Akademik / MKC 523 / Hafta 6 / 6.1

Hafta 6 · Ders 6.1 · ~60 dk

Dairesel plaklar

Yük ve mesnet çevre boyunca aynıysa dairesel plağın çökmesi yalnız yarıçapa bağlıdır. Plak denklemi adi diferansiyel denkleme iner ve elle kullanılabilir kapalı çözümler verir.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Eksenel simetrik plakta Mr, Mθ ve Qr bağıntılarını yazmak
  • Genel çözümün dört terimini fiziksel anlamlarıyla tanımak
  • Dolu plakta merkez düzgünlük koşulunu ve kenar koşullarını uygulamak
  • Ankastre ve basit mesnetli plakta çökme ve kritik gerilmeyi hesaplamak
  • Tekil yükte momentin logaritmik tekilliğini yorumlamak
Hafta
6 — Dairesel ve halka plaklar
Süre
~60 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 1 — Kiriş ve plak teorileri, ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri
Sınav
Final 3. sorusunun (halka plak) temeli olan genel çözüm bu derste kuruluyor.

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Basınçlı kabın düz kapağı

Bir basınçlı kabın ağzını kapatan düz kapak, bir tank tabanı, bir pompa diyaframı ya da bir yük hücresinin ölçüm plakası dairesel plaktır. Yük ve mesnet çevre boyunca aynıysa çökme yalnız yarıçapa bağlıdır ve Ders 5.1'deki kısmi diferansiyel denklem adi bir diferansiyel denkleme iner. Sonuç: kapalı, elle kullanılabilir formüller. Bu derste kapağın kalınlığını ankastre ve basit mesnetli kabullerle boyutlandırıp aradaki farkı göreceğiz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Ders 5.1: $D=Eh^3/12(1-\nu^2)$, $\nabla^4w=p/D$, $\sigma_{\max}=6M/h^2$; $z$, $w$, $p$ aşağı pozitif.
  • Kutupsal koordinatlarda Laplace işleci: eksenel simetride $\nabla^2=\dfrac{d^2}{dr^2}+\dfrac1r\dfrac{d}{dr}=\dfrac1r\dfrac{d}{dr}\Big(r\dfrac{d}{dr}\Big)$.

3. Eksenel simetrik plak denklemi

$a$ yarıçaplı plakta yük $q(r)$ ve mesnet koşulu $\theta$'dan bağımsızsa $w=w(r)$ olur (Şekil 1). $r=$ sabit yüzünde radyal gerilme $\sigma_r$, radyal yüzde teğetsel gerilme $\sigma_\theta$ vardır; bunların momentleri $M_r$ ve $M_\theta$'dır. Simetri yüzünden $M_{r\theta}=0$ ve $Q_\theta=0$'dır. Ders 5.1'deki bağıntılar kutupsal koordinata çevrilince:

\begin{equation}\label{eq:mom} M_r=-D\left(\frac{d^2w}{dr^2}+\frac{\nu}{r}\frac{dw}{dr}\right),\qquad M_\theta=-D\left(\frac1r\frac{dw}{dr}+\nu\frac{d^2w}{dr^2}\right),\qquad Q_r=-D\frac{d}{dr}\left(\nabla^2w\right), \end{equation} \begin{equation}\label{eq:ode} \nabla^4w=\frac1r\frac{d}{dr}\left\{r\frac{d}{dr}\left[\frac1r\frac{d}{dr}\Big(r\frac{dw}{dr}\Big)\right]\right\}=\frac{q}{D}. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Eksenel simetrik plak eğilmesiaxisymmetric bending of plates$w=w(r)$—Yük ve mesnetleri $\theta$'dan bağımsız dairesel plakta çökmenin yalnız $r$'ye bağlı olduğu durum; plak denklemi adi diferansiyel denkleme iner.
Radyal ve teğetsel momentradial and tangential (circumferential) moments$M_r,\ M_\theta$N·m/mDairesel plakta $r=$ sabit yüzündeki ($\sigma_r$'den) ve radyal yüzdeki ($\sigma_\theta$'dan) eğilme momentleri; eksenel simetride $M_{r\theta}=0$.
Solda dairesel plağın plan görünüşü: yarıçap a, kutupsal koordinatlar r ve θ, taralı halka dilimi biçiminde bir eleman; dilimin dış yay yüzüne dik σr oku (Mr, Qr) ve radyal yüzüne dik σθ oku (Mθ). Sağda kenarları ankastre plağın kesiti, üstünde düzgün q yükü ve kesikli çizgiyle merkezde w0 kadar çökmüş orta düzlem; r ekseni sağa, z ve w aşağı. σr → Mr, Qr σθ → Mθ θ a r plan (z kâğıda doğru, aşağı) q w0 r z, w kesit: ankastre kenarlı plak, düzgün q
Şekil 1. Eksenel simetrik dairesel plak. $\sigma_r$ radyal momenti $M_r$'yi, $\sigma_\theta$ teğetsel momenti $M_\theta$'yı oluşturur; pozitif momentler alt yüzde çekme yapar.

Kesme kuvvetinin anlamı basittir: $r$ yarıçaplı dairenin içindeki toplam yük, çevredeki $Q_r$ ile dengelenir: $2\pi r\,Q_r=-\int_0^r q\,2\pi\rho\,d\rho-P$ (merkezde tekil $P$ varsa). Düzgün yükte $Q_r=-qr/2$, tekil yükte $Q_r=-P/(2\pi r)$.

4. Genel çözüm

\eqref{eq:ode} dört kez integre edilir. Düzgün $q$ için:

\begin{equation}\label{eq:genel} w(r)=C_1+C_2\ln r+C_3r^2+C_4r^2\ln r+\frac{q\,r^4}{64D}. \end{equation}

Dört homojen çözümün her birinin fiziksel bir anlamı vardır (SymPy ile türetildi):

Homojen çözümlerin anlamı
Terim$M_r$, $M_\theta$'ya katkısı$Q_r$'ye katkısıAnlamı
$C_1$00rijit çökme (öteleme)
$C_2\ln r$$\pm D(1-\nu)C_2/r^2$0merkezde sonsuz eğim; yalnız halka plakta
$C_3r^2$$-2D(1+\nu)C_3$ (sabit)0saf eğilme ($M_r=M_\theta$)
$C_4r^2\ln r$logaritmik$-4DC_4/r$merkezdeki tekil yük ya da iç kenar kuvveti
Sonuç

Dolu plakta sabitler

Dolu plakta merkezde çökme ve eğim sonlu olmalıdır: $C_2=0$. Merkezde tekil yük yoksa $Q_r$'nin $1/r$ terimi de olamaz: $C_4=0$. Kalan $C_1$ ve $C_3$, dış kenarın iki koşulundan bulunur. Merkezde tekil $P$ varsa $C_4=P/(8\pi D)$.

Kenar ($r=a$) koşulları Ders 5.1'deki gibidir: ankastre $w=0$, $w'=0$; basit mesnet $w=0$, $M_r=0$; serbest $M_r=0$, $Q_r=0$ (eksenel simetride $M_{r\theta}=0$ olduğundan eşdeğer kesme kuvveti $Q_r$'ye eşittir).

5. Temel durumlar

Düzgün yüklü dolu plak için iki koşulu uygulayınca:

\begin{equation}\label{eq:ank} \text{Ankastre:}\quad w=\frac{q}{64D}\left(a^2-r^2\right)^2,\quad M_r=\frac{q}{16}\big[(1+\nu)a^2-(3+\nu)r^2\big],\quad M_\theta=\frac{q}{16}\big[(1+\nu)a^2-(1+3\nu)r^2\big], \end{equation} \begin{equation}\label{eq:bas} \text{Basit mesnet:}\quad w=\frac{q\,(a^2-r^2)}{64D}\left(\frac{5+\nu}{1+\nu}a^2-r^2\right),\quad M_r=\frac{(3+\nu)q}{16}\left(a^2-r^2\right),\quad M_\theta=\frac{q}{16}\big[(3+\nu)a^2-(1+3\nu)r^2\big]. \end{equation}
Düzgün yüklü dolu dairesel plak: özet ($\nu=0{,}3$ için sayılar)
AnkastreBasit mesnet
$w_0$ (merkez)$qa^4/64D$$\dfrac{5+\nu}{1+\nu}\,\dfrac{qa^4}{64D}=4{,}08\times$ ankastre
Merkez momenti $M_r=M_\theta$$(1+\nu)qa^2/16=0{,}081\,qa^2$$(3+\nu)qa^2/16=0{,}206\,qa^2$
Kenar momenti$M_r=-qa^2/8$, $M_\theta=\nu M_r$$M_r=0$, $M_\theta=(1-\nu)qa^2/8$
Kritik kesitkenar (üstte çekme), $\sigma=0{,}75\,qa^2/h^2$merkez, $\sigma=1{,}24\,qa^2/h^2$
İki grafik. Solda r/a'ya göre boyutsuz çökme w çarpı 64D bölü qa⁴: ankastre eğri merkezde 1'den kenarda sıfıra yatay teğetle iniyor, basit mesnetli eğri merkezde 4,08'den kenarda eğimle sıfıra iniyor. Sağda momentler çarpı 16 bölü qa²: basit mesnetli Mr merkezde 3,3'ten kenarda sıfıra; ankastre Mr 1,3'ten kenarda −2'ye; ankastre Mθ 1,3'ten −0,6'ya. 0 1 2 3 4 0 0,5 1 r/a Çökme w·64D/(qa⁴) basit: (5+ν)/(1+ν) ankastre: 1 −2 −1 0 1 2 3 0 0,5 1 r/a Momentler M·16/(qa²) Mr basit Mr ankastre Mθ ankastre ν = 0,3; çökme aşağı çizildi. Ankastre kenarda Mr = −qa²/8 (üstte çekme), Mθ = νMr
Şekil 2. Ankastre ve basit mesnetli dolu plakta çökme ve momentler ($\nu=0{,}3$, Python ile çizildi). Ankastrelik çökmeyi dörtte birine indirir ama en büyük momenti kenara (negatif) taşır.

Merkezde tekil yük. $C_4=P/(8\pi D)$ ile ankastre plakta $w_0=Pa^2/(16\pi D)$, basit mesnetli plakta $w_0=\frac{3+\nu}{1+\nu}\,\frac{Pa^2}{16\pi D}$ bulunur. Momentler ise $\ln(a/r)$ içerir: ankastre plakta $M_r=\frac{P}{4\pi}\big[(1+\nu)\ln\frac ar-1\big]$. Merkezde moment sonsuza gider.

Geçerlilik sınırı

Tekil yükte sonsuz moment

Sonsuz moment, yükün sıfır alana etkidiği idealleştirmenin sonucudur. Gerçekte yük küçük bir $c$ yarıçapına yayılır; moment $\ln(a/c)$ ile büyür ve $c\sim h$ mertebesinde kalınlık doğrultusundaki gerilmeler de önem kazanır (Kirchhoff kabulü bozulur). Çökme ise sonludur, çünkü $r^2\ln r\to0$.

6. Çözümlü örnekler

Örnek 6.1-1Temel

Ankastre ve basit mesnetli plak karşılaştırması

Verilenler

Çelik dairesel plak $a=0{,}5$ m, $h=10$ mm, $E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$; düzgün $q=10$ kPa.

İstenenler

İki mesnet durumu için merkez çökmesi, kritik moment ve en büyük gerilme.

Model ve kabuller

\eqref{eq:ank} ve \eqref{eq:bas}; $D=19\,231$ N·m. Sonuçlar aşağıdaki araçla da doğrulanabilir ("hazır" düğmeleri).

Çözüm

Ankastre: $w_0=10^4\cdot0{,}5^4/(64\cdot19\,231)=0{,}508$ mm. Kenarda $M_r=-qa^2/8=-312{,}5$ N·m/m, $\sigma=6\cdot312{,}5/0{,}01^2=18{,}8$ MPa (üst yüzde çekme). Merkezde $M=203$ N·m/m, $12{,}2$ MPa.

Basit mesnet: $w_0=4{,}077\cdot0{,}508=2{,}07$ mm. Merkezde $M=(3{,}3)(10^4)(0{,}25)/16=516$ N·m/m, $\sigma=30{,}9$ MPa. Kenarda $M_\theta=0{,}7\cdot312{,}5=219$ N·m/m (13,1 MPa).

Birim kontrolü

$qa^4/D$: (N/m²)m⁴/(N·m) = m ✓; $qa^2$: N·m/m ✓.

Fiziksel yorum

Ankastrelik çökmeyi 4,1 kat, en büyük gerilmeyi 1,65 kat azaltır. Ama gerçek bağlantılar tam ankastre değildir; tasarımda genellikle iki sınır durum hesaplanır ve gerçek davranışın arada kaldığı kabul edilir. Basit mesnetli durumda $w/h=0{,}21$: küçük çökme kabulü sınırına yaklaşıyoruz.

Örnek 6.1-2Mühendislik uygulaması

Basınçlı kabın düz kapağı

Verilenler

İç basınç $p=1$ MPa; kapak yarıçapı $a=200$ mm; çelik ($E=210$ GPa, $\nu=0{,}3$); izin verilen eğilme gerilmesi 150 MPa.

İstenenler

Kenar kaynaklı (ankastre) ve cıvatalı conta üzerinde (basit mesnete yakın) kapak için gerekli kalınlık; çökme kontrolü.

Model ve kabuller

Ankastre: $\sigma_{\max}=6(qa^2/8)/h^2=0{,}75\,pa^2/h^2$ (kenar). Basit mesnet: $\sigma_{\max}=6(3+\nu)pa^2/(16h^2)=1{,}2375\,pa^2/h^2$ (merkez).

Çözüm

Ankastre: $h=a\sqrt{0{,}75\,p/\sigma_{\text{em}}}=200\sqrt{0{,}75/150}=14{,}1$ mm. $D=5{,}44\times10^7$ N·mm, $w_0=pa^4/64D=0{,}46$ mm ($w/h=0{,}03$).

Basit mesnet: $h=200\sqrt{1{,}2375/150}=18{,}2$ mm; $w_0=0{,}88$ mm ($w/h=0{,}05$).

Birim kontrolü

$\sqrt{\text{MPa}/\text{MPa}}$ boyutsuz, $h$ mm ✓.

Fiziksel yorum

Kenar koşulu kalınlığı %28 değiştirir. Ankastre kapakta kenarda $M_r<0$ olduğundan çekme $z<0$ tarafında, yani basıncın etkidiği iç yüzdedir; kaynak dikişinin kökü de çoğu zaman buradadır ve yorulma kontrolü ayrıca gerekir. Çökmeler çok küçüktür; doğrusal teori geçerlidir.

Kendiniz deneyin

Dolu plak seçiliyken dış kenar koşulunu değiştirin; "P" kutusuna değer girip tekil yükün merkezdeki logaritmik moment artışını görün. Çizelgedeki denge satırı, mesnet tepkisinin toplam yüke eşit olduğunu her hesapta kontrol eder.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

7. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Dolu plakta $\ln r$ terimini tutmakMerkezde sonsuz eğim/çökme verir: $C_2=0$. ($r^2\ln r$ ise yalnız merkezde tekil yük varsa kalır.)
Kenarda $M_\theta$'yı sıfır sanmakBasit mesnette $M_r=0$ ama $M_\theta=(1-\nu)qa^2/8\ne0$; ankastrede $M_\theta=\nu M_r$.
Basit mesnetli plakta en büyük gerilmeyi kenarda aramakMerkezdedir ($M_r=M_\theta=(3+\nu)qa^2/16$).
Ankastre plakta merkezi kritik sanmakKenar momenti $qa^2/8$, merkezdekinin ($0{,}081qa^2$) 1,5 katıdır.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 6.1-1KolayKavramsalSaf eğilme

Basit mesnetli dolu plağın kenarına düzgün $m$ momenti uygulanıyor ($q=0$). Hangi terimler kalır? $M_r$ ve $M_\theta$ nedir, plak hangi biçimi alır?

İpucu

$C_2=C_4=0$; kalan $C_3r^2$ sabit moment verir.

Çözüm

$w=C_1+C_3r^2$; $M_r=M_\theta=-2D(1+\nu)C_3=m$ her yerde. $w(a)=0$ ile $w=\dfrac{m(a^2-r^2)}{2D(1+\nu)}$: küresel (çanak) biçim. Pozitif $m$ (altta çekme) merkezi aşağı indirir.

Alıştırma 6.1-2OrtaSayısalMerkezde tekil yük

Örnek 6.1-1'deki plağın merkezine $P=2$ kN yük konuyor ($q=0$). İki mesnet durumunda $w_0$'ı ve ankastre kenardaki $M_r$'yi bulun.

İpucu

$w_0=Pa^2/(16\pi D)$; ankastre kenarda $M_r=\frac{P}{4\pi}[(1+\nu)\ln1-1]$.

Çözüm

Ankastre: $w_0=2000\cdot0{,}25/(16\pi\cdot19\,231)=0{,}517$ mm; basit mesnet: $\times(3{,}3/1{,}3)=1{,}31$ mm. Ankastre kenarda $M_r=-P/(4\pi)=-159$ N·m/m. Merkezdeki moment teorik olarak sonsuzdur; yükün yayıldığı alan bilinmeden merkez gerilmesi hesaplanamaz.

Alıştırma 6.1-3OrtaTüretmeBasit mesnetli plağın çökmesi

\eqref{eq:genel}'den başlayarak basit mesnetli plağın $C_1$ ve $C_3$ sabitlerini bulun ve \eqref{eq:bas}'deki $w_0$'ı elde edin.

İpucu

$w=C_1+C_3r^2+qr^4/64D$; $M_r(a)=0$ koşulunda $w''$ ve $w'/r$'yi yazın.

Çözüm

$w'=2C_3r+qr^3/16D$, $w''=2C_3+3qr^2/16D$. $M_r(a)=0$: $2C_3(1+\nu)+\frac{qa^2}{16D}(3+\nu)=0$ ⇒ $C_3=-\frac{(3+\nu)qa^2}{32D(1+\nu)}$. $w(a)=0$ ⇒ $C_1=-C_3a^2-\frac{qa^4}{64D}=\frac{qa^4}{64D}\Big(\frac{2(3+\nu)}{1+\nu}-1\Big)=\frac{5+\nu}{1+\nu}\frac{qa^4}{64D}=w_0$ ✓.

Alıştırma 6.1-4ZorSayısalKısmi ankastrelik

Gerçek bir kapak bağlantısı kenarda $M_r(a)=-\beta\,qa^2/8$ momenti taşıyabiliyor ($0\le\beta\le1$). Merkez çökmesini $\beta$ cinsinden yazın; $\beta=0{,}5$ için basit mesnetli değere oranı nedir? ($\nu=0{,}3$)

İpucu

Basit mesnetli çözüme saf eğilme çözümünü ($m=-\beta qa^2/8$) süperpoze edin.

Çözüm

$w_0=\frac{5+\nu}{1+\nu}\frac{qa^4}{64D}+\frac{m\,a^2}{2D(1+\nu)}=\frac{qa^4}{64D(1+\nu)}\big[(5+\nu)-4\beta\big]$. $\beta=1$'de $qa^4/64D$ (ankastre) ✓. $\beta=0{,}5$: $(5{,}3-2)/5{,}3=0{,}623$; çökme basit mesnetli değerin %62'si.

9. Özet

Özet
  • Eksenel simetride $w=w(r)$; $M_r$, $M_\theta$, $Q_r$; $M_{r\theta}=Q_\theta=0$.
  • Genel çözüm $w=C_1+C_2\ln r+C_3r^2+C_4r^2\ln r+qr^4/64D$; dolu plakta $C_2=0$, tekil yük yoksa $C_4=0$.
  • Ankastre: $w_0=qa^4/64D$, kritik kenar $M_r=-qa^2/8$. Basit mesnet: $w_0=\frac{5+\nu}{1+\nu}\frac{qa^4}{64D}$, kritik merkez $(3+\nu)qa^2/16$.
  • Tekil yükte çökme sonlu, moment merkezde logaritmik olarak sonsuz.

Ortası delik plakta dört sabitin hepsi gerekir: halka plaklar.

10. Kaynaklar

  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 13, §13.8 (s. 617–621): eksenel simetrik yüklü dairesel plaklar, ankastre plak örneği. ders klasöründe
  • S. Timoshenko, S. Woinowsky-Krieger, Theory of Plates and Shells, 2. baskı, McGraw-Hill, 1959 — Dairesel plakların simetrik eğilmesi.

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.