Bu derste öğrenecekleriniz
- Cauchy, birinci ve ikinci Piola–Kirchhoff gerilmelerini hangi kuvvetin hangi alana bölündüğüyle tanımlamak
- Nanson bağıntısını kullanarak σ, P ve S arasında dönüşüm yapmak
- Hangi gerilmenin simetrik olduğunu ve hangi şekil değiştirme ölçütüyle enerji eşleniği olduğunu söylemek
- Referans ve güncel konfigürasyondaki denge denklemlerini yazmak; küçük deformasyonda üç ölçütün çakıştığını göstermek
1. Neden öğreniyoruz?
Kauçuk numunede hangi gerilme?
Kesiti 30 mm² olan bir kauçuk şerit 45 N ile çekildiğinde boyu 1,5 katına çıkıyor ve kesiti 20 mm²'ye iniyor. "Gerilme" 1,5 MPa mı (kuvvet/ilk alan), 2,25 MPa mı (kuvvet/güncel alan)? İkisi de doğrudur; farklı soruların cevabıdır. Doğrusal olmayan sonlu eleman programları çoğu zaman bünye denklemini ikinci Piola–Kirchhoff gerilmesiyle kurar, sonuçları ise Cauchy gerilmesiyle raporlar. Bu dönüşümleri bilmeyen kullanıcı aynı analizin iki farklı "gerilme"sini karşılaştırabilir.
2. Ön bilgiler
- Ders 1.1: $\mathbf t=\boldsymbol\sigma\mathbf n$, $\sigma_{ij,j}+b_i=0$, $\boldsymbol\sigma=\boldsymbol\sigma^{\T}$.
- Ders 7.1: $\mathbf F$, $J=\det\mathbf F$, $\mathbf E=\tfrac12(\mathbf F^{\T}\mathbf F-\mathbf I)$ ve Nanson bağıntısı $\mathbf n\,\dd a=J\mathbf F^{-\T}\mathbf N\,\dd A$.
- Ders 7.2: deformasyon hızı $\mathbf D$, $\dot{\mathbf E}=\mathbf F^{\T}\mathbf D\mathbf F$.
3. Hangi kuvvet, hangi alana?
Güncel konfigürasyonda normali $\mathbf n$, alanı $\dd a$ olan bir yüzey elemanına $\dd\mathbf f$ kuvveti etkisin. Aynı malzeme yüzeyi referansta $\mathbf N\,\dd A$'dır (Şekil 1). Üç seçenek vardır:
\begin{equation}\label{eq:tanim} \dd\mathbf f=\boldsymbol\sigma\,\mathbf n\,\dd a\quad(\text{Cauchy}),\qquad \dd\mathbf f=\mathbf P\,\mathbf N\,\dd A\quad(\text{1. PK}),\qquad \mathbf F^{-1}\dd\mathbf f=\mathbf S\,\mathbf N\,\dd A\quad(\text{2. PK}). \end{equation}Cauchy gerilmesi $\boldsymbol\sigma$ "gerçek" gerilmedir: Ders 1.1'deki tansörün aynısıdır, yalnız artık güncel konfigürasyonda tanımlı olduğunu açıkça söylüyoruz. Nanson bağıntısını $\boldsymbol\sigma\mathbf n\,\dd a=\mathbf P\mathbf N\,\dd A$ eşitliğine koyunca dönüşümler çıkar:
\begin{equation}\label{eq:donusum} \mathbf P=J\,\boldsymbol\sigma\,\mathbf F^{-\T},\qquad \mathbf S=\mathbf F^{-1}\mathbf P=J\,\mathbf F^{-1}\boldsymbol\sigma\,\mathbf F^{-\T},\qquad \boldsymbol\sigma=J^{-1}\mathbf F\,\mathbf S\,\mathbf F^{\T}=J^{-1}\mathbf P\,\mathbf F^{\T}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Birinci Piola–Kirchhoff (nominal) gerilmesi | first Piola–Kirchhoff (nominal) stress | $\mathbf P=J\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}$ | Pa | Güncel kuvvetin referans alana oranı: $\dd\mathbf f=\mathbf P\mathbf N\,\dd A$. İki noktalı tansördür ve genelde simetrik değildir; tek eksende mühendislik gerilmesine karşılık gelir. |
| İkinci Piola–Kirchhoff gerilmesi | second Piola–Kirchhoff stress | $\mathbf S=\mathbf F^{-1}\mathbf P=J\mathbf F^{-1}\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}$ | Pa | Referans konfigürasyona geri çekilmiş kuvvetin ($\mathbf F^{-1}\dd\mathbf f$) referans alana oranı; simetriktir ve Green–Lagrange $\mathbf E$ ile enerji eşleniğidir. |
| Kirchhoff gerilmesi | Kirchhoff stress | $\boldsymbol\tau=J\boldsymbol\sigma$ | Pa | Cauchy gerilmesinin hacim oranıyla ölçeklenmiş hali; $\boldsymbol\tau=\mathbf F\mathbf S\mathbf F^{\T}$. Sıkışmaz malzemede Cauchy gerilmesine eşittir. |
Tek eksende anlamları açıktır (Şekil 2). Sıkışmaz bir çubuk $\lambda$ kat uzarsa kesit $A_0/\lambda$ olur ve
$$ \sigma=\frac{f}{a}=\frac{\lambda f}{A_0},\qquad P=\frac{f}{A_0}\ (\text{mühendislik gerilmesi}),\qquad S=\frac{f}{\lambda A_0}=\frac{\sigma}{\lambda^2}. $$4. Simetri ve enerji eşlenikleri
Açısal momentum dengesi $\boldsymbol\sigma=\boldsymbol\sigma^{\T}$ verir (Ders 1.1). \eqref{eq:donusum}'dan $\mathbf S=J\mathbf F^{-1}\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}$ de simetriktir. $\mathbf P$ ise genelde simetrik değildir: bir indisi güncel konfigürasyona (kuvvet doğrultusu), ötekisi referansa (alan normali) aittir; bu yüzden "iki noktalı tansör" denir. Simetri koşulu $\mathbf P\mathbf F^{\T}=\mathbf F\mathbf P^{\T}$ biçimine dönüşür.
Bir gerilme ölçütünü hangi şekil değiştirme ölçütüyle eşleştireceğimizi iç güç belirler. Referans hacim başına:
\begin{equation}\label{eq:es} J\,\boldsymbol\sigma:\mathbf D=\mathbf P:\dot{\mathbf F}=\mathbf S:\dot{\mathbf E}. \end{equation}Yani $\boldsymbol\sigma$ ile $\mathbf D$, $\mathbf P$ ile $\mathbf F$, $\mathbf S$ ile $\mathbf E$ enerji eşleniğidir. Bünye denklemi bu çiftlerden biriyle yazılır; en yaygını $\mathbf S$–$\mathbf E$ çiftidir, çünkü ikisi de simetrik ve rijit dönmeden bağımsızdır.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Enerji (iş) eşleniği | work-conjugate pair | $\boldsymbol\sigma\!:\!\mathbf D,\ \mathbf P\!:\!\dot{\mathbf F},\ \mathbf S\!:\!\dot{\mathbf E}$ | W/m³ | Çarpımı aynı iç güç yoğunluğunu veren gerilme–şekil değiştirme hızı çifti; referans hacim başına $J\boldsymbol\sigma:\mathbf D=\mathbf P:\dot{\mathbf F}=\mathbf S:\dot{\mathbf E}$. |
Rijit dönme (Şekil 3): gerilmeli bir çubuğu şekil değiştirmeden $\theta$ kadar döndürürsek $\mathbf F=\mathbf R$, $J=1$; $\mathbf S$ malzemeyle birlikte "döner" ve değişmez, $\boldsymbol\sigma=\mathbf R\mathbf S\mathbf R^{\T}$ ise sabit eksen takımında yeni bileşenler alır. Bünye denklemini $\mathbf S$–$\mathbf E$ ile kurmak bu yüzden dönmeden etkilenmez.
5. Denge denklemleri ve küçük deformasyon
Denge güncel konfigürasyonda Ders 1.1'deki gibi yazılır; referansta ise $\mathbf P$ ile. Kuvvetlerin toplamı aynı olduğundan ($\rho\,\dd v=\rho_0\,\dd V$, $\rho_0=J\rho$):
\begin{equation}\label{eq:denge} \frac{\partial\sigma_{ij}}{\partial x_j}+\rho\,b_i=0\ \ (\text{güncel}),\qquad \frac{\partial P_{iJ}}{\partial X_J}+\rho_0\,b_i=0\ \ (\text{referans}),\qquad \mathbf P\mathbf N=\bar{\mathbf T}\ \ (\text{yüzeyde}). \end{equation}$\bar{\mathbf T}$ referans alan başına yüzey kuvvetidir. Referans biçimin avantajı, türevlerin ve sınırların bilinen geometride alınmasıdır; güncel biçim henüz bilinmeyen deforme geometride yazılır.
Küçük deformasyonda üç gerilme çakışır
$\mathbf F=\mathbf I+\mathbf H$, $|H_{ij}|\ll1$ ise $J\approx1$, $\mathbf F^{-1}\approx\mathbf I$ ve $\boldsymbol\sigma\approx\mathbf P\approx\mathbf S$; fark $|\mathbf H|\,|\boldsymbol\sigma|$ mertebesindedir. İki denge denklemi de klasik $\sigma_{ij,j}+b_i=0$'a iner. Bu çakışma küçük dönme de ister: yalnız şekil değiştirme küçük, dönme büyükse $\mathbf S\approx\mathbf R^{\T}\boldsymbol\sigma\mathbf R$ olur.
6. Çözümlü örnekler
Kauçuk şeritte üç gerilme
Verilenler
Kesiti $A_0=30$ mm² kauçuk şerit, $f=45$ N ile $\lambda=1{,}5$ kat uzuyor; malzeme sıkışmaz ($J=1$).
İstenenler
$\sigma$, $P$, $S$ ve $E_{11}$; $S\,E_{11}$ ile $P(\lambda-1)$ değerlerini karşılaştırın.
Model ve kabuller
Homojen tek eksenli durum: $\mathbf F=\operatorname{diag}(\lambda,\lambda^{-1/2},\lambda^{-1/2})$, yalnız $\sigma_{11}\ne0$.
Çözüm
$P_{11}=J\sigma_{11}(F^{-\T})_{11}=\sigma/\lambda$ ve $P=f/A_0=45/30=1{,}50$ MPa ⇒ $\sigma=\lambda P=2{,}25$ MPa, $S=P/\lambda=1{,}00$ MPa. Kontrol: güncel kesit $a=30/1{,}5=20$ mm², $f/a=2{,}25$ MPa ✓.
$E_{11}=\tfrac12(2{,}25-1)=0{,}625$. $S\,E_{11}=0{,}625$ MPa, $P(\lambda-1)=0{,}75$ MPa.
Birim kontrolü
N/mm² = MPa. $S$, $P$, $\sigma$ aynı birimdedir; oranları yalnız $\lambda$'ya bağlıdır.
Fiziksel yorum
Son iki çarpım eşit değildir, çünkü eşleniklik çarpımlar için değil hızlar için geçerlidir (\eqref{eq:es}): $S\,\dot E=S\lambda\dot\lambda=P\dot\lambda$ ✓. Bir yükleme boyunca yapılan iş $\int P\,\dd\lambda=\int S\,\dd E$'dir; $S$ ve $P$ sabit değilse son değerlerin çarpımı işi vermez.
7. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| $\mathbf P=J\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-1}$ yazmak | $\mathbf P=J\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}$ (Nanson'daki $\mathbf F^{-\T}$). Bazı kitaplar "nominal gerilme"yi $\mathbf P^{\T}$ olarak tanımlar. |
| $\mathbf P$'yi simetrik sanmak | Yalnız $\boldsymbol\sigma$ ve $\mathbf S$ simetriktir; simetri koşulu $\mathbf P\mathbf F^{\T}=\mathbf F\mathbf P^{\T}$. |
| $\mathbf S$ ile $\boldsymbol\varepsilon$ ya da $\boldsymbol\sigma$ ile $\mathbf E$ eşleştirmek | Eşlenik çiftler: $(\boldsymbol\sigma,\mathbf D)$, $(\mathbf P,\mathbf F)$, $(\mathbf S,\mathbf E)$. |
| $J$'yi unutmak | Hacim değişiyorsa $\mathbf S=J\mathbf F^{-1}\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}$; $J=1$ yalnız sıkışmaz malzemede. |
8. Alıştırmalar
Alıştırma 8.1-1KolayKavramsalDeney makinesi hangisini okur?
Çekme deneyinde yük hücresinin kuvveti $f$, numunenin ilk kesiti $A_0$'dır. $f/A_0$ hangi gerilme ölçütüdür? Gerçek gerilmeyi bulmak için neye ihtiyaç vardır?
İpucu
Kuvvet güncel, alan referans.
Çözüm
$f/A_0=P_{11}$, birinci Piola–Kirchhoff (mühendislik) gerilmesi. Gerçek gerilme $\sigma=f/a$ için güncel kesit gerekir; ölçülmezse sıkışmazlık varsayımıyla $a=A_0/\lambda$ alınır (Ders 7.2, Örnek 7.2-2).
Alıştırma 8.1-2OrtaSayısalBasit kaymada kuvvetler
Elastomer bir mesnet basit kaymada: $\mathbf F=\begin{bmatrix}1&\gamma\\0&1\end{bmatrix}$, $\gamma=0{,}6$. Neo-Hooke malzemede ($\mu=0{,}8$ MPa) gerilme $\boldsymbol\sigma=\mu\begin{bmatrix}\gamma^2&\gamma\\\gamma&0\end{bmatrix}$ (düzlem içi). $\mathbf P$ ve $\mathbf S$'yi bulun; $200\times200$ mm üst levhaya gereken yatay kuvvet nedir?
İpucu
$J=1$, $\mathbf F^{-\T}=\begin{bmatrix}1&0\\-\gamma&1\end{bmatrix}$. Üst yüz $\mathbf N=\mathbf e_2$.
Çözüm
$\mathbf P=\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}=\mu\begin{bmatrix}0&\gamma\\\gamma&0\end{bmatrix}$, $\mathbf S=\mathbf F^{-1}\mathbf P=\mu\begin{bmatrix}-\gamma^2&\gamma\\\gamma&0\end{bmatrix}$. Üst yüz: $\mathbf P\mathbf e_2=(\mu\gamma,0)=(0{,}48;\ 0)$ MPa ⇒ $V=0{,}48\cdot40\,000=19{,}2$ kN. Yatay kuvvet doğrusal teoriyle aynı ($G\gamma A$) çıkar; büyük deformasyonun izi normal gerilmelerdedir: $\sigma_{11}=\mu\gamma^2=0{,}29$ MPa (Poynting etkisi), doğrusal teoride sıfır.
Alıştırma 8.1-3OrtaTüretmeNanson'dan P'ye
$\boldsymbol\sigma\mathbf n\,\dd a=\mathbf P\mathbf N\,\dd A$ eşitliği ve Nanson bağıntısından $\mathbf P=J\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}$ olduğunu gösterin. Sonra $\mathbf S=\mathbf F^{-1}\mathbf P$'nin simetrik olduğunu kanıtlayın.
İpucu
$\mathbf n\,\dd a$ yerine $J\mathbf F^{-\T}\mathbf N\,\dd A$ koyun; eşitlik her $\mathbf N$ için geçerli olmalı.
Çözüm
$\boldsymbol\sigma(J\mathbf F^{-\T}\mathbf N\,\dd A)=\mathbf P\mathbf N\,\dd A$ her $\mathbf N$ için ⇒ $\mathbf P=J\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}$. $\mathbf S=J\mathbf F^{-1}\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}$; $\mathbf S^{\T}=J(\mathbf F^{-\T})^{\T}\boldsymbol\sigma^{\T}(\mathbf F^{-1})^{\T}=J\mathbf F^{-1}\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}=\mathbf S$, çünkü $\boldsymbol\sigma^{\T}=\boldsymbol\sigma$.
Alıştırma 8.1-4ZorSayısalDönmüş çubuk
$S_{11}=100$ MPa (diğerleri sıfır) taşıyan çubuk, şekil değiştirmeden $30^\circ$ döndürülüyor. Cauchy gerilmesinin sabit $x_1x_2$ eksenlerindeki bileşenlerini bulun. Küçük deformasyon kabulüyle "$\boldsymbol\sigma=\mathbf S$" denseydi hata ne olurdu?
İpucu
$\mathbf F=\mathbf R$, $J=1$, $\boldsymbol\sigma=\mathbf R\mathbf S\mathbf R^{\T}$.
Çözüm
$\sigma_{11}=100\cos^230^\circ=75$, $\sigma_{22}=100\sin^230^\circ=25$, $\sigma_{12}=100\sin30^\circ\cos30^\circ=43{,}3$ MPa. "$\boldsymbol\sigma=\mathbf S$" denseydi $\sigma_{11}=100$, $\sigma_{12}=0$ yazılırdı: gerilme doğrultusu çubukla birlikte dönmezdi. Şekil değiştirme sıfır olduğu hâlde ölçütler farklıdır; çakışma için küçük dönme de gerekir.
9. Özet
- $\dd\mathbf f=\boldsymbol\sigma\mathbf n\,\dd a=\mathbf P\mathbf N\,\dd A$, $\mathbf F^{-1}\dd\mathbf f=\mathbf S\mathbf N\,\dd A$.
- $\mathbf P=J\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}$, $\mathbf S=\mathbf F^{-1}\mathbf P=J\mathbf F^{-1}\boldsymbol\sigma\mathbf F^{-\T}$, $\boldsymbol\sigma=J^{-1}\mathbf F\mathbf S\mathbf F^{\T}$.
- $\boldsymbol\sigma$ ve $\mathbf S$ simetrik, $\mathbf P$ değil. Eşlenik çiftler $(\boldsymbol\sigma,\mathbf D)$, $(\mathbf P,\mathbf F)$, $(\mathbf S,\mathbf E)$.
- Denge: $\operatorname{div}_{\mathbf x}\boldsymbol\sigma+\rho\mathbf b=\mathbf 0$ ya da $\operatorname{Div}_{\mathbf X}\mathbf P+\rho_0\mathbf b=\mathbf 0$; küçük deformasyon ve küçük dönmede üçü çakışır.
Sıradaki ders bu kinematiği bir yapı elemanına uyguluyor: şekil değiştirmesi küçük ama dönmesi büyük olan kiriş — kirişlerin büyük deformasyonu.
10. Kaynaklar
- J. N. Reddy, An Introduction to Continuum Mechanics, Cambridge University Press — Gerilme ölçütleri bölümü (Cauchy, birinci ve ikinci Piola–Kirchhoff gerilmeleri).
- G. A. Holzapfel, Nonlinear Solid Mechanics: A Continuum Approach for Engineering, Wiley, 2000 — Gerilme kavramı ve denge ilkeleri bölümleri.
- A. F. Bower, Applied Mechanics of Solids, CRC Press, 2009 — Bölüm 2, kinetik bağıntılar ve gerilme ölçütleri.
- L. E. Malvern, Introduction to the Mechanics of a Continuous Medium, Prentice-Hall, 1969 — Gerilme bölümü ve genel ilkeler (Piola–Kirchhoff gerilmeleri).
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.