik bir tansörün özdeğer problemini kurup invaryantlarını hesaplamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir kaynak dikişinde hangi gerilme?
Bir cephe konsolunun sonlu eleman çözümü, kaynak dikişinin bulunduğu noktada gerilmeleri genel $x, y, z$ eksenlerinde verir: altı farklı sayı. Oysa dikişin dayanımı dikişe dik ve dikiş boyunca etkiyen gerilmelerle kontrol edilir. Aynı fiziksel durumu başka bir eksen takımında ifade etmek zorundayız. Bunu her seferinde dokuz bileşeni tek tek yazarak yapmak hem uzun hem hataya açıktır. İndis notasyonu, bu hesabı tek satıra indirir: $\sigma'_{ij} = \ell_{ik}\,\ell_{jl}\,\sigma_{kl}$.
Bu derste öğreneceğimiz dil, dönemin geri kalanında her yerde karşımıza çıkacak: Cauchy formülü $t_i=\sigma_{ij}n_j$, denge denklemi $\sigma_{ij,j}+b_i=0$, Hooke kanunu $\sigma_{ij}=\lambda\varepsilon_{kk}\delta_{ij}+2\mu\varepsilon_{ij}$ ve büyük deformasyondaki $F_{iJ}=\partial x_i/\partial X_J$. Hepsi aynı birkaç kuralla okunur.
2. Ön bilgiler
Hatırlamanız gerekenler
- Vektör ve bileşenleri: $\mathbf v = v_1\mathbf e_1 + v_2\mathbf e_2 + v_3\mathbf e_3$; burada $\mathbf e_1,\mathbf e_2,\mathbf e_3$ birbirine dik birim vektörlerdir (sağ el kuralına uyan Kartezyen taban).
- Skaler (iç) çarpım: $\mathbf u\cdot\mathbf v = u_1v_1+u_2v_2+u_3v_3 = |\mathbf u||\mathbf v|\cos\alpha$.
- Matris çarpımı: $(AB)_{ik}$ = $A$'nın $i$. satırı ile $B$'nin $k$. sütununun iç çarpımı.
- Determinant ve iz: $\det A$ ve $\operatorname{tr}A = A_{11}+A_{22}+A_{33}$.
Bu derste $x, y, z$ yerine çoğunlukla $x_1, x_2, x_3$ yazacağız; ikisi aynı eksenlerdir ($x=x_1$, $y=x_2$, $z=x_3$).
3. İndis notasyonu ve toplama kuralı
Üç boyutlu bir vektörün üç bileşeni vardır. Bunları $v_1, v_2, v_3$ diye ayrı ayrı yazmak yerine indis notasyonunda (index notation) tek bir sembolle $v_i$ yazarız; $i$ 1, 2, 3 değerlerini alır. Benzer biçimde gerilme tansörünün dokuz bileşeni $\sigma_{ij}$ ile gösterilir ($i,j = 1,2,3$).
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| İndis notasyonu | index (indicial) notation | $a_i,\ \sigma_{ij}$ | — | Vektör ve tansör bileşenlerini 1, 2, 3 değerlerini alan indislerle yazma biçimi; $\sigma_{ij}$ dokuz bileşenin tamamını temsil eder. |
| Toplama kuralı (Einstein) | summation convention | $a_i b_i$ | — | Bir terimde iki kez tekrarlanan indis üzerinden 1'den 3'e toplanır: $a_i b_i = a_1b_1 + a_2b_2 + a_3b_3$. |
| Serbest indis | free index | $i$ ($\sigma_{ij}n_j$'de) | — | Bir terimde bir kez geçen indis; denklemin kaç bileşenden oluştuğunu söyler ve eşitliğin iki tarafında aynı olmalıdır. |
| Kukla (toplam) indis | dummy index | $j$ ($\sigma_{ij}n_j$'de) | — | Aynı terimde iki kez geçen ve üzerinden toplanan indis; adı keyfidir ($a_ib_i = a_kb_k$). |
Toplama kuralı (Einstein'ın toplama kuralı) şudur: bir terimde iki kez geçen indis üzerinden 1'den 3'e toplanır ve toplam işareti yazılmaz.
\begin{equation}\label{eq:skaler} \mathbf u\cdot\mathbf v = \sum_{i=1}^{3} u_i v_i \;\equiv\; u_i v_i = u_1v_1+u_2v_2+u_3v_3 . \end{equation}İki tür indis vardır ve onları ayırt etmek bütün işin özüdür:
- Serbest indis (free index) bir terimde bir kez geçer. Denklemin kaç ayrı eşitlik içerdiğini söyler. $A_{ij}x_j=b_i$ ifadesinde $i$ serbesttir: bu yazım üç ayrı denklemdir ($i=1,2,3$).
- Kukla indis (dummy index) aynı terimde iki kez geçer ve üzerinden toplanır. Adı önemsizdir: $A_{ij}x_j = A_{ik}x_k$.
Örneğin $A_{ij}x_j=b_i$ açık yazıldığında
$$ \begin{aligned} A_{11}x_1+A_{12}x_2+A_{13}x_3 &= b_1,\\ A_{21}x_1+A_{22}x_2+A_{23}x_3 &= b_2,\\ A_{31}x_1+A_{32}x_2+A_{33}x_3 &= b_3 \end{aligned} $$olur; yani $[A]\{x\}=\{b\}$ matris denkleminin aynısıdır. Birkaç örnek daha:
| İndisli yazım | Serbest indis | Anlamı |
|---|---|---|
| $a_i b_i$ | yok (skaler) | iç çarpım, tek sayı |
| $a_i b_j$ | $i, j$ | dış çarpım; dokuz bileşenli $3\times3$ dizi |
| $A_{ii}$ | yok | iz: $A_{11}+A_{22}+A_{33}$ |
| $C_{ik}=A_{ij}B_{jk}$ | $i, k$ | matris çarpımı $[C]=[A][B]$ |
| $A_{ij}B_{ij}$ | yok | "çift nokta" çarpımı $\mathbf A:\mathbf B$, dokuz terimin toplamı |
| $A_{ji}$ | $i, j$ | devrik (transpoz) matrisin $ij$ bileşeni |
Üç geçerlilik kuralı
- Bir indis bir terimde en fazla iki kez geçebilir. $a_ib_ic_i$ anlamsızdır; gerçekten üç çarpımın toplamı isteniyorsa $\sum_i a_ib_ic_i$ açıkça yazılır.
- Bir eşitliğin her teriminde serbest indisler aynı olmalıdır. $a_i=b_j$ hatalıdır; $a_i=b_i$ doğrudur.
- Kukla indisin adı değiştirilebilir ama terimdeki başka bir indisle çakıştırılamaz: $A_{ij}x_j$ yerine $A_{ii}x_i$ yazmak tamamen farklı (ve geçersiz) bir ifadedir.
4. Kronecker deltası ve permütasyon sembolü
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Kronecker deltası | Kronecker delta | $\delta_{ij}$ | — | $i=j$ ise 1, aksi hâlde 0 olan sembol; birim matrisin bileşenleri. İndis değiştirici olarak çalışır: $\delta_{ij}a_j = a_i$. |
| Permütasyon (Levi-Civita) sembolü | permutation (alternating) symbol | $e_{ijk}$ | — | Çift permütasyonda +1, tek permütasyonda −1, tekrarlı indiste 0. Vektörel çarpım ve determinant için kullanılır. |
Kronecker deltası birim matrisin bileşenleridir:
\begin{equation}\label{eq:delta} \delta_{ij}=\begin{cases}1, & i=j\\ 0, & i\neq j\end{cases} \qquad\Longleftrightarrow\qquad [\delta]=\begin{bmatrix}1&0&0\\0&1&0\\0&0&1\end{bmatrix}. \end{equation}En kullanışlı özelliği indis değiştirici olmasıdır: $\delta_{ij}$ ile çarpılan bir terimde kukla indis, diğer indisle yer değiştirir. $\delta_{ij}a_j = a_i$ çünkü $j$ üzerinden toplamda yalnız $j=i$ terimi sıfırdan farklıdır. Aynı nedenle $\delta_{ij}A_{jk}=A_{ik}$ ve $\delta_{ii}=3$ (izin değeri) olur. Birim vektörlerin dikliği de kısaca $\mathbf e_i\cdot\mathbf e_j=\delta_{ij}$ diye yazılır.
Permütasyon sembolü $e_{ijk}$, $(i,j,k)$ dizisi $(1,2,3)$'ün çift permütasyonuysa $+1$, tek permütasyonuysa $-1$, iki indis eşitse $0$ değerini alır:
$$ e_{123}=e_{231}=e_{312}=+1,\qquad e_{321}=e_{213}=e_{132}=-1,\qquad e_{112}=e_{333}=\dots=0. $$Vektörel çarpım ve determinant bu sembolle tek satırdır:
\begin{equation}\label{eq:capraz} (\mathbf u\times\mathbf v)_i = e_{ijk}\,u_j v_k,\qquad \det[A] = e_{ijk}\,A_{1i}A_{2j}A_{3k}. \end{equation}İki sembolü birbirine bağlayan $e$–$\delta$ özdeşliği pek çok ispatı birkaç satıra indirir:
\begin{equation}\label{eq:edelta} e_{ijk}\,e_{imn}=\delta_{jm}\delta_{kn}-\delta_{jn}\delta_{km}. \end{equation}Simetrik × ters simetrik = 0
$\sigma_{jk}$ simetrik ($\sigma_{jk}=\sigma_{kj}$), $e_{ijk}$ ise $j$ ile $k$ yer değiştirince işaret değiştiriyorsa $e_{ijk}\sigma_{jk}=0$ olur: toplamdaki her $(j,k)$ terimi, $(k,j)$ terimiyle birbirini götürür. Bir sonraki derste bu sonucu moment dengesinin gerilme tansörünü simetrik yaptığını göstermek için kullanacağız.
5. Türevler için virgül gösterimi
Alan büyüklüklerinin konuma göre türevi indisten sonra virgülle gösterilir:
$$ u_{i,j}\equiv\frac{\partial u_i}{\partial x_j},\qquad \sigma_{ij,j}\equiv\frac{\partial\sigma_{ij}}{\partial x_j} =\frac{\partial\sigma_{i1}}{\partial x_1}+\frac{\partial\sigma_{i2}}{\partial x_2}+\frac{\partial\sigma_{i3}}{\partial x_3}, \qquad \phi_{,ii}=\nabla^2\phi . $$Virgülden sonraki indis de toplama kuralına uyar: $\sigma_{ij,j}$'de $j$ kuklalır, $i$ serbesttir; sonuç üç bileşenli bir vektördür (gerilmenin diverjansı). $\phi_{,ii}$ ise Laplace işlemcisidir. Airy gerilme fonksiyonunda göreceğimiz biharmonik denklem bu gösterimde $\phi_{,iijj}=0$ olur.
6. Eksen dönüşümü ve doğrultu kosinüsleri
Aynı noktada ikinci bir dik eksen takımı $x'_1, x'_2, x'_3$ alalım (yalnız döndürülmüş, ötelenmemiş). Yeni eksenlerin birim vektörlerini eski taban cinsinden yazarız:
\begin{equation}\label{eq:ell} \mathbf e'_i = \ell_{ij}\,\mathbf e_j,\qquad \ell_{ij}=\mathbf e'_i\cdot\mathbf e_j=\cos(x'_i,\,x_j). \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Doğrultu kosinüsü | direction cosine | $\ell_{ij}=\cos(x_i',x_j)$ | — | Yeni (döndürülmüş) eksen ile eski eksen arasındaki açının kosinüsü; dönüşüm matrisinin bileşenleri. |
$\ell_{ij}$ doğrultu kosinüsleridir: $[L]$ matrisinin $i$. satırı, yeni $x'_i$ ekseninin eski eksenlerdeki bileşenleridir. Şekil 1 $x_3$ ekseni etrafında $\theta$ kadarlık dönmeyi gösteriyor; bu durumda
\begin{equation}\label{eq:Lz} [L]=\begin{bmatrix}\cos\theta & \sin\theta & 0\\ -\sin\theta & \cos\theta & 0\\ 0&0&1\end{bmatrix}. \end{equation}Yeni eksenler de dik ve birim olduğundan $[L]$ ortogonal bir matristir: tersi devriğine eşittir.
\begin{equation}\label{eq:ortogonal} \ell_{ik}\ell_{jk}=\delta_{ij},\qquad \ell_{ki}\ell_{kj}=\delta_{ij} \qquad\Longleftrightarrow\qquad [L][L]^{\T}=[L]^{\T}[L]=[I]. \end{equation}Vektör aynı kalır, yalnız bileşenleri değişir: $\mathbf v = v_j\mathbf e_j = v'_i\mathbf e'_i$. Her iki tarafı $\mathbf e'_i$ ile iç çarparak
\begin{equation}\label{eq:vdon} v'_i=\ell_{ij}\,v_j \qquad(\{v'\}=[L]\{v\}),\qquad v_j=\ell_{ij}\,v'_i \qquad(\{v\}=[L]^{\T}\{v'\}) \end{equation}buluruz. Bir büyüklüğün birinci mertebe tansör (vektör) olması, bileşenlerinin eksen değişince tam olarak bu kuralla dönüşmesi demektir.
7. İkinci mertebe tansör ve dönüşüm kuralı
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Tansör (ikinci mertebe) | second-order tensor | $\bm\sigma,\ T_{ij}$ | — | Bir vektörü başka bir vektöre doğrusal olarak eşleyen nesne; bileşenleri eksen değişince $T'_{ij}=\ell_{ik}\ell_{jl}T_{kl}$ kuralıyla dönüşür. |
İkinci mertebe bir tansör $\mathbf T$, her $\mathbf n$ vektörüne doğrusal olarak başka bir $\mathbf t$ vektörü karşılık getiren bir "makinedir": $t_i=T_{ij}n_j$. Bir sonraki derste göreceğimiz gerilme tansörü tam olarak budur: bir kesit düzleminin normali $\mathbf n$'yi, o düzlemdeki iç kuvvet yoğunluğu $\mathbf t$'ye çevirir. Genelde $\mathbf t$, $\mathbf n$'ye paralel değildir (Şekil 2).
$\mathbf t=\mathbf T\mathbf n$ eşitliği bir fiziksel olgu olduğundan her eksen takımında geçerli olmalıdır: $t'_i=T'_{ij}n'_j$. Vektör dönüşüm kuralını kullanınca bileşenlerin nasıl dönüşmesi gerektiği kendiliğinden çıkar:
\begin{equation}\label{eq:tdon} T'_{ij}=\ell_{ik}\,\ell_{jl}\,T_{kl}\qquad\Longleftrightarrow\qquad [T']=[L]\,[T]\,[L]^{\T}. \end{equation}Türetme Dönüşüm kuralının üç satırlık türetmesi
Eski takımda $t_k=T_{kl}n_l$. Vektör kuralına göre $t'_i=\ell_{ik}t_k$ ve $n_l=\ell_{jl}n'_j$. Yerine koyalım:
$$ t'_i=\ell_{ik}\,t_k=\ell_{ik}\,T_{kl}\,n_l=\ell_{ik}\,T_{kl}\,\ell_{jl}\,n'_j=\big(\ell_{ik}\ell_{jl}T_{kl}\big)\,n'_j . $$Bu eşitlik her $\mathbf n'$ için $t'_i=T'_{ij}n'_j$ biçiminde olmalıdır; parantez içi $T'_{ij}$'dir. Matris biçiminde $\ell_{ik}T_{kl}\ell_{jl} = (LTL^{\T})_{ij}$ olduğu, matris çarpımı tanımından okunur. Ters dönüşüm, ortogonallik \eqref{eq:ortogonal} kullanılarak $[T]=[L]^{\T}[T'][L]$ bulunur.
Sıra önemlidir
$[L]$'nin satırları yeni eksenlerdir. Bu tanımla dönüşüm $[T']=[L][T][L]^{\T}$'dır. Bazı kitaplar $[L]$'yi devriğiyle tanımlar; o zaman formül $[L]^{\T}[T][L]$ görünür. İkisini karıştırmak dönme yönünü tersine çevirir. Emin olmanın en kolay yolu: $\theta = 90^\circ$ deneyin; $x'_1$ ekseni eski $x_2$ eksenine oturmalı, yani $T'_{11}=T_{22}$ çıkmalıdır.
8. Özdeğer problemi ve invaryantlar
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Özdeğer problemi | eigenvalue problem | $T_{ij}n_j=\lambda n_i$ | — | Tansörün doğrultusunu değiştirmeden yalnız boyunu ölçeklediği vektörleri (özvektör) ve bu ölçek çarpanlarını (özdeğer) arama problemi. |
Özel bir soru soralım: $\mathbf T\mathbf n$'nin $\mathbf n$ ile aynı doğrultuda olduğu doğrultular var mı? Yani
\begin{equation}\label{eq:ozdeger} T_{ij}n_j=\lambda\,n_i\qquad\Longleftrightarrow\qquad (T_{ij}-\lambda\delta_{ij})\,n_j=0,\qquad n_in_i=1 . \end{equation}Bu homojen denklem takımının sıfırdan farklı bir $\mathbf n$ çözümü olması için katsayı matrisinin determinantı sıfır olmalıdır. Determinant açılınca üçüncü dereceden karakteristik denklem çıkar:
\begin{equation}\label{eq:karakteristik} \det(T_{ij}-\lambda\delta_{ij})=0\qquad\Longrightarrow\qquad \lambda^3-I_1\lambda^2+I_2\lambda-I_3=0, \end{equation} \begin{equation}\label{eq:invaryant} I_1=T_{ii},\qquad I_2=\tfrac12\left(T_{ii}T_{jj}-T_{ij}T_{ji}\right),\qquad I_3=\det[T]. \end{equation}$I_1, I_2, I_3$ invaryanttır: hangi eksen takımında hesaplanırsa hesaplansın aynı çıkar. Nedeni basittir: özdeğerler (fiziksel doğrultular ve ölçekler) eksen seçimine bağlı olamaz, katsayılar da özdeğerlerden kurulur: $I_1=\lambda_1+\lambda_2+\lambda_3$, $I_2=\lambda_1\lambda_2+\lambda_2\lambda_3+\lambda_3\lambda_1$, $I_3=\lambda_1\lambda_2\lambda_3$. $I_2$'yi açık yazmak hesapta işe yarar:
$$ I_2 = T_{11}T_{22}+T_{22}T_{33}+T_{33}T_{11}-T_{12}T_{21}-T_{23}T_{32}-T_{31}T_{13}, $$yani köşegen üzerindeki üç $2\times2$ asal minörün toplamı.
Simetrik tansörlerin iki güzel özelliği
- Özdeğerlerin üçü de gerçeldir (karmaşık kök çıkmaz).
- Farklı özdeğerlere karşılık gelen özvektörler birbirine diktir. Böylece özvektörler yeni bir dik eksen takımı kurar; o takımda tansör köşegendir: $[T']=\operatorname{diag}(\lambda_1,\lambda_2,\lambda_3)$.
Gerilme ve küçük şekil değiştirme tansörleri simetrik olduğundan bu iki özellik, bir sonraki derslerde asal gerilme ve asal şekil değiştirme kavramlarının temelidir.
Türetme Neden gerçel ve neden dik? (kısa ispat)
Diklik: $T\mathbf n_1=\lambda_1\mathbf n_1$ ve $T\mathbf n_2=\lambda_2\mathbf n_2$ olsun. Birincisini $\mathbf n_2$, ikincisini $\mathbf n_1$ ile iç çarpıp çıkaralım: $\mathbf n_2\cdot T\mathbf n_1-\mathbf n_1\cdot T\mathbf n_2=(\lambda_1-\lambda_2)\,\mathbf n_1\cdot\mathbf n_2$. Simetrik tansörde sol taraf $n_{2i}T_{ij}n_{1j}-n_{1i}T_{ij}n_{2j}=0$'dır (indisleri yeniden adlandırın ve $T_{ij}=T_{ji}$ kullanın). $\lambda_1\neq\lambda_2$ ise $\mathbf n_1\cdot\mathbf n_2=0$.
Gerçellik: $\lambda$ karmaşık olsaydı $\mathbf n$ da karmaşık olurdu. $T\mathbf n=\lambda\mathbf n$ ile karmaşık eşleniği $T\bar{\mathbf n}=\bar\lambda\bar{\mathbf n}$ üzerinde aynı işlem $(\lambda-\bar\lambda)\,\mathbf n\cdot\bar{\mathbf n}=0$ verir. $\mathbf n\cdot\bar{\mathbf n}=|n_1|^2+|n_2|^2+|n_3|^2>0$ olduğundan $\lambda=\bar\lambda$, yani gerçeldir.
9. Çözümlü örnekler
İndisli ifadeyi açmak ve kontrol etmek
Verilenler
$s=A_{ij}\,b_i\,b_j$; $[A]=\begin{bmatrix}2&1&0\\1&3&0\\0&0&1\end{bmatrix}$, $\{b\}=\{1,\,-1,\,2\}$.
İstenenler
$s$'nin kaç bileşenli olduğu ve değeri.
Model ve kabuller
$i$ ve $j$ ikişer kez geçiyor: ikisi de kukla. Serbest indis yok, $s$ bir skalerdir. Açık hâli dokuz terimlik $\sum_i\sum_j A_{ij}b_ib_j$ toplamıdır; matris biçiminde $\{b\}^{\T}[A]\{b\}$.
Çözüm
Önce $c_i=A_{ij}b_j$: $c_1=2(1)+1(-1)+0=1$, $c_2=1(1)+3(-1)+0=-2$, $c_3=0+0+1(2)=2$. Sonra $s=b_ic_i=1(1)+(-1)(-2)+2(2)=7$.
Birim kontrolü
$[A]$ ve $\{b\}$ boyutsuz alındı; $s$ de boyutsuz. Gerilmede $A\to\sigma$ [Pa], $b\to n$ [—] olsaydı $s$ [Pa] olurdu (bir düzlemdeki normal gerilme: $\sigma_n=\sigma_{ij}n_in_j$).
Fiziksel yorum
Bu "karesel biçim" bir sonraki derste bir düzlemin normal gerilmesini verecek. $[A]$ simetrik olduğundan $A_{ij}b_ib_j$'de yalnız simetrik kısım katkı yapar.
Bir gerilme durumunu döndürülmüş eksenlere taşımak
Verilenler
Bir levhadaki bir noktada (MPa): $[\sigma]=\begin{bmatrix}60&20&0\\20&-30&0\\0&0&10\end{bmatrix}$. Kaynak dikişi $x_1$ ekseninden $\theta=30^\circ$ saat tersi yönde dönmüş $x'_1$ doğrultusunda uzanıyor.
İstenenler
Dikiş eksenlerindeki bileşenler $[\sigma']$ ve invaryantların korunduğunun kontrolü.
Model ve kabuller
Dönme $x_3$ ekseni etrafında; $[L]$ denklem \eqref{eq:Lz}'deki gibi, $c=\cos30^\circ=0{,}8660$, $s=\sin30^\circ=0{,}5$. Dönüşüm $[\sigma']=[L][\sigma][L]^{\T}$.
Çözüm
$x_3$ etrafındaki dönmede yalnız düzlem içi bloğu değişir. Çarpımı açık yazalım:
$$ \begin{aligned} \sigma'_{11}&=c^2\sigma_{11}+2cs\,\sigma_{12}+s^2\sigma_{22}=0{,}75(60)+0{,}866(20)+0{,}25(-30)=54{,}82,\\ \sigma'_{22}&=s^2\sigma_{11}-2cs\,\sigma_{12}+c^2\sigma_{22}=15-17{,}32-22{,}5=-24{,}82,\\ \sigma'_{12}&=-cs\,\sigma_{11}+(c^2-s^2)\,\sigma_{12}+cs\,\sigma_{22}=-25{,}98+10-12{,}99=-28{,}97, \end{aligned} $$$\sigma'_{33}=10$, $\sigma'_{13}=\sigma'_{23}=0$. Sonuç: $[\sigma']=\begin{bmatrix}54{,}82&-28{,}97&0\\-28{,}97&-24{,}82&0\\0&0&10\end{bmatrix}$ MPa.
Kontrol: $I_1=60-30+10=40$ ve $I'_1=54{,}82-24{,}82+10=40$. $I_2=-1800-300+600-400=-1900$, $I'_2=(54{,}82)(-24{,}82)+(-24{,}82)(10)+(10)(54{,}82)-(28{,}97)^2=-1900$ (yuvarlama hassasiyetinde). $I_3=-22\,000$ her iki takımda da aynıdır.
Birim kontrolü
$c^2, s^2, cs$ boyutsuz; her terim MPa. $I_1$ [MPa], $I_2$ [MPa²], $I_3$ [MPa³] — karakteristik denklemdeki $\lambda^3-I_1\lambda^2+I_2\lambda-I_3$ terimlerinin hepsi MPa³ olur, tutarlıdır.
Fiziksel yorum
Dikişe dik normal gerilme $\sigma'_{22}=-24{,}8$ MPa (basınç), dikiş boyunca kayma $|\sigma'_{12}|=29{,}0$ MPa. Genel eksenlerde $\sigma_{12}=20$ MPa idi: aynı fiziksel durum, dikiş için daha elverişsiz bir kayma bileşeni gösteriyor. Bu yüzden dayanım kontrolü her zaman ilgili düzlemin eksenlerinde yapılır.
Özdeğerler, özvektörler ve köşegen biçim
Verilenler
$[T]=\begin{bmatrix}3&1&0\\1&3&0\\0&0&5\end{bmatrix}$ (boyutsuz).
İstenenler
Özdeğerler, birim özvektörler ve invaryantlarla kontrol.
Model ve kabuller
Simetrik tansör: gerçel özdeğerler, dik özvektörler beklenir. $x_3$ ekseni zaten $T_{33}=5$ ile ayrık durduğu için $\lambda=5$, $\mathbf n=\mathbf e_3$ hemen okunur; kalan $2\times2$ blok ayrıca çözülür.
Çözüm
$I_1=11$, $I_2=(9-1)+15+15=38$, $I_3=5(9-1)=40$. Karakteristik denklem $\lambda^3-11\lambda^2+38\lambda-40=0$. $2\times2$ blok için $(3-\lambda)^2-1=0\Rightarrow\lambda=4$ ya da $2$. Üç kök: $\lambda=5,\,4,\,2$.
$\lambda=4$: $(3-4)n_1+n_2=0\Rightarrow n_2=n_1$, $n_3=0$; birimlendirince $\mathbf n=(1,1,0)/\sqrt2$. $\lambda=2$: $n_2=-n_1$; $\mathbf n=(1,-1,0)/\sqrt2$. $\lambda=5$: $\mathbf n=(0,0,1)$.
Kontrol: $5+4+2=11=I_1$, $5\cdot4+4\cdot2+2\cdot5=38=I_2$, $5\cdot4\cdot2=40=I_3$. Özvektörler ikişer ikişer diktir; örneğin $(1,1,0)\cdot(1,-1,0)=0$.
Birim kontrolü
Boyutsuz örnek. Gerilme tansörü olsaydı özdeğerler MPa, özvektörler boyutsuz birim vektör olurdu.
Fiziksel yorum
Özvektörlerden kurulan eksenler ($x_1$–$x_2$ düzleminde $45^\circ$ dönmüş takım) tansörü köşegen yapar: $\operatorname{diag}(4,2,5)$. Gerilmede bu, kayma gerilmesinin bulunmadığı asal düzlemleri bulmak demektir.
10. Sık yapılan hatalar
| Hatalı düşünce | Doğrusu |
|---|---|
| $a_ib_i$ bir vektördür. | Kukla indis toplanır, sonuç tek sayıdır (skaler). Vektör olması için serbest indis gerekir. |
| $a_i b_i c_i$ yazılabilir. | Bir indis bir terimde en çok iki kez geçebilir; gerekiyorsa $\sum$ açıkça yazılır. |
| $[T']=[L]^{\T}[T][L]$ her zaman doğru formüldür. | Hangisi doğru, $[L]$'nin satırlarının mı sütunlarının mı yeni eksen olduğuna bağlıdır. $\theta=90^\circ$ ile deneyin. |
| Bileşenler değişti, demek ki fiziksel durum değişti. | Tansörün kendisi (ve invaryantlar, özdeğerler) aynı kalır; değişen yalnız gözlem eksenidir. |
| $\delta_{ii}=1$. | $\delta_{ii}=\delta_{11}+\delta_{22}+\delta_{33}=3$. |
| Tekrarlı özdeğerde özvektör tektir. | İki özdeğer eşitse, o özdeğere ait düzlemdeki her doğrultu özvektördür (bkz. Alıştırma 1.0-6). |
11. Alıştırmalar
Alıştırma 1.0-1KolayKavramsalGeçerli mi?
Aşağıdaki ifadelerden hangileri indis notasyonunda geçerlidir? Geçerli olanların kaç bileşenli olduğunu söyleyin: (a) $a_ib_jc_j$, (b) $a_i=b_jc_j$, (c) $A_{ij}B_{jk}C_{kk}$, (d) $A_{ij}x_j+b_i=0$, (e) $a_ib_ic_i$.
İpucu
Her terimde her indisi sayın: bir kez → serbest, iki kez → kukla, üç kez → geçersiz. Sonra eşitliğin iki tarafındaki serbest indisleri karşılaştırın.
Çözüm
(a) Geçerli; $i$ serbest, $j$ kukla → 3 bileşenli vektör $a_i(\mathbf b\cdot\mathbf c)$. (b) Geçersiz: sol tarafta serbest $i$ var, sağ taraf ($j$ kukla) skaler. (c) Geçersiz: $k$ indisi $B_{jk}$'de bir, $C_{kk}$'de iki kez, yani çarpımda toplam üç kez geçiyor. (d) Geçerli; $i$ serbest, $j$ kukla → 3 denklem. (e) Geçersiz ($i$ üç kez).
(c) şıkkı tuzaklıdır: indisler tek tek çarpanlarda değil, terimin tamamında sayılır. İz kastediliyorsa ayrı bir kukla ad kullanılır: $A_{ij}B_{jk}C_{mm}$ geçerlidir ($i$, $k$ serbest; dokuz bileşen).
Alıştırma 1.0-2KolayTüretmeKronecker deltasıyla oynamak
(a) $\delta_{ij}\delta_{ij}$, (b) $\delta_{ij}\delta_{jk}$ ve (c) $\delta_{ij}A_{ij}$ ifadelerini sadeleştirin.
İpucu
$\delta_{ij}$ ile çarpım, kukla indisi diğerine dönüştürür ("indis değiştirici").
Çözüm
(a) $\delta_{ij}\delta_{ij}=\delta_{ii}=3$. (b) $\delta_{ij}\delta_{jk}=\delta_{ik}$ (birim matrisin karesi yine birim matristir). (c) $\delta_{ij}A_{ij}=A_{ii}=\operatorname{tr}A$.
Alıştırma 1.0-3OrtaTüretmeSimetrik × ters simetrik
$S_{jk}=S_{kj}$ ise $e_{ijk}S_{jk}=0$ olduğunu gösterin. Bu sonuç gerilme tansörü için hangi fiziksel ifadeye karşılık gelir?
İpucu
Kukla indislerin adlarını değiştirin ($j\leftrightarrow k$), sonra $e_{ikj}=-e_{ijk}$ ve $S_{kj}=S_{jk}$ kullanın.
Çözüm
$X_i=e_{ijk}S_{jk}$. Kukla indisleri yeniden adlandırarak $X_i=e_{ikj}S_{kj}=(-e_{ijk})(S_{jk})=-X_i$; o hâlde $X_i=0$. Gerilmede $e_{ijk}\sigma_{jk}$, iç kuvvetlerin bir noktaya göre birim hacim başına net momentidir; simetri bu momentin sıfır olması, yani sonsuz küçük elemanın moment dengesidir (Ders 1.1).
Alıştırma 1.0-4OrtaSayısalVektörü döndürmek
$\mathbf v=(3,\,4,\,0)$ vektörünün, $x_3$ etrafında $30^\circ$ saat tersi döndürülmüş eksenlerdeki bileşenlerini bulun ve boyunun korunduğunu gösterin.
İpucu
$v'_i=\ell_{ij}v_j$ ve $[L]$ denklem \eqref{eq:Lz}. Boy: $\sqrt{v'_iv'_i}$.
Çözüm
$v'_1=3\cos30^\circ+4\sin30^\circ=2{,}598+2=4{,}598$; $v'_2=-3\sin30^\circ+4\cos30^\circ=-1{,}5+3{,}464=1{,}964$; $v'_3=0$. Boy $\sqrt{4{,}598^2+1{,}964^2}=\sqrt{21{,}14+3{,}86}=5{,}00$ — eski boy $\sqrt{9+16}=5$ ile aynı. Ortogonal dönüşüm uzunlukları korur: $v'_iv'_i=\ell_{ij}\ell_{ik}v_jv_k=\delta_{jk}v_jv_k=v_jv_j$.
Alıştırma 1.0-5OrtaTüretmeİz neden değişmez?
$T'_{ij}=\ell_{ik}\ell_{jl}T_{kl}$ kuralından $T'_{ii}=T_{kk}$ olduğunu gösterin.
İpucu
$i=j$ koyun ve ortogonallik bağıntısı \eqref{eq:ortogonal}'nın ikinci biçimini kullanın.
Çözüm
$T'_{ii}=\ell_{ik}\ell_{il}T_{kl}=\delta_{kl}T_{kl}=T_{kk}$. Burada $\ell_{ik}\ell_{il}=\delta_{kl}$, $[L]^{\T}[L]=[I]$'nın indisli yazımıdır.
Alıştırma 1.0-6ZorSayısalTekrarlı özdeğer
$[T]=\begin{bmatrix}2&1&1\\1&2&1\\1&1&2\end{bmatrix}$ için özdeğerleri ve özvektörleri bulun. İki özdeğer eşit çıkıyorsa özvektörler hakkında ne söylenebilir?
İpucu
$[T]=[I]+\{1\}\{1\}^{\T}$ biçiminde yazılabilir. $(1,1,1)$ doğrultusu ve ona dik düzlem üzerinde $\mathbf T$'nin etkisini ayrı ayrı düşünün.
Çözüm
$\mathbf a=(1,1,1)$ için $\mathbf T\mathbf a=\mathbf a+3\mathbf a=4\mathbf a$ → $\lambda_1=4$, $\mathbf n_1=(1,1,1)/\sqrt3$. $\mathbf a$'ya dik her $\mathbf b$ için ($b_1+b_2+b_3=0$) $\mathbf T\mathbf b=\mathbf b$ → $\lambda_2=\lambda_3=1$. Kontrol: $I_1=6=4+1+1$, $I_3=\det T=4=4\cdot1\cdot1$.
$\lambda=1$ çift kök olduğundan $(1,1,1)$'e dik düzlemdeki her doğrultu özvektördür; bu düzlemde herhangi iki dik birim vektör seçilebilir (örneğin $(1,-1,0)/\sqrt2$ ve $(1,1,-2)/\sqrt6$). Gerilmede bu durum "eksenel simetrik" gerilme hâline karşılık gelir: o düzlemdeki her doğrultu asaldır.
12. Özet
- Bir terimde iki kez geçen indis toplanır (kukla); bir kez geçen serbesttir ve denklem sayısını belirler.
- $\delta_{ij}$ indis değiştirir; $e_{ijk}$ vektörel çarpım ve determinantı verir; simetrik bir tansörle $e_{ijk}$ çarpımı sıfırdır.
- Doğrultu kosinüsleri $\ell_{ij}=\cos(x'_i,x_j)$; vektör $v'_i=\ell_{ij}v_j$, ikinci mertebe tansör $T'_{ij}=\ell_{ik}\ell_{jl}T_{kl}$ ($[T']=[L][T][L]^{\T}$) kuralıyla dönüşür.
- $T_{ij}n_j=\lambda n_i$ özdeğer problemi $\lambda^3-I_1\lambda^2+I_2\lambda-I_3=0$ verir; $I_1, I_2, I_3$ eksenden bağımsızdır.
- Simetrik tansörün özdeğerleri gerçel, özvektörleri diktir; özvektör ekseninde tansör köşegendir.
Sıradaki ders bu araçların ilk fiziksel kullanımı: gerilme tansörü ve Cauchy formülü.
13. Kaynaklar
- W. F. Chen, A. F. Saleeb, Constitutive Equations for Engineering Materials, Cilt 1: Elasticity and Modeling, Elsevier — Bölüm 1, §1.8–1.11 (indis notasyonu, koordinat dönüşümü). ders klasöründe
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Strength and Applied Elasticity, 4. baskı, Prentice Hall PTR, 2003 — Ek A (indis notasyonu). ders klasöründe
- L. E. Malvern, Introduction to the Mechanics of a Continuous Medium, Prentice-Hall, 1969 — tansör cebiri için ek okuma.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.