Bu derste öğrenecekleriniz
- Eksenel simetrik plakta Mr, Mθ ve Qr bağıntılarını yazmak
- Genel çözümün dört terimini fiziksel anlamlarıyla tanımak
- Dolu plakta merkez düzgünlük koşulunu ve kenar koşullarını uygulamak
- Ankastre ve basit mesnetli plakta çökme ve kritik gerilmeyi hesaplamak
- Tekil yükte momentin logaritmik tekilliğini yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Basınçlı kabın düz kapağı
Bir basınçlı kabın ağzını kapatan düz kapak, bir tank tabanı, bir pompa diyaframı ya da bir yük hücresinin ölçüm plakası dairesel plaktır. Yük ve mesnet çevre boyunca aynıysa çökme yalnız yarıçapa bağlıdır ve Ders 5.1'deki kısmi diferansiyel denklem adi bir diferansiyel denkleme iner. Sonuç: kapalı, elle kullanılabilir formüller. Bu derste kapağın kalınlığını ankastre ve basit mesnetli kabullerle boyutlandırıp aradaki farkı göreceğiz.
2. Ön bilgiler
- Ders 5.1: $D=Eh^3/12(1-\nu^2)$, $\nabla^4w=p/D$, $\sigma_{\max}=6M/h^2$; $z$, $w$, $p$ aşağı pozitif.
- Kutupsal koordinatlarda Laplace işleci: eksenel simetride $\nabla^2=\dfrac{d^2}{dr^2}+\dfrac1r\dfrac{d}{dr}=\dfrac1r\dfrac{d}{dr}\Big(r\dfrac{d}{dr}\Big)$.
3. Eksenel simetrik plak denklemi
$a$ yarıçaplı plakta yük $q(r)$ ve mesnet koşulu $\theta$'dan bağımsızsa $w=w(r)$ olur (Şekil 1). $r=$ sabit yüzünde radyal gerilme $\sigma_r$, radyal yüzde teğetsel gerilme $\sigma_\theta$ vardır; bunların momentleri $M_r$ ve $M_\theta$'dır. Simetri yüzünden $M_{r\theta}=0$ ve $Q_\theta=0$'dır. Ders 5.1'deki bağıntılar kutupsal koordinata çevrilince:
\begin{equation}\label{eq:mom} M_r=-D\left(\frac{d^2w}{dr^2}+\frac{\nu}{r}\frac{dw}{dr}\right),\qquad M_\theta=-D\left(\frac1r\frac{dw}{dr}+\nu\frac{d^2w}{dr^2}\right),\qquad Q_r=-D\frac{d}{dr}\left(\nabla^2w\right), \end{equation} \begin{equation}\label{eq:ode} \nabla^4w=\frac1r\frac{d}{dr}\left\{r\frac{d}{dr}\left[\frac1r\frac{d}{dr}\Big(r\frac{dw}{dr}\Big)\right]\right\}=\frac{q}{D}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Eksenel simetrik plak eğilmesi | axisymmetric bending of plates | $w=w(r)$ | — | Yük ve mesnetleri $\theta$'dan bağımsız dairesel plakta çökmenin yalnız $r$'ye bağlı olduğu durum; plak denklemi adi diferansiyel denkleme iner. |
| Radyal ve teğetsel moment | radial and tangential (circumferential) moments | $M_r,\ M_\theta$ | N·m/m | Dairesel plakta $r=$ sabit yüzündeki ($\sigma_r$'den) ve radyal yüzdeki ($\sigma_\theta$'dan) eğilme momentleri; eksenel simetride $M_{r\theta}=0$. |
Kesme kuvvetinin anlamı basittir: $r$ yarıçaplı dairenin içindeki toplam yük, çevredeki $Q_r$ ile dengelenir: $2\pi r\,Q_r=-\int_0^r q\,2\pi\rho\,d\rho-P$ (merkezde tekil $P$ varsa). Düzgün yükte $Q_r=-qr/2$, tekil yükte $Q_r=-P/(2\pi r)$.
4. Genel çözüm
\eqref{eq:ode} dört kez integre edilir. Düzgün $q$ için:
\begin{equation}\label{eq:genel} w(r)=C_1+C_2\ln r+C_3r^2+C_4r^2\ln r+\frac{q\,r^4}{64D}. \end{equation}Dört homojen çözümün her birinin fiziksel bir anlamı vardır (SymPy ile türetildi):
| Terim | $M_r$, $M_\theta$'ya katkısı | $Q_r$'ye katkısı | Anlamı |
|---|---|---|---|
| $C_1$ | 0 | 0 | rijit çökme (öteleme) |
| $C_2\ln r$ | $\pm D(1-\nu)C_2/r^2$ | 0 | merkezde sonsuz eğim; yalnız halka plakta |
| $C_3r^2$ | $-2D(1+\nu)C_3$ (sabit) | 0 | saf eğilme ($M_r=M_\theta$) |
| $C_4r^2\ln r$ | logaritmik | $-4DC_4/r$ | merkezdeki tekil yük ya da iç kenar kuvveti |
Dolu plakta sabitler
Dolu plakta merkezde çökme ve eğim sonlu olmalıdır: $C_2=0$. Merkezde tekil yük yoksa $Q_r$'nin $1/r$ terimi de olamaz: $C_4=0$. Kalan $C_1$ ve $C_3$, dış kenarın iki koşulundan bulunur. Merkezde tekil $P$ varsa $C_4=P/(8\pi D)$.
Kenar ($r=a$) koşulları Ders 5.1'deki gibidir: ankastre $w=0$, $w'=0$; basit mesnet $w=0$, $M_r=0$; serbest $M_r=0$, $Q_r=0$ (eksenel simetride $M_{r\theta}=0$ olduğundan eşdeğer kesme kuvveti $Q_r$'ye eşittir).
5. Temel durumlar
Düzgün yüklü dolu plak için iki koşulu uygulayınca:
\begin{equation}\label{eq:ank} \text{Ankastre:}\quad w=\frac{q}{64D}\left(a^2-r^2\right)^2,\quad M_r=\frac{q}{16}\big[(1+\nu)a^2-(3+\nu)r^2\big],\quad M_\theta=\frac{q}{16}\big[(1+\nu)a^2-(1+3\nu)r^2\big], \end{equation} \begin{equation}\label{eq:bas} \text{Basit mesnet:}\quad w=\frac{q\,(a^2-r^2)}{64D}\left(\frac{5+\nu}{1+\nu}a^2-r^2\right),\quad M_r=\frac{(3+\nu)q}{16}\left(a^2-r^2\right),\quad M_\theta=\frac{q}{16}\big[(3+\nu)a^2-(1+3\nu)r^2\big]. \end{equation}| Ankastre | Basit mesnet | |
|---|---|---|
| $w_0$ (merkez) | $qa^4/64D$ | $\dfrac{5+\nu}{1+\nu}\,\dfrac{qa^4}{64D}=4{,}08\times$ ankastre |
| Merkez momenti $M_r=M_\theta$ | $(1+\nu)qa^2/16=0{,}081\,qa^2$ | $(3+\nu)qa^2/16=0{,}206\,qa^2$ |
| Kenar momenti | $M_r=-qa^2/8$, $M_\theta=\nu M_r$ | $M_r=0$, $M_\theta=(1-\nu)qa^2/8$ |
| Kritik kesit | kenar (üstte çekme), $\sigma=0{,}75\,qa^2/h^2$ | merkez, $\sigma=1{,}24\,qa^2/h^2$ |
Merkezde tekil yük. $C_4=P/(8\pi D)$ ile ankastre plakta $w_0=Pa^2/(16\pi D)$, basit mesnetli plakta $w_0=\frac{3+\nu}{1+\nu}\,\frac{Pa^2}{16\pi D}$ bulunur. Momentler ise $\ln(a/r)$ içerir: ankastre plakta $M_r=\frac{P}{4\pi}\big[(1+\nu)\ln\frac ar-1\big]$. Merkezde moment sonsuza gider.
Tekil yükte sonsuz moment
Sonsuz moment, yükün sıfır alana etkidiği idealleştirmenin sonucudur. Gerçekte yük küçük bir $c$ yarıçapına yayılır; moment $\ln(a/c)$ ile büyür ve $c\sim h$ mertebesinde kalınlık doğrultusundaki gerilmeler de önem kazanır (Kirchhoff kabulü bozulur). Çökme ise sonludur, çünkü $r^2\ln r\to0$.
6. Çözümlü örnekler
Ankastre ve basit mesnetli plak karşılaştırması
Verilenler
Çelik dairesel plak $a=0{,}5$ m, $h=10$ mm, $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$; düzgün $q=10$ kPa.
İstenenler
İki mesnet durumu için merkez çökmesi, kritik moment ve en büyük gerilme.
Model ve kabuller
\eqref{eq:ank} ve \eqref{eq:bas}; $D=19\,231$ N·m. Sonuçlar aşağıdaki araçla da doğrulanabilir ("hazır" düğmeleri).
Çözüm
Ankastre: $w_0=10^4\cdot0{,}5^4/(64\cdot19\,231)=0{,}508$ mm. Kenarda $M_r=-qa^2/8=-312{,}5$ N·m/m, $\sigma=6\cdot312{,}5/0{,}01^2=18{,}8$ MPa (üst yüzde çekme). Merkezde $M=203$ N·m/m, $12{,}2$ MPa.
Basit mesnet: $w_0=4{,}077\cdot0{,}508=2{,}07$ mm. Merkezde $M=(3{,}3)(10^4)(0{,}25)/16=516$ N·m/m, $\sigma=30{,}9$ MPa. Kenarda $M_\theta=0{,}7\cdot312{,}5=219$ N·m/m (13,1 MPa).
Birim kontrolü
$qa^4/D$: (N/m²)m⁴/(N·m) = m ✓; $qa^2$: N·m/m ✓.
Fiziksel yorum
Ankastrelik çökmeyi 4,1 kat, en büyük gerilmeyi 1,65 kat azaltır. Ama gerçek bağlantılar tam ankastre değildir; tasarımda genellikle iki sınır durum hesaplanır ve gerçek davranışın arada kaldığı kabul edilir. Basit mesnetli durumda $w/h=0{,}21$: küçük çökme kabulü sınırına yaklaşıyoruz.
Basınçlı kabın düz kapağı
Verilenler
İç basınç $p=1$ MPa; kapak yarıçapı $a=200$ mm; çelik ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$); izin verilen eğilme gerilmesi 150 MPa.
İstenenler
Kenar kaynaklı (ankastre) ve cıvatalı conta üzerinde (basit mesnete yakın) kapak için gerekli kalınlık; çökme kontrolü.
Model ve kabuller
Ankastre: $\sigma_{\max}=6(qa^2/8)/h^2=0{,}75\,pa^2/h^2$ (kenar). Basit mesnet: $\sigma_{\max}=6(3+\nu)pa^2/(16h^2)=1{,}2375\,pa^2/h^2$ (merkez).
Çözüm
Ankastre: $h=a\sqrt{0{,}75\,p/\sigma_{\text{em}}}=200\sqrt{0{,}75/150}=14{,}1$ mm. $D=5{,}44\times10^7$ N·mm, $w_0=pa^4/64D=0{,}46$ mm ($w/h=0{,}03$).
Basit mesnet: $h=200\sqrt{1{,}2375/150}=18{,}2$ mm; $w_0=0{,}88$ mm ($w/h=0{,}05$).
Birim kontrolü
$\sqrt{\text{MPa}/\text{MPa}}$ boyutsuz, $h$ mm ✓.
Fiziksel yorum
Kenar koşulu kalınlığı %28 değiştirir. Ankastre kapakta kenarda $M_r<0$ olduğundan çekme $z<0$ tarafında, yani basıncın etkidiği iç yüzdedir; kaynak dikişinin kökü de çoğu zaman buradadır ve yorulma kontrolü ayrıca gerekir. Çökmeler çok küçüktür; doğrusal teori geçerlidir.
Kendiniz deneyin
Dolu plak seçiliyken dış kenar koşulunu değiştirin; "P" kutusuna değer girip tekil yükün merkezdeki logaritmik moment artışını görün. Çizelgedeki denge satırı, mesnet tepkisinin toplam yüke eşit olduğunu her hesapta kontrol eder.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
7. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Dolu plakta $\ln r$ terimini tutmak | Merkezde sonsuz eğim/çökme verir: $C_2=0$. ($r^2\ln r$ ise yalnız merkezde tekil yük varsa kalır.) |
| Kenarda $M_\theta$'yı sıfır sanmak | Basit mesnette $M_r=0$ ama $M_\theta=(1-\nu)qa^2/8\ne0$; ankastrede $M_\theta=\nu M_r$. |
| Basit mesnetli plakta en büyük gerilmeyi kenarda aramak | Merkezdedir ($M_r=M_\theta=(3+\nu)qa^2/16$). |
| Ankastre plakta merkezi kritik sanmak | Kenar momenti $qa^2/8$, merkezdekinin ($0{,}081qa^2$) 1,5 katıdır. |
8. Alıştırmalar
Alıştırma 6.1-1KolayKavramsalSaf eğilme
Basit mesnetli dolu plağın kenarına düzgün $m$ momenti uygulanıyor ($q=0$). Hangi terimler kalır? $M_r$ ve $M_\theta$ nedir, plak hangi biçimi alır?
İpucu
$C_2=C_4=0$; kalan $C_3r^2$ sabit moment verir.
Çözüm
$w=C_1+C_3r^2$; $M_r=M_\theta=-2D(1+\nu)C_3=m$ her yerde. $w(a)=0$ ile $w=\dfrac{m(a^2-r^2)}{2D(1+\nu)}$: küresel (çanak) biçim. Pozitif $m$ (altta çekme) merkezi aşağı indirir.
Alıştırma 6.1-2OrtaSayısalMerkezde tekil yük
Örnek 6.1-1'deki plağın merkezine $P=2$ kN yük konuyor ($q=0$). İki mesnet durumunda $w_0$'ı ve ankastre kenardaki $M_r$'yi bulun.
İpucu
$w_0=Pa^2/(16\pi D)$; ankastre kenarda $M_r=\frac{P}{4\pi}[(1+\nu)\ln1-1]$.
Çözüm
Ankastre: $w_0=2000\cdot0{,}25/(16\pi\cdot19\,231)=0{,}517$ mm; basit mesnet: $\times(3{,}3/1{,}3)=1{,}31$ mm. Ankastre kenarda $M_r=-P/(4\pi)=-159$ N·m/m. Merkezdeki moment teorik olarak sonsuzdur; yükün yayıldığı alan bilinmeden merkez gerilmesi hesaplanamaz.
Alıştırma 6.1-3OrtaTüretmeBasit mesnetli plağın çökmesi
\eqref{eq:genel}'den başlayarak basit mesnetli plağın $C_1$ ve $C_3$ sabitlerini bulun ve \eqref{eq:bas}'deki $w_0$'ı elde edin.
İpucu
$w=C_1+C_3r^2+qr^4/64D$; $M_r(a)=0$ koşulunda $w''$ ve $w'/r$'yi yazın.
Çözüm
$w'=2C_3r+qr^3/16D$, $w''=2C_3+3qr^2/16D$. $M_r(a)=0$: $2C_3(1+\nu)+\frac{qa^2}{16D}(3+\nu)=0$ ⇒ $C_3=-\frac{(3+\nu)qa^2}{32D(1+\nu)}$. $w(a)=0$ ⇒ $C_1=-C_3a^2-\frac{qa^4}{64D}=\frac{qa^4}{64D}\Big(\frac{2(3+\nu)}{1+\nu}-1\Big)=\frac{5+\nu}{1+\nu}\frac{qa^4}{64D}=w_0$ ✓.
Alıştırma 6.1-4ZorSayısalKısmi ankastrelik
Gerçek bir kapak bağlantısı kenarda $M_r(a)=-\beta\,qa^2/8$ momenti taşıyabiliyor ($0\le\beta\le1$). Merkez çökmesini $\beta$ cinsinden yazın; $\beta=0{,}5$ için basit mesnetli değere oranı nedir? ($\nu=0{,}3$)
İpucu
Basit mesnetli çözüme saf eğilme çözümünü ($m=-\beta qa^2/8$) süperpoze edin.
Çözüm
$w_0=\frac{5+\nu}{1+\nu}\frac{qa^4}{64D}+\frac{m\,a^2}{2D(1+\nu)}=\frac{qa^4}{64D(1+\nu)}\big[(5+\nu)-4\beta\big]$. $\beta=1$'de $qa^4/64D$ (ankastre) ✓. $\beta=0{,}5$: $(5{,}3-2)/5{,}3=0{,}623$; çökme basit mesnetli değerin %62'si.
9. Özet
- Eksenel simetride $w=w(r)$; $M_r$, $M_\theta$, $Q_r$; $M_{r\theta}=Q_\theta=0$.
- Genel çözüm $w=C_1+C_2\ln r+C_3r^2+C_4r^2\ln r+qr^4/64D$; dolu plakta $C_2=0$, tekil yük yoksa $C_4=0$.
- Ankastre: $w_0=qa^4/64D$, kritik kenar $M_r=-qa^2/8$. Basit mesnet: $w_0=\frac{5+\nu}{1+\nu}\frac{qa^4}{64D}$, kritik merkez $(3+\nu)qa^2/16$.
- Tekil yükte çökme sonlu, moment merkezde logaritmik olarak sonsuz.
Ortası delik plakta dört sabitin hepsi gerekir: halka plaklar.
10. Kaynaklar
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 13, §13.8 (s. 617–621): eksenel simetrik yüklü dairesel plaklar, ankastre plak örneği. ders klasöründe
- S. Timoshenko, S. Woinowsky-Krieger, Theory of Plates and Shells, 2. baskı, McGraw-Hill, 1959 — Dairesel plakların simetrik eğilmesi.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.