Akademik / MKC 523 / Hafta 1 / 1.3

Hafta 1 · Ders 1.3 · ~75 dk

Şekil değiştirme tansörü ve uygunluk

Gerilmeyi ölçemeyiz; ölçebildiğimiz şey uzunluk ve açı değişimleridir. Bu derste şekil değiştirmeyi yer değiştirme alanından tanımlıyor, dönmeden ayırıyor, rozet okumalarını çözüyor ve bir şekil değiştirme alanının fiziksel olup olmadığını uygunluk denklemleriyle sınıyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Yer değiştirme gradyanını şekil değiştirme ve dönme tansörlerine ayırmak; normal ve mühendislik kayma şekil değiştirmesini geometrik olarak açıklamak
  • γ = 2ε ilişkisini doğru kullanmak: dönüşüm, asal değer ve Mohr dairesinde tansör bileşeni γ/2
  • Küçük şekil değiştirme ve küçük dönme kabulünün sınırını rijit dönme örneğiyle değerlendirmek
  • Dik ve üçgen rozet okumalarından düzlem şekil değiştirme durumunu ve asal şekil değiştirmeleri bulmak
  • Uygunluk denkleminin anlamını açıklamak ve bir şekil değiştirme alanını sınamak
Hafta
1 — Gerilme ve şekil değiştirme tansörleri; genelleştirilmiş Hooke kanunu
Süre
~75 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 3 — Küçük ve büyük deformasyon teorileri, ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri
Sınav
2026 ara sınav 2. soru (yer değiştirme alanından kenar boyları, açı değişimi ve yeni koordinatlar) Örnek 1.3-1'de çözülüyor.

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Gerilmeyi doğrudan ölçemeyiz

Bir köprü kirişinin gövdesinde, bulon deliği yakınında gerilmenin ne kadar olduğunu ölçümle doğrulamak istiyoruz. Hiçbir cihaz gerilmeyi doğrudan ölçmez; ölçebildiğimiz şey yüzeye yapıştırılan küçük bir ölçerin boyundaki milyonda birlik değişimdir, yani şekil değiştirme. Tek ölçer yalnız kendi doğrultusunu görür; yüzeydeki durumun ise üç bileşeni vardır. Üç ölçerlik bir rozetten asal şekil değiştirmeleri bulmak (Örnek 1.3-2) ve okunanın ne kadarının gerçek şekil değiştirme, ne kadarının rijit dönme olduğunu ayırmak bu dersin konusudur.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Ders 1.0: tansör dönüşümü $[\varepsilon']=[L][\varepsilon][L]^{\T}$, simetrik/ters simetrik ayrışım, özdeğer problemi.
  • Ders 1.2: düzlem dönüşüm formülleri, asal değerler ve Mohr dairesi — bu derste aynı matematiği şekil değiştirmeye uygulayacağız.

3. Yer değiştirme, normal ve kayma şekil değiştirmesi

Deformasyon öncesi $\mathbf x=(x,y,z)$ konumundaki nokta sonra $\mathbf x+\mathbf u$ konumuna gider; $\mathbf u=(u,v,w)$ yer değiştirme alanıdır. Bütün cisim aynı miktarda ötelenir ya da rijit olarak dönerse noktalar yer değiştirir ama uzunluklar ve açılar korunur (rijit cisim hareketi). Şekil değiştirme, komşu noktaların yer değiştirmeleri farklı olduğunda doğar; bu yüzden asıl bilgi yer değiştirme gradyanı $u_{i,j}=\partial u_i/\partial x_j$'dedir.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Yer değiştirme vektörüdisplacement vector$\mathbf u=(u,v,w)$mBir malzeme noktasının deformasyon öncesi konumundan sonraki konumuna olan vektör.
Yer değiştirme gradyanıdisplacement gradient$u_{i,j}=\partial u_i/\partial x_j$—Yer değiştirmenin konuma göre türevlerinden oluşan tansör; simetrik kısmı şekil değiştirme, ters simetrik kısmı dönme.
Rijit cisim hareketirigid-body motion$\mathbf u=\mathbf c+\bm\omega\times\mathbf x$mNoktalar arası uzaklıkların değişmediği öteleme ve dönme; şekil değiştirme oluşturmaz.

Kenarları $dx$, $dy$ olan bir eleman şekil değiştirince (Şekil 1) $AB$ kenarı $x$ doğrultusunda $(\partial u/\partial x)\,dx$ kadar uzar ve $\alpha\approx\partial v/\partial x$ kadar döner; $AD$ kenarı da $\beta\approx\partial u/\partial y$ kadar yatar. Buradan

\begin{equation}\label{eq:sd} \varepsilon_x=\frac{\partial u}{\partial x},\quad \varepsilon_y=\frac{\partial v}{\partial y},\quad \varepsilon_z=\frac{\partial w}{\partial z},\qquad \gamma_{xy}=\alpha+\beta=\frac{\partial u}{\partial y}+\frac{\partial v}{\partial x} \end{equation}

($\gamma_{yz}$, $\gamma_{xz}$ benzer biçimde). Normal şekil değiştirme birim uzamadır (uzama pozitif); mühendislik kayma şekil değiştirmesi $\gamma_{xy}$, başlangıçta dik olan $+x$ ve $+y$ doğrultuları arasındaki açının azalmasıdır. Değerler çok küçük olduğundan µε ($10^{-6}$) kullanılır; yapı çeliğinin akma şekil değiştirmesi $f_y/E\approx1250$ µε mertebesindedir.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Normal şekil değiştirme (birim uzama)normal strain$\varepsilon_x$— (m/m)Bir doğru parçasının boyundaki değişimin ilk boyuna oranı; uzamada pozitif.
Mühendislik kayma şekil değiştirmesiengineering shear strain$\gamma_{xy}=2\varepsilon_{xy}$radBaşlangıçta dik iki doğru arasındaki dik açının azalması. Tansör bileşeninin iki katıdır.
Sol altta deformasyon öncesi A noktası ve A üssüne giden turuncu yer değiştirme oku, bileşenleri u ve v. A üssünde kesikli çizgiyle yalnız ötelenmiş dikdörtgen, dolu çizgiyle şekil değiştirmiş paralelkenar A′B′C′D′. B′'de dx artı kısmi u bölü kısmi x çarpı dx ölçüsü ve düşey kısmi v bölü kısmi x çarpı dx artımı; D′'de dy artı kısmi v bölü kısmi y çarpı dy ölçüsü ve yatay kısmi u bölü kısmi y çarpı dy artımı. A′'de alfa ve beta açıları. A u v A′ (∂v/∂x) dx dx + (∂u/∂x) dx B′ (∂u/∂y) dy dy + (∂v/∂y) dy D′ C′ α β α ≈ ∂v/∂x, β ≈ ∂u/∂y DAB açısının azalması: γxy = α + β kesikli: yalnız ötelenmiş eleman x y
Şekil 1. $dx\times dy$ elemanının şekil değiştirmesi (abartılı). Kesikli eleman yalnız $(u,v)$ kadar ötelenmiştir; dolu elemanla farkı şekil değiştirmedir. $\gamma_{xy}=\alpha+\beta$.
Kabuller

Küçük şekil değiştirme kabulü

Gradyanın bütün bileşenleri 1'e göre çok küçüktür ($|u_{i,j}|\ll1$): $\tan\alpha\approx\alpha$ yazılır, ikinci mertebe terimler atılır ve türevlerin deformasyon öncesi mi sonrası koordinatlara göre alındığı ayrımı yapılmaz.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Küçük şekil değiştirme (küçük deformasyon) kabulüinfinitesimal (small) strain assumption$|u_{i,j}|\ll1$—Yer değiştirme gradyanının bütün bileşenlerinin 1'e göre çok küçük olduğu ve ikinci mertebe terimlerin atıldığı kabul; şekil değiştirmeleri de dönmeleri de küçük sayar.

4. Şekil değiştirme ve dönme tansörleri

Gradyan simetrik ve ters simetrik iki parçaya ayrılır:

\begin{equation}\label{eq:tensor} u_{i,j}=\underbrace{\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})}_{\varepsilon_{ij}}+\underbrace{\tfrac12(u_{i,j}-u_{j,i})}_{\omega_{ij}},\qquad [\varepsilon]=\begin{bmatrix}\varepsilon_x&\tfrac12\gamma_{xy}&\tfrac12\gamma_{xz}\\ \tfrac12\gamma_{xy}&\varepsilon_y&\tfrac12\gamma_{yz}\\ \tfrac12\gamma_{xz}&\tfrac12\gamma_{yz}&\varepsilon_z\end{bmatrix},\qquad \boxed{\gamma_{ij}=2\varepsilon_{ij}\ (i\ne j)} \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Küçük şekil değiştirme tansörüinfinitesimal strain tensor$\varepsilon_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}+u_{j,i})$—Yer değiştirme gradyanının simetrik kısmı; köşegen dışı bileşenleri mühendislik kayma şekil değiştirmesinin yarısıdır.
Küçük dönme tansörüinfinitesimal rotation tensor$\omega_{ij}=\tfrac12(u_{i,j}-u_{j,i})$radYer değiştirme gradyanının ters simetrik kısmı; malzeme elemanının yerel rijit dönmesini ölçer.

Simetrik kısım küçük şekil değiştirme tansörüdür: köşegeni normal şekil değiştirmeler, köşegen dışı terimleri kaymanın yarısıdır. Ters simetrik kısım dönme tansörüdür; örneğin $\omega_z=\tfrac12(\partial v/\partial x-\partial u/\partial y)$, elemanın iki kenarının ortalama dönmesidir. Öteleme ve küçük rijit dönme $\varepsilon_{ij}=0$ verir.

Mühendislik kayması ile tansör bileşeni
Özellik$\gamma_{xy}$$\varepsilon_{xy}=\gamma_{xy}/2$
AnlamıDik açıdaki toplam azalmaİki kenarın ortalama yatması
Kullanıldığı yerHooke kanunu ($\tau=G\gamma$), Voigt vektörü, ölçüm raporuDönüşüm, asal değer, invaryant, Mohr dairesi
Geçerlilik sınırı

Büyük dönmede ε yanlıştır

Gerçek bir rijit dönmede ($\theta$) uzunluklar değişmez, ama \eqref{eq:sd} $\varepsilon_x=\cos\theta-1\approx-\theta^2/2$ verir: $1^\circ$'de $-152$ µε, $3^\circ$'de $-1370$ µε — çeliğin akma şekil değiştirmesinden büyük, tamamen sahte bir değer. Küçük şekil değiştirme tansörü yalnız şekil değiştirmeler ve dönmeler küçükken ($\omega^2\ll|\varepsilon|$) geçerlidir. Narin elemanlarda dönmeler büyüyebilir; o zaman ikinci mertebe terimleri tutan Green–Lagrange ölçütü gerekir (Hafta 7: deformasyon gradyanı ve şekil değiştirme).

Hacimsel şekil değiştirme tansörün izidir: $e=\Delta V/V\approx\varepsilon_x+\varepsilon_y+\varepsilon_z$. Kaymalar hacmi birinci mertebede değiştirmez; $e$ eksenlerden bağımsızdır (birinci invaryant).

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Hacimsel şekil değiştirmevolumetric strain (dilatation)$e=\varepsilon_{kk}$—Küçük şekil değiştirmede birim hacim değişimi; şekil değiştirme tansörünün izi.

5. Dönüşüm ve asal şekil değiştirmeler

$\varepsilon_{ij}$ bir tansör olduğu için Ders 1.2'deki bütün sonuçlar $\sigma\to\varepsilon$, $\tau\to\gamma/2$ değişimiyle geçerlidir. $x$ ekseninden $\theta$ açısındaki doğrultuda normal şekil değiştirme ve asal değerler:

\begin{equation}\label{eq:don} \varepsilon_\theta=\frac{\varepsilon_x+\varepsilon_y}{2}+\frac{\varepsilon_x-\varepsilon_y}{2}\cos2\theta+\frac{\gamma_{xy}}{2}\sin2\theta,\qquad \varepsilon_{1,2}=\frac{\varepsilon_x+\varepsilon_y}{2}\pm\sqrt{\Big(\frac{\varepsilon_x-\varepsilon_y}{2}\Big)^2+\Big(\frac{\gamma_{xy}}{2}\Big)^2} \end{equation}

$2\theta_p=\operatorname{atan2}(\gamma_{xy},\ \varepsilon_x-\varepsilon_y)$ ve düzlem içi en büyük kayma $\gamma_{\max}=\varepsilon_1-\varepsilon_2$'dir. Dönme tansörü bu ifadelere girmez: bir ölçer rijit dönmeyi görmez.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Asal şekil değiştirmeprincipal strain$\varepsilon_1\ge\varepsilon_2\ge\varepsilon_3$—Aralarındaki kayma şekil değiştirmesinin sıfır olduğu üç dik doğrultudaki normal şekil değiştirmeler; şekil değiştirme tansörünün özdeğerleri.
Dikkat

Mohr dairesinde düşey eksen γ/2'dir

Şekil değiştirme Mohr dairesinde noktalar $X(\varepsilon_x,\ \gamma_{xy}/2)$ ve $Y(\varepsilon_y,\ -\gamma_{xy}/2)$'dir. Düşey eksene $\gamma$ koymak asal değerleri yanlış verir; dairenin yarıçapı $\gamma_{\max}/2$'dir. Ayrıca rozetin yapıştırıldığı serbest yüzeyde $\varepsilon_z\ne0$'dır (Ders 1.4); üç boyutlu en büyük kaymada hesaba katılmalıdır.

6. Şekil değiştirme ölçerler ve rozetler

Şekil değiştirme ölçer, yüzeye yapıştırılan ince bir metal ızgaradır; direnci uzamayla orantılı değişir ve yalnız kendi eksenindeki $\varepsilon_\theta$'yı ölçer. Üç bilinmeyen için üç farklı açıda ölçer gerekir (rozet); her okuma \eqref{eq:don}'dan bir denklem verir. İki standart düzenin çözümü:

\begin{equation}\label{eq:rozet} \begin{aligned} &\text{dik }(0^\circ/45^\circ/90^\circ): &&\varepsilon_x=\varepsilon_a,\ \ \varepsilon_y=\varepsilon_c,\ \ \gamma_{xy}=2\varepsilon_b-\varepsilon_a-\varepsilon_c,\\ &\text{üçgen }(0^\circ/60^\circ/120^\circ): &&\varepsilon_x=\varepsilon_a,\ \ \varepsilon_y=\tfrac13(2\varepsilon_b+2\varepsilon_c-\varepsilon_a),\ \ \gamma_{xy}=\tfrac{2}{\sqrt3}(\varepsilon_b-\varepsilon_c). \end{aligned} \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Şekil değiştirme ölçer (strain gauge)strain gauge$\varepsilon_\theta$— (µε)Yüzeye yapıştırılan ve kendi doğrultusundaki normal şekil değiştirmeyi elektrik direnci değişimiyle ölçen eleman.
Şekil değiştirme rozetistrain rosette$\varepsilon_a,\varepsilon_b,\varepsilon_c$—Farklı açılarda yerleştirilmiş üç ölçerden oluşan düzen; düzlemsel şekil değiştirme durumunun üç bileşenini bulmayı sağlar.

7. Uygunluk denklemleri

Altı şekil değiştirme bileşeni yalnız üç yer değiştirmeden türer; bu yüzden rastgele seçilmiş altı fonksiyon genelde hiçbir sürekli $\mathbf u$ alanına ait olamaz. Fiziksel olarak: cismi küçük elemanlara bölüp her birine kendi şekil değiştirmesini verirsek elemanlar yeniden birleşmez, aralarda boşluk ve çakışma kalır. Düzlemde $\varepsilon_x=u_{,x}$'i $y$'ye göre, $\varepsilon_y=v_{,y}$'yi $x$'e göre iki kez türetip toplayınca

\begin{equation}\label{eq:uyg} \frac{\partial^2\varepsilon_x}{\partial y^2}+\frac{\partial^2\varepsilon_y}{\partial x^2}=\frac{\partial^2\gamma_{xy}}{\partial x\,\partial y} \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Uygunluk denklemlericompatibility equations$\varepsilon_{x,yy}+\varepsilon_{y,xx}=\gamma_{xy,xy}$1/m²Altı şekil değiştirme bileşeninin tek değerli ve sürekli bir yer değiştirme alanından türeyebilmesi için sağlaması gereken koşullar.

bulunur. Üç boyutta aynı yol altı denklem verir (Saint-Venant uygunluk denklemleri). Çözüm yer değiştirmeden başlarsa (sonlu eleman yöntemi gibi) uygunluk kendiliğinden sağlanır; gerilmeden başlarsa ayrıca şart koşulmalıdır — Hafta 10'daki Airy fonksiyonu tam olarak bu koşuldan çıkar.

8. Çözümlü örnekler

Örnek 1.3-1Çıkmış soru

2026 ara sınavı, 2. soru: dikdörtgenin şekil değiştirmesi

Verilenler

Yükleme öncesi $A(1;\ 0{,}5)$, $B(3;\ 0{,}5)$, $C(3;\ 2)$, $D(1;\ 2)$ m köşeli dikdörtgen. Yer değiştirme alanı $u=c\,(2x+y^2)$, $v=c\,(x^2-3y^2)$, $c=10^{-4}$ (Şekil 2).

İstenenler

(a) $AB$ ve $AD$'nin yeni boyları; (b) $DAB$ açısının değişimi; (c) $A$'nın yeni koordinatları.

Model ve kabuller

Köşelerin yeni konumları $\mathbf x+\mathbf u$ ile kesin hesaplanır; boy ve açı bu konumlardan bulunur. Alan doğrusal olmadığından şekil değiştirme nokta nokta değişir.

Çözüm

(c) $A$: $u=2{,}25c$, $v=0{,}25c$ ⇒ $A'=(1{,}000225;\ 0{,}500025)$ m. Benzer biçimde $B$: $(6{,}25c;\ 8{,}25c)$, $D$: $(6c;\ -11c)$.

(a) $\overrightarrow{A'B'}=(2+4c,\ 8c)$, $\overrightarrow{A'D'}=(3{,}75c,\ 1{,}5-11{,}25c)$:

$$ |A'B'|=2{,}00040016\ \text{m}\ (\Delta AB=+0{,}40\ \text{mm}),\qquad |A'D'|=1{,}49887505\ \text{m}\ (\Delta AD=-1{,}125\ \text{mm}). $$

(b) $A'B'$ yatayla $8c/2=4c$, $A'D'$ düşeyle $3{,}75c/1{,}5=2{,}5c$ rad yatar; ikisi de açıyı küçültür: $\Delta\angle DAB=-6{,}5\times10^{-4}$ rad $=-0{,}0372^\circ$.

Birim kontrolü

$c$ [1/m] × uzunluk = boyutsuz; açı radyan. Küçük şekil değiştirme kontrolü: $AB$ boyunca $\varepsilon_x=2c$ sabit ⇒ $\Delta AB=4c$ ✓; $\Delta AD=\int_{0,5}^{2}(-6cy)\,dy=-11{,}25c$ ✓.

Fiziksel yorum

$A$ noktasında $\gamma_{xy}=2cy+2cx=3c=3\times10^{-4}$ rad'dır ve $6{,}5\times10^{-4}$'ten farklıdır. Çelişki yok: $\gamma_{xy}(A)$ yalnız $A$'daki sonsuz küçük dik açıya aittir; kenarların dönmesi ise $\partial v/\partial x$ ve $\partial u/\partial y$'nin kenar boyunca ortalamasıdır ($4c$ ve $2{,}5c$). Şekil değiştirme değişiyorsa noktasal değer ile sonlu kenar değeri karıştırılmamalıdır.

Ölçekli çizim: kesikli dikdörtgen ABCD, köşeleri (1; 0,5), (3; 0,5), (3; 2), (1; 2). Mavi dolu, hafif eğri kenarlı A′B′C′D′; yer değiştirmeler 250 kat büyütülmüş, AD kenarı kısalmış, B′ yukarı kaymış. x y 1 2 3 0,5 1 1,5 2 A A′ B B′ C C′ D D′ u = c(2x + y²), v = c(x² − 3y²), c = 10⁻⁴ (x, y m) kesikli: önce · dolu: sonra (yer değiştirmeler ×250)
Şekil 2. Ara sınav S2 dikdörtgeni (yer değiştirmeler ×250). Alan doğrusal olmadığından kenarlar eğrilir.
Örnek 1.3-2Mühendislik uygulaması

Dik rozetten asal şekil değiştirmeler

Verilenler

Çelik kiriş gövdesinin serbest yüzeyindeki $0^\circ/45^\circ/90^\circ$ rozeti: $\varepsilon_a=600$, $\varepsilon_b=200$, $\varepsilon_c=-300$ µε.

İstenenler

$\varepsilon_x$, $\varepsilon_y$, $\gamma_{xy}$; asal şekil değiştirmeler, doğrultu ve düzlem içi en büyük kayma.

Model ve kabuller

Ölçerler aynı noktada; okumalar düzeltilmiş. \eqref{eq:rozet} ve \eqref{eq:don}.

Çözüm

$\varepsilon_x=600$, $\varepsilon_y=-300$ µε, $\gamma_{xy}=400-600+300=100$ µrad. Merkez $150$, yarıçap $\sqrt{450^2+50^2}=452{,}8$ µε:

$$ \varepsilon_1=602{,}8\ \text{µε},\quad \varepsilon_2=-302{,}8\ \text{µε},\quad \theta_p=\tfrac12\operatorname{atan2}(100,\,900)=3{,}17^\circ,\quad \gamma_{\max}=905{,}5\ \text{µrad}. $$

Birim kontrolü

Hepsi µε. $\varepsilon_1+\varepsilon_2=300=\varepsilon_x+\varepsilon_y$ ✓; $\theta=45^\circ$'de $150+50=200=\varepsilon_b$ ✓.

Fiziksel yorum

Asal doğrultu kiriş eksenine çok yakın; kayma küçük. Gerilmeyi bulmak için malzeme bağıntısı gerekir: Ders 1.4'teki Alıştırma 1.4-3'te aynı okumalardan $\sigma_x=112{,}1$ MPa ve $\varepsilon_z=-128{,}6$ µε bulunuyor.

Kendiniz deneyin

Araç seçilen yer değiştirme alanında $ABCD$ dikdörtgeninin önce/sonra hâlini çizer (çizim abartılı, sayılar abartısız) ve kenar boylarını, açıyı üç yoldan karşılaştırır: köşelerden kesin değer, kenar boyunca küçük şekil değiştirme ve yalnız $A$ noktasının türevleri. "Ara sınav S2" alanında Örnek 1.3-1'i, "Gerçek rijit dönme" alanında $\theta=3^\circ$ ile sahte $\varepsilon_x=\cos\theta-1$'i görün.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

9. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Dönüşüm ya da Mohr dairesinde $\gamma_{xy}$ kullanmakTansör bileşeni $\gamma_{xy}/2$ kullanılır.
Noktasal $\gamma_{xy}$'yi sonlu dikdörtgenin açı değişimi sanmakŞekil değiştirme değişiyorsa kenar boyunca ortalama alınır.
Serbest yüzeyde $\varepsilon_z=0$ almakOrada $\sigma_z=0$'dır; $\varepsilon_z$ Poisson etkisiyle sıfırdan farklıdır.
Büyük dönmede $\varepsilon=\partial u/\partial x$Sahte şekil değiştirme çıkar; büyük dönme formülasyonu gerekir (Hafta 7).

10. Alıştırmalar

Alıştırma 1.3-1KolayKavramsalİki kayma

Bir arkadaşınız $\gamma_{xy}=400$ µrad olan durumun Mohr dairesini düşey eksen $\gamma$ ile çizdi. Hata nedir? Bir ölçer küçük rijit dönen bir parçada neden sıfır okur?

İpucu

Dönüşüm kuralı yalnız tansör bileşenleriyle çalışır; $\omega_{ij}n_in_j=0$.

Çözüm

Düşey koordinat $\gamma_{xy}/2=200$ olmalıydı; $\gamma$ ile kayma katkısı dört kat sayılır, $R$ ve asal değerler büyür. Ölçer $\varepsilon_{ij}n_in_j$ okur; rijit dönmede gradyan ters simetriktir ve bu çarpım sıfırdır.

Alıştırma 1.3-2KolaySayısalAsal şekil değiştirmeler

$\varepsilon_x=-200$, $\varepsilon_y=400$ µε, $\gamma_{xy}=-300$ µrad için asal şekil değiştirmeleri, $\varepsilon_1$ doğrultusunu ve $\gamma_{\max}$'ı bulun.

İpucu

Merkez $100$; $2\theta_p=\operatorname{atan2}(-300,\,-600)$ üçüncü bölgede.

Çözüm

$R=\sqrt{300^2+150^2}=335{,}4$ ⇒ $\varepsilon_1=435{,}4$, $\varepsilon_2=-235{,}4$ µε; $2\theta_p=-153{,}4^\circ$ ⇒ $\theta_p=-76{,}7^\circ$ ($y$ eksenine yakın, beklendiği gibi); $\gamma_{\max}=670{,}8$ µrad.

Alıştırma 1.3-3OrtaSayısalÜçgen rozet

$0^\circ/60^\circ/120^\circ$ rozeti $\varepsilon_a=400$, $\varepsilon_b=-100$, $\varepsilon_c=250$ µε okuyor. $\varepsilon_x$, $\varepsilon_y$, $\gamma_{xy}$ ve asal değerleri bulun.

İpucu

\eqref{eq:rozet}, $\sqrt3=1{,}732$.

Çözüm

$\varepsilon_x=400$, $\varepsilon_y=-33{,}3$ µε, $\gamma_{xy}=-404{,}1$ µrad. Merkez $183{,}3$, $R=296{,}3$ ⇒ $\varepsilon_1=479{,}6$, $\varepsilon_2=-112{,}9$ µε, $\theta_p=-21{,}5^\circ$. Kontrol: $\theta=60^\circ$'de \eqref{eq:don} $-100$ verir ✓.

Alıştırma 1.3-4OrtaÇıkmış soru tipiUygunluk kontrolü

$\varepsilon_x=c\,(x^2y+y^3)$, $\varepsilon_y=c\,x^2y$, $\gamma_{xy}=4c\,xy^2$ alanı uygun mu? $\gamma_{xy}=2c\,xy^2$ olsaydı?

İpucu

\eqref{eq:uyg}'nin iki yanını ayrı hesaplayın.

Çözüm

Sol: $6cy+2cy=8cy$; sağ: $\partial_x\partial_y(4cxy^2)=8cy$ ✓ uygun (örneğin $u=c(x^3y/3+xy^3)$, $v=\tfrac12cx^2y^2-cx^4/12$ bu alanı üretir). $\gamma_{xy}=2cxy^2$ ile sağ taraf $4cy$ olur: uyumsuz, böyle bir sürekli $\mathbf u$ yoktur.

11. Özet

Özet
  • $u_{i,j}$ = şekil değiştirme $\varepsilon_{ij}$ (simetrik) + dönme $\omega_{ij}$ (ters simetrik); $\gamma_{ij}=2\varepsilon_{ij}$.
  • Küçük şekil değiştirme tansörü büyük dönmede sahte şekil değiştirme ($\cos\theta-1$) üretir.
  • Dönüşüm, asal değer ve Mohr dairesi gerilmedekiyle aynı; yalnız $\tau\to\gamma/2$.
  • Rozetler: dik $\gamma_{xy}=2\varepsilon_b-\varepsilon_a-\varepsilon_c$; üçgen \eqref{eq:rozet}. Uygunluk: \eqref{eq:uyg}.

Gerilme ile şekil değiştirmeyi malzeme bağlar: genelleştirilmiş Hooke kanunu.

12. Kaynaklar

  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 2, §2.2–2.5 (deformasyon, şekil değiştirme tanımı, büyük şekil değiştirmeler, uygunluk, bir noktada şekil değiştirme ve Mohr dairesi) ve Bölüm 2 problemleri. ders klasöründe
  • A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 2, §2.6–2.9 (deformasyon ve şekil değiştirme teorisi, küçük yer değiştirme teorisi, şekil değiştirme ölçümü ve rozetler). ders klasöründe
  • S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity, 3. baskı, McGraw-Hill, 1970 — şekil değiştirme ve uygunluk koşulları için ek okuma.

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.