Bu derste öğrenecekleriniz
- Değişken kesitli kiriş denklemini (EI w″)″ = q yazmak ve statikçe belirli kirişte moment–eğrilik yoluyla çözmek
- Doğrusal daralan konsolun uç sehimini kapalı biçimde hesaplamak
- Simpson kuralıyla sayısal integrasyonu kurmak ve ağ inceltmeyle yakınsamayı göstermek
- Daralmanın en büyük gerilmenin yerini nasıl değiştirdiğini açıklamak; eşit dayanımlı kiriş fikrini kullanmak
1. Neden öğreniyoruz?
Uca doğru incelen bir konsol
Bir cephe konsolu, bir vinç bomu ya da bir uçak kanadı uca doğru incelir: moment ankastre kesitte en büyüktür, uca doğru sıfıra iner; kesiti her yerde kök kadar büyük yapmak malzeme ve ağırlık israfıdır. Ama kesit küçüldükçe kiriş esner ve en büyük gerilme artık kökte olmayabilir. Tasarımcının iki sorusu vardır: sehim ne kadar artar ve en çok zorlanan kesit neresidir? Prizmatik kirişin $PL^3/3EI$ formülü bu sorulara cevap vermez.
2. Ön bilgiler
- Euler–Bernoulli kirişi (Ders 2.1): eğrilik $\kappa=-w''=M/EI$, eğilme gerilmesi $\sigma=M/W$, dikdörtgende $I=bh^3/12$, $W=bh^2/6$.
- Statikçe belirli kirişte $M(x)$ yalnız dengeden bulunur; malzeme ve kesitten bağımsızdır.
- Bu derste $v$ aşağı yönlü sehimdir (yük yönünde pozitif) ve $v''=-M/EI$, $M$ sarkma yönünde pozitif.
3. Değişken kesitli kiriş denklemi
Euler–Bernoulli kabulleri (kesit düz ve eksene dik kalır) kesit değişse de geçerlidir — yeter ki değişim yavaş olsun. Moment–eğrilik bağıntısı her kesitte aynıdır, yalnız rijitlik konuma bağlıdır: $M=-EI(x)\,w''$. Dengeyle birleştirince
\begin{equation}\label{eq:degisken} \frac{d^2}{dx^2}\Big[EI(x)\,\frac{d^2w}{dx^2}\Big]=q(x). \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Daralan (değişken kesitli) kiriş | tapered (non-prismatic) beam | $EI(x)$ | — | Kesit boyutları eksen boyunca değişen kiriş. Eğilme rijitliği $EI(x)$ konuma bağlı olduğundan denklem $(EI\,w'')''=q$ biçimini alır; prizmatik kirişin kapalı çözümleri doğrudan kullanılamaz. |
| Daralma oranı | taper ratio | $r = h_{\text{uç}}/h_{\text{kök}}$ | — | Daralan kirişte uçtaki kesit boyutunun kökteki (en büyük) boyuta oranı; $r=1$ prizmatik kiriştir. Doğrusal yükseklik değişiminde $I\propto h^3$, genişlik değişiminde $I\propto b$ olur. |
Prizmatik kirişte $EI$ türevin dışına çıkar ve $EI\,w''''=q$ olur. Burada çıkmaz; denklem değişken katsayılıdır ve genelde kapalı çözümü yoktur. Ama statikçe belirli kirişte (konsol, basit kiriş) iş kolaydır: $M(x)$ dengeden bilindiği için \eqref{eq:degisken}'in dördüncü mertebesi atlanır, yalnız
\begin{equation}\label{eq:mk} v''(x)=-\frac{M(x)}{EI(x)} \end{equation}iki kez integre edilir. Buna moment–eğrilik integrasyonu denir. Konsolda ($x=0$ ankastre) uç sehimi, birim yük yöntemiyle tek bir integrale iner:
\begin{equation}\label{eq:uc} \delta=\int_0^L\frac{|M(x)|\,(L-x)}{EI(x)}\,dx\qquad(\text{uç yükü } P\text{ için } |M|=P(L-x)). \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Moment–eğrilik integrasyonu | moment–curvature integration | $\kappa = M/EI$ | 1/m | Statikçe belirli kirişte $M(x)$ dengeden bulunur, eğrilik $\kappa=M/EI(x)$ iki kez integre edilerek dönme ve sehim elde edilir; değişken kesitte sayısal integrasyonla (Simpson) uygulanır. |
Kiriş teorisi kesitin yavaş değiştiğini varsayar. Eğim büyükse (yüzeylerin eksenle açısı ~$15^\circ$'yi aşıyorsa) eğik yüzeyler serbest olduğu için kesitteki gerilme dağılımı düzeltilmelidir; kayma gerilmesi de prizmatik formülden farklı çıkar. Ani kesit değişimlerinde gerilme yoğunlaşması (Hafta 12) ayrıca kontrol edilir.
4. Doğrusal daralan konsol: kapalı çözüm
Şekil 1'deki konsolun yüksekliği kökte $h_k$, uçta $h_u=r\,h_k$ ve arada doğrusal olsun ($\xi=x/L$, $c=1-r$):
$$ h(\xi)=h_k(1-c\xi),\qquad I(\xi)=I_k(1-c\xi)^3\ \ (\text{yükseklik değişir}),\qquad I(\xi)=I_k(1-c\xi)\ \ (\text{genişlik değişir}). $$\eqref{eq:uc}'ye konup $u=1-c\xi$ değişkeniyle integre edilince (sonucu SymPy ile de doğruladık):
\begin{equation}\label{eq:J} \delta=J(r)\,\frac{PL^3}{EI_k},\qquad J_h(r)=\frac{-\ln r-2(1-r)+\tfrac12(1-r^2)}{(1-r)^3},\qquad J_b(r)=\frac{\tfrac12(1-r^2)-2r(1-r)-r^2\ln r}{(1-r)^3}. \end{equation}$r\to1$'de ikisi de $1/3$'e gider (prizmatik konsol ✓). Bazı değerler:
| $r=h_u/h_k$ | $J_h$ (yükseklik) | $3J_h$ | $J_b$ (genişlik) | $3J_b$ |
|---|---|---|---|---|
| 0,75 | 0,4117 | 1,235 | 0,3566 | 1,070 |
| 0,50 | 0,5452 | 1,636 | 0,3863 | 1,159 |
| 0,25 | 0,8416 | 2,525 | 0,4276 | 1,283 |
| 0,10 | 1,3684 | 4,105 | 0,4637 | 1,391 |
Yükseklik değişimi sehimi çok daha fazla etkiler, çünkü $I\propto h^3$. Genişlik değişiminde uç sıfıra inse bile ($r\to0$) sehim yalnız $1{,}5$ katına çıkar: $J_b(0)=1/2$.
5. Sayısal çözüm ve yakınsama
Kapalı çözümün olmadığı durumlarda (başka kesit yasası, yayılı yük, basit kiriş) \eqref{eq:mk} sayısal integre edilir. Kiriş $n$ eşit aralığa bölünür ($\Delta=L/n$). Her aralıkta eğrilik $\kappa=M/EI$ uçlarda ve ortada hesaplanır, dönme ve sehim Simpson kuralıyla ilerletilir:
\begin{equation}\label{eq:simpson} \theta_{i+1}=\theta_i+\frac{\Delta}{6}\big(\kappa_i+4\kappa_{i+\frac12}+\kappa_{i+1}\big),\qquad v_{i+1}=v_i+\theta_i\Delta+\frac{\Delta^2}{6}\big(\kappa_i+2\kappa_{i+\frac12}\big). \end{equation}İkinci formül $v_{i+1}-v_i-\theta_i\Delta=\int(x_{i+1}-s)\kappa(s)\,ds$ kesin bağıntısına Simpson uygulanmasıdır. Konsolda $\theta_0=v_0=0$ ile başlanır; basit kirişte $\theta_0=0$ ile çözüp sonuca $v(L)=0$'ı sağlayan doğrusal bir terim eklenir. Simpson kuralı kübik polinomları tam integre ettiği için hata $\Delta^4$ ile azalır.
| $n$ | Sayısal $J$ | Hata | Hata oranı |
|---|---|---|---|
| 2 | 0,852353 | $1{,}08\times10^{-2}$ | — |
| 4 | 0,843801 | $2{,}21\times10^{-3}$ | 4,9 |
| 8 | 0,841817 | $2{,}30\times10^{-4}$ | 9,6 |
| 16 | 0,841604 | $1{,}71\times10^{-5}$ | 13,4 |
| 32 | 0,841588 | $1{,}13\times10^{-6}$ | 15,2 |
Hata oranı 16'ya ($2^4$) yaklaşıyor: yöntem dördüncü mertebedir. Pratik yakınsama ölçütü: kesin çözüm bilinmese de $n$ ve $n/2$ ile bulunan sehimlerin farkı hatanın iyi bir tahminidir; araç bu farkı her hesapta yazar. Basit kirişte orta noktaya tekil yük varsa $n$ çift seçilir ki moment kırığı bir düğüme düşsün.
6. En büyük gerilme nerede? Eşit dayanımlı kiriş
Yükseklik daralan konsolda gerilme
$$ \frac{\sigma(\xi)}{\sigma_k}=\frac{M/M_k}{W/W_k}=\frac{1-\xi}{(1-c\xi)^2},\qquad \sigma_k=\frac{6PL}{bh_k^2}. $$Türevi sıfırlanınca $\xi^*=(1-2r)/(1-r)$ bulunur. $r\ge1/2$ ise en büyük gerilme kökte kalır; $r<1/2$ ise açıklığa kayar ve değeri $\sigma^*/\sigma_k=1/[4r(1-r)]$ olur (Şekil 2). Örneğin $r=0{,}25$'te en büyük gerilme $x=0{,}67L$'de ve kök gerilmesinin $1{,}33$ katıdır. Genişlik daralmasında ise $\sigma/\sigma_k=(1-\xi)/(1-c\xi)$ hep azalır: en büyük gerilme kökte kalır.
İdeal olan, kesiti her noktada aynı gerilme olacak biçimde vermektir: $W(x)\propto|M(x)|$. Böyle bir kirişe eşit dayanımlı kiriş denir. Uç yüklü konsolda $M\propto(1-\xi)$ olduğundan iki seçenek vardır: genişliği doğrusal azaltmak ($b\propto1-\xi$, üçgen levha: yaprak yayın temeli) ya da yüksekliği $h\propto\sqrt{1-\xi}$ yapmak. Malzeme en verimli kullanılır, ama bedeli sehimdir: üçgen levhada $\delta=PL^3/2EI_k$, parabolik yükseklikte $\delta=2PL^3/3EI_k$ — prizmatik konsolun $1{,}5$ ve $2$ katı.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Eşit dayanımlı kiriş | beam of uniform strength | $\sigma_{\max}(x)=\text{sabit}$ | — | Kesiti, her kesitteki en büyük eğilme gerilmesi aynı olacak biçimde değiştirilmiş kiriş ($W(x)\propto M(x)$). Malzemeyi en verimli kullanır ama prizmatik kirişten daha çok sehim yapar; yaprak yay bu fikre dayanır. |
Kendiniz deneyin
$r$'yi 1'den küçültün: sehim eğrisi prizmatik eğriden (kesikli) uzaklaşır, sağdaki gerilme eğrisinin tepesi $r=0{,}5$'te kökten ayrılır. $n$'yi 2, 4, 8 yaparak yakınsamayı izleyin; konsol uç yükünde çizelge kapalı çözümle göreli hatayı da verir.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
7. Çözümlü örnekler
Yüksekliği daralan çelik konsol
Verilenler
Çelik konsol: $L=2$ m, $b=100$ mm, $h_k=300$ mm, $h_u=100$ mm ($r=1/3$); uçta $P=10$ kN; $E=210$ GPa.
İstenenler
Uç sehimi; aynı kök kesitli ve ortalama yükseklikli ($h=200$ mm) prizmatik konsollarla karşılaştırma; en büyük gerilme ve yeri.
Model ve kabuller
Euler–Bernoulli, \eqref{eq:J} ile $J_h(1/3)$; gerilme için $\xi^*$ formülü. Öz ağırlık ihmal.
Çözüm
$I_k=bh_k^3/12=2{,}25\times10^{-4}$ m⁴, $EI_k=47{,}25$ MN·m². $J_h(1/3)=[\ln3-\tfrac43+\tfrac12\cdot\tfrac89]/(2/3)^3=0{,}7078$.
$\delta=0{,}7078\cdot10^4\cdot8/(47{,}25\times10^6)=1{,}198$ mm. Prizmatik $h_k$: $PL^3/3EI_k=0{,}564$ mm (oran $2{,}12$); prizmatik $h=200$ mm (aynı hacim): $1{,}905$ mm.
Kök gerilmesi $\sigma_k=6PL/(bh_k^2)=13{,}33$ MPa. $r<1/2$ ⇒ $\xi^*=(1-2/3)/(2/3)=0{,}5$, yani $x=1$ m'de $\sigma^*=13{,}33/[4\cdot\tfrac13\cdot\tfrac23]=15{,}0$ MPa.
Birim kontrolü
$PL^3/EI$: N·m³/(N·m²) = m ✓. $PL/bh^2$: N·m/m³ = Pa ✓.
Fiziksel yorum
Daralan konsol, aynı hacimli prizmatik konsoldan %37 daha az sehim yapar: malzeme momentin büyük olduğu köke taşınmıştır. Ama kritik kesit kökte değil, açıklığın ortasındadır — kaynak ya da delik gibi bir zayıflık oraya konmamalıdır.
Tek yapraklı yay: eşit dayanımlı üçgen levha
Verilenler
Bir römork süspansiyonunun yarısı, tek yapraklı çelik konsol yay gibi modellenir: $L=400$ mm, kalınlık $t=10$ mm, kök genişliği $b_k=90$ mm, genişlik uca doğru doğrusal azalıp sıfıra iner; uçta $P=1{,}5$ kN; $E=210$ GPa.
İstenenler
Eğilme gerilmesi ve uç sehimi (yay esnekliği); aynı kök kesitli prizmatik yayla karşılaştırma.
Model ve kabuller
Genişlik daralması, $r=0$: $J_b(0)=1/2$. $W\propto b\propto M$ olduğundan gerilme her kesitte aynıdır. Gerçek yayda uç genişliği pimi taşıyacak kadar bırakılır; bu fark ihmal edildi.
Çözüm
$\sigma=6PL/(b_kt^2)=6\cdot1500\cdot0{,}4/(0{,}09\cdot10^{-4})=400$ MPa — bütün boy boyunca.
$I_k=b_kt^3/12=7{,}5\times10^{-9}$ m⁴. $\delta=PL^3/(2EI_k)=1500\cdot0{,}064/(2\cdot210\times10^9\cdot7{,}5\times10^{-9})=30{,}5$ mm; yay rijitliği $P/\delta=49{,}2$ kN/m. Prizmatik yay: $\delta=20{,}3$ mm.
Birim kontrolü
N·m/m³ = Pa ✓; N·m³/(Pa·m⁴) = m ✓.
Fiziksel yorum
Üçgen yay prizmatiğin yarı hacmiyle aynı en büyük gerilmeyi taşır ve %50 daha esnektir — yayda istenen tam da budur: aynı gerilmeyle daha çok enerji depolamak. Çok yapraklı yaylar bu üçgeni şeritlere bölüp üst üste koymanın sonucudur.
8. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Ortalama kesitle prizmatik formül kullanmak | Sehim $\int M m/EI$ ile bulunur; yükseklik değişiminde $I\propto h^3$ olduğu için ortalama yanıltır (Örnek 3.2-1'de %59 fazla). |
| En büyük gerilmeyi hep en büyük momentte aramak | $\sigma=M/W(x)$; $W$ da azalıyorsa tepe açıklığa kayabilir ($r<1/2$). |
| $EI$'yı türevin dışına almak | $(EIw'')''=q$; $EI(x)$ türevin içindedir. |
| Sayısal çözümde tek ağ kullanmak | $n$ ve $n/2$ sonuçlarını karşılaştırın; fark hatayı tahmin eder. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 3.2-1KolayKavramsalGerilmenin tepesi neden kayıyor?
Yüksekliği daralan konsolda $r<1/2$ iken en büyük gerilme neden kökte değildir? Genişliği daralan konsolda neden hep köktedir?
İpucu
$\sigma\propto M/W$: $M$ doğrusal azalıyor; $W$ yükseklik daralmasında karesel, genişlik daralmasında doğrusal azalıyor.
Çözüm
Yükseklik daralmasında $W\propto(1-c\xi)^2$ momentten hızlı küçülebilir; oran $(1-\xi)/(1-c\xi)^2$'nin türevi kökte $2c-1$'dir: $c>1/2$ ($r<1/2$) ise pozitif, gerilme önce artar. Genişlik daralmasında oran $(1-\xi)/(1-c\xi)$ ve türevi $c-1=-r<0$: hep azalır.
Alıştırma 3.2-2OrtaSayısalGenişliği yarıya inen konsol
Genişliği kökten uca doğrusal olarak yarıya inen ($r=0{,}5$), yüksekliği sabit konsolun uç sehimini prizmatik (kök kesitli) konsola oranlayın. Sonucu araçla doğrulayın.
İpucu
\eqref{eq:J}'deki $J_b$; $r^2\ln r$ terimini unutmayın.
Çözüm
$J_b(0{,}5)=[0{,}375-0{,}5+0{,}25\ln2]/0{,}125=(0{,}375-0{,}5+0{,}1733)/0{,}125=0{,}3863$; oran $3J_b=1{,}159$. Sehim %16 artar.
Alıştırma 3.2-3OrtaTüretmeParabolik eşit dayanımlı konsol
Genişliği sabit, yüksekliği $h=h_k\sqrt{1-x/L}$ olan uç yüklü konsolda gerilmenin her yerde aynı olduğunu ve uç sehiminin $2PL^3/(3EI_k)$ olduğunu gösterin.
İpucu
$W\propto h^2\propto1-\xi$; $I\propto h^3\propto(1-\xi)^{3/2}$. \eqref{eq:uc}'ye koyun.
Çözüm
$\sigma\propto(1-\xi)/(1-\xi)=$ sabit. $\delta=\frac{PL^3}{EI_k}\int_0^1\frac{(1-\xi)^2}{(1-\xi)^{3/2}}d\xi=\frac{PL^3}{EI_k}\int_0^1(1-\xi)^{1/2}d\xi=\frac23\frac{PL^3}{EI_k}$, prizmatiğin 2 katı. Uçta $h\to0$ olur; gerçekte kesme kuvvetini taşıyacak bir en küçük yükseklik bırakılır.
Alıştırma 3.2-4ZorSayısalYakınsama mertebesini okuyun
Bölüm 5'teki tabloda hata oranları 4,9; 9,6; 13,4; 15,2 diye gidiyor. Bu neden 16'ya yaklaşır, küçük $n$'de neden daha küçüktür? $n=16$ ile $n=8$ sonuçlarından kesin değeri Richardson yöntemiyle tahmin edin.
İpucu
Hata $\approx C\Delta^4$; $J\approx J_{16}+(J_{16}-J_8)/15$.
Çözüm
Simpson hatası $C\Delta^4+O(\Delta^6)$; $\Delta$ küçüldükçe baş terim egemen olur ve oran $2^4=16$'ya gider. Kaba ağda $(1-c\xi)^{-3}$'ün uca doğru hızlı değişimi yüksek mertebe terimleri büyütür. Richardson: $0{,}841604+(0{,}841604-0{,}841817)/15=0{,}841590$ (kesin $0{,}841587$): hata $1{,}7\times10^{-5}$'ten $3\times10^{-6}$'ya iner.
10. Özet
- Değişken kesitte denklem $(EI\,w'')''=q$; statikçe belirli kirişte $v''=-M/EI(x)$ iki kez integre edilir.
- Doğrusal daralan konsolun uç sehimi $J(r)PL^3/EI_k$; yükseklik değişimi ($I\propto h^3$) genişlik değişiminden çok daha etkilidir.
- Simpson tabanlı moment–eğrilik integrasyonu dördüncü mertebedir; $n$ ile $n/2$ farkı yakınsama ölçütüdür.
- Yükseklik daralmasında $r<1/2$ ise en büyük gerilme $\xi^*=(1-2r)/(1-r)$'ye kayar; eşit dayanımlı kiriş $W\propto M$ ile verimli ama daha esnektir.
Sıradaki derste kiriş bir zemine oturuyor: elastik zemine oturan kiriş.
11. Kaynaklar
- J. M. Gere, S. P. Timoshenko, Mechanics of Materials, 4. baskı, PWS Publishing Company, 1997 — prizmatik olmayan kirişlerin sehimi ve eşit dayanımlı kirişler (ek okuma; sayfa verilmedi).
- C. M. Wang, J. N. Reddy, K. H. Lee, Shear Deformable Beams and Plates: Relationships with Classical Solutions, Elsevier, 2000 — Bölüm 2 yalnız prizmatik kirişler içindir; kitabın değişken kesitli kirişler bölümü ders klasöründe bulunmadığından bu derste kullanılmadı. ders klasöründe
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.