Akademik / MKC 523 / Hafta 3 / 3.2

Hafta 3 · Ders 3.2 · ~55 dk

Daralan (değişken kesitli) kirişler

Konsol kollar, vinç bomları, köprü kirişleri ve yaprak yaylar uca doğru incelir. Kesit değişince prizmatik kirişin formülleri işe yaramaz; bu derste değişken rijitlikli kirişi hem kapalı hem sayısal olarak çözüyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Değişken kesitli kiriş denklemini (EI w″)″ = q yazmak ve statikçe belirli kirişte moment–eğrilik yoluyla çözmek
  • Doğrusal daralan konsolun uç sehimini kapalı biçimde hesaplamak
  • Simpson kuralıyla sayısal integrasyonu kurmak ve ağ inceltmeyle yakınsamayı göstermek
  • Daralmanın en büyük gerilmenin yerini nasıl değiştirdiğini açıklamak; eşit dayanımlı kiriş fikrini kullanmak
Hafta
3 — Kiriş teorilerinin karşılaştırılması; daralan kirişler
Süre
~55 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 1 — Kiriş ve plak teorileri, ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Uca doğru incelen bir konsol

Bir cephe konsolu, bir vinç bomu ya da bir uçak kanadı uca doğru incelir: moment ankastre kesitte en büyüktür, uca doğru sıfıra iner; kesiti her yerde kök kadar büyük yapmak malzeme ve ağırlık israfıdır. Ama kesit küçüldükçe kiriş esner ve en büyük gerilme artık kökte olmayabilir. Tasarımcının iki sorusu vardır: sehim ne kadar artar ve en çok zorlanan kesit neresidir? Prizmatik kirişin $PL^3/3EI$ formülü bu sorulara cevap vermez.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Euler–Bernoulli kirişi (Ders 2.1): eğrilik $\kappa=-w''=M/EI$, eğilme gerilmesi $\sigma=M/W$, dikdörtgende $I=bh^3/12$, $W=bh^2/6$.
  • Statikçe belirli kirişte $M(x)$ yalnız dengeden bulunur; malzeme ve kesitten bağımsızdır.
  • Bu derste $v$ aşağı yönlü sehimdir (yük yönünde pozitif) ve $v''=-M/EI$, $M$ sarkma yönünde pozitif.

3. Değişken kesitli kiriş denklemi

Euler–Bernoulli kabulleri (kesit düz ve eksene dik kalır) kesit değişse de geçerlidir — yeter ki değişim yavaş olsun. Moment–eğrilik bağıntısı her kesitte aynıdır, yalnız rijitlik konuma bağlıdır: $M=-EI(x)\,w''$. Dengeyle birleştirince

\begin{equation}\label{eq:degisken} \frac{d^2}{dx^2}\Big[EI(x)\,\frac{d^2w}{dx^2}\Big]=q(x). \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Daralan (değişken kesitli) kiriştapered (non-prismatic) beam$EI(x)$—Kesit boyutları eksen boyunca değişen kiriş. Eğilme rijitliği $EI(x)$ konuma bağlı olduğundan denklem $(EI\,w'')''=q$ biçimini alır; prizmatik kirişin kapalı çözümleri doğrudan kullanılamaz.
Daralma oranıtaper ratio$r = h_{\text{uç}}/h_{\text{kök}}$—Daralan kirişte uçtaki kesit boyutunun kökteki (en büyük) boyuta oranı; $r=1$ prizmatik kiriştir. Doğrusal yükseklik değişiminde $I\propto h^3$, genişlik değişiminde $I\propto b$ olur.

Prizmatik kirişte $EI$ türevin dışına çıkar ve $EI\,w''''=q$ olur. Burada çıkmaz; denklem değişken katsayılıdır ve genelde kapalı çözümü yoktur. Ama statikçe belirli kirişte (konsol, basit kiriş) iş kolaydır: $M(x)$ dengeden bilindiği için \eqref{eq:degisken}'in dördüncü mertebesi atlanır, yalnız

\begin{equation}\label{eq:mk} v''(x)=-\frac{M(x)}{EI(x)} \end{equation}

iki kez integre edilir. Buna moment–eğrilik integrasyonu denir. Konsolda ($x=0$ ankastre) uç sehimi, birim yük yöntemiyle tek bir integrale iner:

\begin{equation}\label{eq:uc} \delta=\int_0^L\frac{|M(x)|\,(L-x)}{EI(x)}\,dx\qquad(\text{uç yükü } P\text{ için } |M|=P(L-x)). \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Moment–eğrilik integrasyonumoment–curvature integration$\kappa = M/EI$1/mStatikçe belirli kirişte $M(x)$ dengeden bulunur, eğrilik $\kappa=M/EI(x)$ iki kez integre edilerek dönme ve sehim elde edilir; değişken kesitte sayısal integrasyonla (Simpson) uygulanır.
Geçerlilik sınırı

Kiriş teorisi kesitin yavaş değiştiğini varsayar. Eğim büyükse (yüzeylerin eksenle açısı ~$15^\circ$'yi aşıyorsa) eğik yüzeyler serbest olduğu için kesitteki gerilme dağılımı düzeltilmelidir; kayma gerilmesi de prizmatik formülden farklı çıkar. Ani kesit değişimlerinde gerilme yoğunlaşması (Hafta 12) ayrıca kontrol edilir.

4. Doğrusal daralan konsol: kapalı çözüm

Şekil 1'deki konsolun yüksekliği kökte $h_k$, uçta $h_u=r\,h_k$ ve arada doğrusal olsun ($\xi=x/L$, $c=1-r$):

$$ h(\xi)=h_k(1-c\xi),\qquad I(\xi)=I_k(1-c\xi)^3\ \ (\text{yükseklik değişir}),\qquad I(\xi)=I_k(1-c\xi)\ \ (\text{genişlik değişir}). $$
Sol ucu duvara ankastre, sağa doğru doğrusal incelen bir konsolun yan görünüşü. Kökte yükseklik h_k, uçta h_u, arada h(x) ölçü oklarıyla gösterilmiş; uca aşağı doğru P yükü etkiyor. Kesikli yeşil eğri, yüksekliği kökten uca karekök biçiminde azalan eşit dayanımlı biçimi gösteriyor. P hk hu h(x) L x z h(x) = h_k[1 − (1 − r)x/L], r = h_u/h_k kesikli yeşil: eşit dayanımlı biçim h ∝ √(1 − x/L)
Şekil 1. Doğrusal daralan konsol ve gösterim. Kesikli yeşil çizgi, aynı kök yüksekliğinde eşit dayanımlı biçimdir ($h\propto\sqrt{1-x/L}$; Bölüm 6).

\eqref{eq:uc}'ye konup $u=1-c\xi$ değişkeniyle integre edilince (sonucu SymPy ile de doğruladık):

\begin{equation}\label{eq:J} \delta=J(r)\,\frac{PL^3}{EI_k},\qquad J_h(r)=\frac{-\ln r-2(1-r)+\tfrac12(1-r^2)}{(1-r)^3},\qquad J_b(r)=\frac{\tfrac12(1-r^2)-2r(1-r)-r^2\ln r}{(1-r)^3}. \end{equation}

$r\to1$'de ikisi de $1/3$'e gider (prizmatik konsol ✓). Bazı değerler:

Uç sehimi katsayısı $J(r)$ ve prizmatik ($h_k$ kesitli) konsola oranı $3J$
$r=h_u/h_k$$J_h$ (yükseklik)$3J_h$$J_b$ (genişlik)$3J_b$
0,750,41171,2350,35661,070
0,500,54521,6360,38631,159
0,250,84162,5250,42761,283
0,101,36844,1050,46371,391

Yükseklik değişimi sehimi çok daha fazla etkiler, çünkü $I\propto h^3$. Genişlik değişiminde uç sıfıra inse bile ($r\to0$) sehim yalnız $1{,}5$ katına çıkar: $J_b(0)=1/2$.

5. Sayısal çözüm ve yakınsama

Kapalı çözümün olmadığı durumlarda (başka kesit yasası, yayılı yük, basit kiriş) \eqref{eq:mk} sayısal integre edilir. Kiriş $n$ eşit aralığa bölünür ($\Delta=L/n$). Her aralıkta eğrilik $\kappa=M/EI$ uçlarda ve ortada hesaplanır, dönme ve sehim Simpson kuralıyla ilerletilir:

\begin{equation}\label{eq:simpson} \theta_{i+1}=\theta_i+\frac{\Delta}{6}\big(\kappa_i+4\kappa_{i+\frac12}+\kappa_{i+1}\big),\qquad v_{i+1}=v_i+\theta_i\Delta+\frac{\Delta^2}{6}\big(\kappa_i+2\kappa_{i+\frac12}\big). \end{equation}

İkinci formül $v_{i+1}-v_i-\theta_i\Delta=\int(x_{i+1}-s)\kappa(s)\,ds$ kesin bağıntısına Simpson uygulanmasıdır. Konsolda $\theta_0=v_0=0$ ile başlanır; basit kirişte $\theta_0=0$ ile çözüp sonuca $v(L)=0$'ı sağlayan doğrusal bir terim eklenir. Simpson kuralı kübik polinomları tam integre ettiği için hata $\Delta^4$ ile azalır.

Yakınsama: yükseklik daralan konsol, $r=0{,}25$, uç yükü (kesin $J_h=0{,}841587$)
$n$Sayısal $J$HataHata oranı
20,852353$1{,}08\times10^{-2}$—
40,843801$2{,}21\times10^{-3}$4,9
80,841817$2{,}30\times10^{-4}$9,6
160,841604$1{,}71\times10^{-5}$13,4
320,841588$1{,}13\times10^{-6}$15,2

Hata oranı 16'ya ($2^4$) yaklaşıyor: yöntem dördüncü mertebedir. Pratik yakınsama ölçütü: kesin çözüm bilinmese de $n$ ve $n/2$ ile bulunan sehimlerin farkı hatanın iyi bir tahminidir; araç bu farkı her hesapta yazar. Basit kirişte orta noktaya tekil yük varsa $n$ çift seçilir ki moment kırığı bir düğüme düşsün.

6. En büyük gerilme nerede? Eşit dayanımlı kiriş

Yükseklik daralan konsolda gerilme

$$ \frac{\sigma(\xi)}{\sigma_k}=\frac{M/M_k}{W/W_k}=\frac{1-\xi}{(1-c\xi)^2},\qquad \sigma_k=\frac{6PL}{bh_k^2}. $$

Türevi sıfırlanınca $\xi^*=(1-2r)/(1-r)$ bulunur. $r\ge1/2$ ise en büyük gerilme kökte kalır; $r<1/2$ ise açıklığa kayar ve değeri $\sigma^*/\sigma_k=1/[4r(1-r)]$ olur (Şekil 2). Örneğin $r=0{,}25$'te en büyük gerilme $x=0{,}67L$'de ve kök gerilmesinin $1{,}33$ katıdır. Genişlik daralmasında ise $\sigma/\sigma_k=(1-\xi)/(1-c\xi)$ hep azalır: en büyük gerilme kökte kalır.

Yatay eksende x bölü L, düşey eksende gerilmenin prizmatik kök gerilmesine oranı. r eşit 1 için 1'den 0'a doğrusal inen siyah çizgi; r eşit 0,5 için kesikli mavi eğri kökte en büyük; r eşit 0,25 için turuncu eğri x bölü L eşit 0,67'de 1,33 değerinde tepe yapıyor; r eşit 0,15 için noktalı mor eğri 0,82'de 1,96 değerine çıkıyor. 0,0 0,2 0,4 0,6 0,8 1,0 0,0 0,5 1,0 1,5 2,0 2,5 x/L σ(x) / σ_kök,prizmatik r = 1,0 r = 0,5 r = 0,25: 1,33 (x/L = 0,67) r = 0,15: 1,96 (x/L = 0,82) Konsol, uç yükü P; yükseklik doğrusal daralıyor: σ/σ₀ = (1 − ξ)/(1 − cξ)², c = 1 − r
Şekil 2. Yükseklik daralan konsolda (uç yükü) eğilme gerilmesinin eksen boyunca dağılımı. $r<1/2$ olunca en büyük gerilme kökten ayrılır; noktalar $\xi^*=(1-2r)/(1-r)$ konumunu gösterir.

İdeal olan, kesiti her noktada aynı gerilme olacak biçimde vermektir: $W(x)\propto|M(x)|$. Böyle bir kirişe eşit dayanımlı kiriş denir. Uç yüklü konsolda $M\propto(1-\xi)$ olduğundan iki seçenek vardır: genişliği doğrusal azaltmak ($b\propto1-\xi$, üçgen levha: yaprak yayın temeli) ya da yüksekliği $h\propto\sqrt{1-\xi}$ yapmak. Malzeme en verimli kullanılır, ama bedeli sehimdir: üçgen levhada $\delta=PL^3/2EI_k$, parabolik yükseklikte $\delta=2PL^3/3EI_k$ — prizmatik konsolun $1{,}5$ ve $2$ katı.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Eşit dayanımlı kirişbeam of uniform strength$\sigma_{\max}(x)=\text{sabit}$—Kesiti, her kesitteki en büyük eğilme gerilmesi aynı olacak biçimde değiştirilmiş kiriş ($W(x)\propto M(x)$). Malzemeyi en verimli kullanır ama prizmatik kirişten daha çok sehim yapar; yaprak yay bu fikre dayanır.

Kendiniz deneyin

$r$'yi 1'den küçültün: sehim eğrisi prizmatik eğriden (kesikli) uzaklaşır, sağdaki gerilme eğrisinin tepesi $r=0{,}5$'te kökten ayrılır. $n$'yi 2, 4, 8 yaparak yakınsamayı izleyin; konsol uç yükünde çizelge kapalı çözümle göreli hatayı da verir.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

7. Çözümlü örnekler

Örnek 3.2-1Temel

Yüksekliği daralan çelik konsol

Verilenler

Çelik konsol: $L=2$ m, $b=100$ mm, $h_k=300$ mm, $h_u=100$ mm ($r=1/3$); uçta $P=10$ kN; $E=210$ GPa.

İstenenler

Uç sehimi; aynı kök kesitli ve ortalama yükseklikli ($h=200$ mm) prizmatik konsollarla karşılaştırma; en büyük gerilme ve yeri.

Model ve kabuller

Euler–Bernoulli, \eqref{eq:J} ile $J_h(1/3)$; gerilme için $\xi^*$ formülü. Öz ağırlık ihmal.

Çözüm

$I_k=bh_k^3/12=2{,}25\times10^{-4}$ m⁴, $EI_k=47{,}25$ MN·m². $J_h(1/3)=[\ln3-\tfrac43+\tfrac12\cdot\tfrac89]/(2/3)^3=0{,}7078$.

$\delta=0{,}7078\cdot10^4\cdot8/(47{,}25\times10^6)=1{,}198$ mm. Prizmatik $h_k$: $PL^3/3EI_k=0{,}564$ mm (oran $2{,}12$); prizmatik $h=200$ mm (aynı hacim): $1{,}905$ mm.

Kök gerilmesi $\sigma_k=6PL/(bh_k^2)=13{,}33$ MPa. $r<1/2$ ⇒ $\xi^*=(1-2/3)/(2/3)=0{,}5$, yani $x=1$ m'de $\sigma^*=13{,}33/[4\cdot\tfrac13\cdot\tfrac23]=15{,}0$ MPa.

Birim kontrolü

$PL^3/EI$: N·m³/(N·m²) = m ✓. $PL/bh^2$: N·m/m³ = Pa ✓.

Fiziksel yorum

Daralan konsol, aynı hacimli prizmatik konsoldan %37 daha az sehim yapar: malzeme momentin büyük olduğu köke taşınmıştır. Ama kritik kesit kökte değil, açıklığın ortasındadır — kaynak ya da delik gibi bir zayıflık oraya konmamalıdır.

Örnek 3.2-2Mühendislik uygulaması

Tek yapraklı yay: eşit dayanımlı üçgen levha

Verilenler

Bir römork süspansiyonunun yarısı, tek yapraklı çelik konsol yay gibi modellenir: $L=400$ mm, kalınlık $t=10$ mm, kök genişliği $b_k=90$ mm, genişlik uca doğru doğrusal azalıp sıfıra iner; uçta $P=1{,}5$ kN; $E=210$ GPa.

İstenenler

Eğilme gerilmesi ve uç sehimi (yay esnekliği); aynı kök kesitli prizmatik yayla karşılaştırma.

Model ve kabuller

Genişlik daralması, $r=0$: $J_b(0)=1/2$. $W\propto b\propto M$ olduğundan gerilme her kesitte aynıdır. Gerçek yayda uç genişliği pimi taşıyacak kadar bırakılır; bu fark ihmal edildi.

Çözüm

$\sigma=6PL/(b_kt^2)=6\cdot1500\cdot0{,}4/(0{,}09\cdot10^{-4})=400$ MPa — bütün boy boyunca.

$I_k=b_kt^3/12=7{,}5\times10^{-9}$ m⁴. $\delta=PL^3/(2EI_k)=1500\cdot0{,}064/(2\cdot210\times10^9\cdot7{,}5\times10^{-9})=30{,}5$ mm; yay rijitliği $P/\delta=49{,}2$ kN/m. Prizmatik yay: $\delta=20{,}3$ mm.

Birim kontrolü

N·m/m³ = Pa ✓; N·m³/(Pa·m⁴) = m ✓.

Fiziksel yorum

Üçgen yay prizmatiğin yarı hacmiyle aynı en büyük gerilmeyi taşır ve %50 daha esnektir — yayda istenen tam da budur: aynı gerilmeyle daha çok enerji depolamak. Çok yapraklı yaylar bu üçgeni şeritlere bölüp üst üste koymanın sonucudur.

8. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Ortalama kesitle prizmatik formül kullanmakSehim $\int M m/EI$ ile bulunur; yükseklik değişiminde $I\propto h^3$ olduğu için ortalama yanıltır (Örnek 3.2-1'de %59 fazla).
En büyük gerilmeyi hep en büyük momentte aramak$\sigma=M/W(x)$; $W$ da azalıyorsa tepe açıklığa kayabilir ($r<1/2$).
$EI$'yı türevin dışına almak$(EIw'')''=q$; $EI(x)$ türevin içindedir.
Sayısal çözümde tek ağ kullanmak$n$ ve $n/2$ sonuçlarını karşılaştırın; fark hatayı tahmin eder.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 3.2-1KolayKavramsalGerilmenin tepesi neden kayıyor?

Yüksekliği daralan konsolda $r<1/2$ iken en büyük gerilme neden kökte değildir? Genişliği daralan konsolda neden hep köktedir?

İpucu

$\sigma\propto M/W$: $M$ doğrusal azalıyor; $W$ yükseklik daralmasında karesel, genişlik daralmasında doğrusal azalıyor.

Çözüm

Yükseklik daralmasında $W\propto(1-c\xi)^2$ momentten hızlı küçülebilir; oran $(1-\xi)/(1-c\xi)^2$'nin türevi kökte $2c-1$'dir: $c>1/2$ ($r<1/2$) ise pozitif, gerilme önce artar. Genişlik daralmasında oran $(1-\xi)/(1-c\xi)$ ve türevi $c-1=-r<0$: hep azalır.

Alıştırma 3.2-2OrtaSayısalGenişliği yarıya inen konsol

Genişliği kökten uca doğrusal olarak yarıya inen ($r=0{,}5$), yüksekliği sabit konsolun uç sehimini prizmatik (kök kesitli) konsola oranlayın. Sonucu araçla doğrulayın.

İpucu

\eqref{eq:J}'deki $J_b$; $r^2\ln r$ terimini unutmayın.

Çözüm

$J_b(0{,}5)=[0{,}375-0{,}5+0{,}25\ln2]/0{,}125=(0{,}375-0{,}5+0{,}1733)/0{,}125=0{,}3863$; oran $3J_b=1{,}159$. Sehim %16 artar.

Alıştırma 3.2-3OrtaTüretmeParabolik eşit dayanımlı konsol

Genişliği sabit, yüksekliği $h=h_k\sqrt{1-x/L}$ olan uç yüklü konsolda gerilmenin her yerde aynı olduğunu ve uç sehiminin $2PL^3/(3EI_k)$ olduğunu gösterin.

İpucu

$W\propto h^2\propto1-\xi$; $I\propto h^3\propto(1-\xi)^{3/2}$. \eqref{eq:uc}'ye koyun.

Çözüm

$\sigma\propto(1-\xi)/(1-\xi)=$ sabit. $\delta=\frac{PL^3}{EI_k}\int_0^1\frac{(1-\xi)^2}{(1-\xi)^{3/2}}d\xi=\frac{PL^3}{EI_k}\int_0^1(1-\xi)^{1/2}d\xi=\frac23\frac{PL^3}{EI_k}$, prizmatiğin 2 katı. Uçta $h\to0$ olur; gerçekte kesme kuvvetini taşıyacak bir en küçük yükseklik bırakılır.

Alıştırma 3.2-4ZorSayısalYakınsama mertebesini okuyun

Bölüm 5'teki tabloda hata oranları 4,9; 9,6; 13,4; 15,2 diye gidiyor. Bu neden 16'ya yaklaşır, küçük $n$'de neden daha küçüktür? $n=16$ ile $n=8$ sonuçlarından kesin değeri Richardson yöntemiyle tahmin edin.

İpucu

Hata $\approx C\Delta^4$; $J\approx J_{16}+(J_{16}-J_8)/15$.

Çözüm

Simpson hatası $C\Delta^4+O(\Delta^6)$; $\Delta$ küçüldükçe baş terim egemen olur ve oran $2^4=16$'ya gider. Kaba ağda $(1-c\xi)^{-3}$'ün uca doğru hızlı değişimi yüksek mertebe terimleri büyütür. Richardson: $0{,}841604+(0{,}841604-0{,}841817)/15=0{,}841590$ (kesin $0{,}841587$): hata $1{,}7\times10^{-5}$'ten $3\times10^{-6}$'ya iner.

10. Özet

Özet
  • Değişken kesitte denklem $(EI\,w'')''=q$; statikçe belirli kirişte $v''=-M/EI(x)$ iki kez integre edilir.
  • Doğrusal daralan konsolun uç sehimi $J(r)PL^3/EI_k$; yükseklik değişimi ($I\propto h^3$) genişlik değişiminden çok daha etkilidir.
  • Simpson tabanlı moment–eğrilik integrasyonu dördüncü mertebedir; $n$ ile $n/2$ farkı yakınsama ölçütüdür.
  • Yükseklik daralmasında $r<1/2$ ise en büyük gerilme $\xi^*=(1-2r)/(1-r)$'ye kayar; eşit dayanımlı kiriş $W\propto M$ ile verimli ama daha esnektir.

Sıradaki derste kiriş bir zemine oturuyor: elastik zemine oturan kiriş.

11. Kaynaklar

  • J. M. Gere, S. P. Timoshenko, Mechanics of Materials, 4. baskı, PWS Publishing Company, 1997 — prizmatik olmayan kirişlerin sehimi ve eşit dayanımlı kirişler (ek okuma; sayfa verilmedi).
  • C. M. Wang, J. N. Reddy, K. H. Lee, Shear Deformable Beams and Plates: Relationships with Classical Solutions, Elsevier, 2000 — Bölüm 2 yalnız prizmatik kirişler içindir; kitabın değişken kesitli kirişler bölümü ders klasöründe bulunmadığından bu derste kullanılmadı. ders klasöründe

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.