Bu derste öğrenecekleriniz
- Winkler modelini kurmak; k₀ [N/m³] ile k = k₀b [N/m²] arasındaki farkı açıklamak
- EI w⁗ + k w = q denklemini yazmak, β ve karakteristik uzunluğu yorumlamak
- Sonsuz kirişte tekil yük için sehim, dönme, moment ve kesme fonksiyonlarını kullanmak; süperpozisyon yapmak
- Yarı sonsuz kiriş uç yükünü ve sonlu kirişte βL'ye göre kısa–orta–uzun sınıflandırmasını uygulamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir tekerlek rayı ne kadar uzağa kadar etkiler?
Bir vagon tekerleği raya $100$ kN aktarıyor. Ray, traverslere ve balasta yaslanır; yük tek noktadan değil, rayın eğilme rijitliği sayesinde birkaç metreye yayılarak zemine iner. Ray ne kadar çöker, en büyük moment ne olur, yanındaki tekerlek bu momenti artırır mı azaltır mı? Aynı soru bir kolonun şerit temeli, bir boru hattı ya da bir kazık için de sorulur. Cevap basit bir modelden gelir: zemin, sık dizilmiş bağımsız yaylardır.
2. Ön bilgiler
- Euler–Bernoulli kirişi (Ders 2.1): $EI\,w''''=q$, $M=-EI\,w''$, $V=dM/dx$.
- Bu derste $w$ ve yükler aşağı pozitif; moment sarkma yönünde pozitif.
- $e^{-z}\cos z$ ve $e^{-z}\sin z$ fonksiyonları: sönümlü salınım; türevleri yine aynı ailedendir.
3. Winkler modeli ve denklem
Winkler (1867) zemini, her biri yalnız kendi üzerindeki noktanın çökmesine tepki veren doğrusal yaylar olarak düşündü (Şekil 1). Temas yüzeyindeki basınç $p_0=k_0\,w$'dir; $k_0$ yatak katsayısıdır [N/m³]. Kiriş genişliği $b$ ise birim boya düşen tepki
\begin{equation}\label{eq:k} p(x)=k\,w(x),\qquad k=k_0\,b\quad[\text{N/m}^2]. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Winkler zemini | Winkler foundation | $p = k\,w$ | — | Zemini, birbirinden bağımsız sık doğrusal yaylar olarak modelleyen yaklaşım: bir noktadaki zemin tepkisi yalnız o noktanın çökmesiyle orantılıdır; komşu noktalar arasında kayma aktarımı yoktur. |
| Yatak katsayısı (zemin reaksiyon modülü) | modulus of subgrade reaction | $k_0$ | N/m³ | Birim alana etkiyen basıncın oluşturduğu çökmeye oranı ($p_0=k_0w$). Zemin özelliği değil, yüklenen alanın boyutuna da bağlı bir model parametresidir. |
| Zemin katsayısı (kiriş için) | foundation modulus | $k = k_0 b$ | N/m² | Kirişin birim boyu başına zemin tepkisinin çökmeye oranı; $b$ temas genişliğiyle $k=k_0b$. Kiriş denklemine $EI\,w''''+k\,w=q$ olarak girer. |
Kirişin bir elemanına dış yük $q$ ve zemin tepkisi $-kw$ etkir; Euler–Bernoulli denklemi tek terimle değişir:
\begin{equation}\label{eq:winkler} EI\,\frac{d^4w}{dx^4}+k\,w=q(x),\qquad \beta=\Big(\frac{k}{4EI}\Big)^{1/4}\ [1/\text{m}] . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Karakteristik sayı (zeminli kiriş) | characteristic parameter | $\beta=(k/4EI)^{1/4}$ | 1/m | Elastik zemine oturan kirişin dalga sayısı; $1/\beta$ karakteristik uzunluktur. Tekil yükün etkisi yaklaşık $\pi/\beta$ uzaklıkta sönümlenir; $\beta L$ kirişin kısa ya da uzun sayılacağını belirler. |
$q=0$ iken çözümler $e^{\pm\beta x}\cos\beta x$ ve $e^{\pm\beta x}\sin\beta x$'tir: sönümlü dalgalar. Dalga boyu $2\pi/\beta$, sönüm uzunluğu $1/\beta$'dır. $1/\beta$'ya karakteristik uzunluk denir: kiriş ne kadar rijit, zemin ne kadar yumuşaksa yük o kadar uzağa yayılır ($1/\beta\propto(EI/k)^{1/4}$). Dördüncü kök yüzünden $EI$'yı 16 kat artırmak etki uzunluğunu yalnız 2 katına çıkarır.
Winkler modelinde komşu yaylar arasında kayma aktarımı yoktur; bu yüzden yüklü alanın dışında zemin yüzeyi çökmez — gerçek zeminde çöker. $k_0$ bir malzeme sabiti değildir: aynı zeminde temel genişliğiyle değişir ve plaka deneyinden ya da zemin modülünden yaklaşık olarak çıkarılır. Model ayrıca zeminin çekme taşıyabildiğini varsayar; çözümde $w<0$ (kalkma) çıkan bölgede gerçek temel zeminden ayrılır ve problem doğrusal olmaktan çıkar.
4. Sonsuz kiriş: tekil yük
Uçları yükten çok uzak olan kirişte, $x=0$'daki tekil $P$ yükü için ($x\ge0$; çözüm simetriktir) sınır koşulları: sonsuzda $w\to0$, yük altında $w'=0$ ve kesme $V(0^+)=-P/2$. Çözüm (Hetényi'nin gösterimiyle):
\begin{equation}\label{eq:sonsuz} w=\frac{P\beta}{2k}A_{\beta x},\quad \theta=-\frac{P\beta^2}{k}B_{\beta x},\quad M=\frac{P}{4\beta}C_{\beta x},\quad V=-\frac P2D_{\beta x}, \end{equation} $$ A_z=e^{-z}(\cos z+\sin z),\quad B_z=e^{-z}\sin z,\quad C_z=e^{-z}(\cos z-\sin z),\quad D_z=e^{-z}\cos z . $$| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Sonsuz kiriş | infinite beam | $A_{\beta x}, B_{\beta x}, C_{\beta x}, D_{\beta x}$ | — | Uçları yük noktasından o kadar uzak ki uç koşullarının çözüme etkisi kalmayan zeminli kiriş (pratikte uçlara uzaklık $\gtrsim\pi/\beta$). Çözüm sönümlü dalga fonksiyonlarıyla yazılır. |
En büyük değerler yük altındadır: $w_0=P\beta/2k$, $M_0=P/4\beta$, zemin tepkisi $p_0=kw_0=P\beta/2$. Önemli bir kontrol: $\int_{-\infty}^{\infty}k\,w\,dx=P$ (toplam zemin tepkisi yüke eşit). Doğrusal olduğu için birden çok yük süperpozisyonla toplanır: her yükün katkısı, kendi noktasından uzaklığa göre $A$ ve $C$ ile okunur.
Diğer yükler için de kapalı çözümler vardır: $x=0$'daki tekil moment $M_1$ için $w=(M_1\beta^2/k)B_{\beta x}$ ve $M=(M_1/2)D_{\beta x}$; $a$ ve $b$ uzaklıktaki uçları olan bir aralıkta düzgün yük $q$ için aralığın içindeki bir noktada $w=\tfrac{q}{2k}\,[2-D_{\beta a}-D_{\beta b}]$. Aralık çok uzunsa $w\to q/k$: kiriş eğilmez, zemine düz basar.
5. Yarı sonsuz kiriş
Bir ucu serbest, diğer ucu çok uzakta olan kirişin serbest ucuna $P$ etkisin ($x\ge0$). Uçta $M=0$ ve $V=-P$ koşullarıyla
\begin{equation}\label{eq:yari} w=\frac{2P\beta}{k}D_{\beta x},\qquad M=-\frac{P}{\beta}B_{\beta x}. \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Yarı sonsuz kiriş | semi-infinite beam | $x\ge0$ | — | Bir ucu yükün yakınında, diğer ucu çok uzakta olan zeminli kiriş. Serbest uca etkiyen tekil kuvvet, aynı kuvvetin sonsuz kirişte yük noktasında oluşturduğu çökmenin dört katını üretir. |
Uç çökmesi $2P\beta/k$, aynı yükün sonsuz kirişte oluşturduğunun dört katıdır: yük tek yönde dağılabilir ve uçta moment taşıyacak bir komşu yoktur. Moment kalkıcı (negatif) yöndedir, en büyük değeri $\beta x=\pi/4$'te $0{,}322\,P/\beta$'dır. Rayın uç bağlantısı, temelin kenarına gelen kolon ve boru hattının serbest ucu bu durumla hesaplanır.
6. Sonlu kiriş: kısa mı uzun mu?
Gerçek kirişin uzunluğu $L$'dir ve dört sınır koşulu (her uçta iki) sağlanmalıdır. Genel çözüm dört sabitli $e^{\pm\beta x}(\cos,\sin)$ birleşimidir; uç etkileşimini belirleyen tek boyutsuz sayı $\beta L$'dir. Ortasından tekil yüklü, uçları serbest bir kirişin kesin çözümünü iki basit modelle karşılaştırdık:
| $\beta L$ | $w_{\text{uç}}/w_0$ | $w_0$ / rijit ($P/kL$) | $M_0$ / rijit ($PL/8$) | $w_0$ / sonsuz | $M_0$ / sonsuz |
|---|---|---|---|---|---|
| 0,5 | 0,998 | 1,001 | 1,000 | 4,00 | 0,25 |
| $\pi/4=0{,}785$ | 0,988 | 1,005 | 0,998 | 2,56 | 0,39 |
| 1,5 | 0,857 | 1,061 | 0,973 | 1,41 | 0,73 |
| $\pi$ | 0,000 | 1,713 | 0,694 | 1,090 | 1,090 |
| $2\pi$ | — | — | — | 1,011 | 0,996 |
Buradan yaygın kullanılan sınıflandırma çıkar:
- Kısa kiriş, $\beta L<\pi/4$: kiriş zemine göre rijittir; çökme doğrusal (burada düzgün) dağılır, $p=P/L$, moment statikten bulunur. Hata %0,5'in altında.
- Orta kiriş, $\pi/4<\beta L<\pi$: iki uç da yükü "hisseder"; tam çözüm gerekir (dört sabit ya da sayısal).
- Uzun kiriş, $\beta L>\pi$: bir uçtaki etki diğerine ulaşmaz. Yük uçtan $\pi/\beta$'dan uzaksa sonsuz kiriş, uca yakınsa yarı sonsuz kiriş formülleri kullanılır. Ortadan yüklü kirişte %1 doğruluk için her yana $\pi/\beta$ gerekir ($\beta L\approx2\pi$).
Sayısal çözüm için aracımız kirişi $n$ Hermite kübik elemana böler; her elemanın rijitliğine kiriş matrisinin yanında tutarlı Winkler matrisi $\tfrac{kl}{420}[156\ 22l\ 54\ {-13l};\ \dots]$ eklenir. Hata $(L/n)^4$ ile azalır ve $n$ ile $2n$ çözümlerinin farkı çizelgede yakınsama ölçütü olarak verilir. Testlerde uzun kirişin $w_0=P\beta/2k$, $M_0=P/4\beta$ değerlerine, $k\to0$'da basit kiriş çözümüne yakınsadığı ve serbest uçlu kirişte $\int kw\,dx$'in toplam yüke eşit olduğu denetlendi.
Serbest–serbest kiriş ve k → 0
Uçları serbest bir kirişi yalnız zemin tutar. $k\to0$ limitinde kirişin rijit cisim hareketi (öteleme ve dönme) serbest kalır ve denklem takımı tekilleşir. Basit mesnetli ya da ankastre kirişte bu sorun yoktur; $k\to0$ bilinen mesnetli kiriş çözümüne gider. Araç serbest–serbest kirişte $\beta L<0{,}01$ ise hesap yapmaz.
Kendiniz deneyin
"Şerit temel" düğmesi Örnek 4.1-2'yi yükler. $k_0$'ı küçültüp $\beta L$'yi $\pi/4$'ün altına indirin: sehim düzleşir, temel rijit davranır. $L$'yi 20 m'ye çıkarın: yük altındaki değerler sonsuz kiriş satırına yaklaşır. $P$'yi uca taşıyınca yarı sonsuz kiriş davranışını görürsünüz.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
7. Çözümlü örnekler
Demiryolu rayı altında tek tekerlek
Verilenler
Ray eğilme rijitliği $EI=6{,}4$ MN·m² (60 kg/m sınıfı raylar bu mertebededir); ray–travers–balast sisteminin boy başına katsayısı $k=30$ MN/m²; tekerlek yükü $P=100$ kN.
İstenenler
$\beta$, yük altında çökme, moment ve zemin tepkisi; momentin ve çökmenin sıfır olduğu uzaklıklar.
Model ve kabuller
Ray çok uzun ⇒ sonsuz kiriş \eqref{eq:sonsuz}. Traversler ayrık mesnetlerdir ama aralıkları ($\approx0{,}6$ m) $2\pi/\beta$'dan küçük olduğu için sürekli zemin kabul edilebilir. Dinamik büyütme ihmal.
Çözüm
$\beta=(30\times10^6/(4\cdot6{,}4\times10^6))^{1/4}=1{,}0404$ 1/m; $1/\beta=0{,}961$ m.
$w_0=P\beta/2k=10^5\cdot1{,}0404/(6\times10^7)=1{,}734$ mm; $M_0=P/4\beta=24{,}03$ kN·m; $p_0=P\beta/2=52{,}0$ kN/m.
$M=0$: $x=\pi/4\beta=0{,}755$ m; en küçük moment $x=\pi/2\beta=1{,}510$ m'de $-0{,}208M_0=-5{,}00$ kN·m. $w=0$: $x=3\pi/4\beta=2{,}265$ m.
Birim kontrolü
$\beta$: (N/m² / N·m²)$^{1/4}$ = 1/m ✓; $P\beta/k$: N·(1/m)/(N/m²) = m ✓; $P/\beta$: N·m ✓.
Fiziksel yorum
Yük, rayın yaklaşık $\pm2{,}3$ m'lik bölümüne yayılır; tek travers değil, yedi sekiz travers birlikte çalışır. Rayın en büyük gerilmesi $M_0/W$ ile, balast basıncı $p_0$'ın travers alanına bölünmesiyle bulunur.
Kolon yükü altında betonarme şerit temel
Verilenler
Şerit temel: $L=6$ m, $b=1{,}0$ m, $h=0{,}6$ m, $E=30$ GPa; yatak katsayısı $k_0=40$ MN/m³; ortada kolon yükü $P=1200$ kN; uçlar serbest.
İstenenler
$\beta L$ ve sınıf; ortada ve uçta çökme, zemin basıncı, en büyük moment; rijit ve sonsuz kiriş tahminleriyle karşılaştırma.
Model ve kabuller
Winkler zemini, sonlu kiriş, kesin çözüm (simetrik yarı kiriş: ortada $w'=0$, $V=-P/2$; uçta $M=V=0$). Öz ağırlık ihmal (düzgün yük olarak yalnız düzgün çökme ekler).
Çözüm
$I=bh^3/12=0{,}018$ m⁴, $EI=540$ MN·m²; $k=k_0b=40$ MN/m². $\beta=(40/(4\cdot540))^{1/4}=0{,}3689$ 1/m; $\beta L=2{,}21$ ⇒ orta kiriş.
Kesin çözüm: ortada $w_0=6{,}27$ mm, uçta $3{,}12$ mm; zemin basıncı $k_0w$: ortada $251$ kPa, uçta $125$ kPa; ortada $M_0=799$ kN·m. Denetim: $\int kw\,dx=1200$ kN ✓. Araç ($n=100$) aynı sonuçları verir.
Rijit temel: $w=P/kL=5{,}00$ mm, $p=200$ kPa, $M=PL/8=900$ kN·m. Sonsuz kiriş: $w_0=5{,}53$ mm, $M_0=813$ kN·m.
Birim kontrolü
$k_0w$: (N/m³)·m = Pa ✓; $\int kw\,dx$: (N/m²)·m·m = N ✓.
Fiziksel yorum
Rijit kabul en büyük zemin basıncını %20 eksik, momenti %13 fazla verir; sonsuz kiriş kabulü ise çökmeyi %12 eksik verir — orta uzunlukta kirişte iki kısayol da yetersizdir. Temeli rijit saymak için $\beta L<\pi/4$, yani $L<2{,}13$ m gerekirdi.
8. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| $k_0$ [N/m³] ile $k$ [N/m²]'yi karıştırmak | Kiriş denklemine $k=k_0b$ girer; birim kontrolü yapın. |
| $k_0$'ı zemin sabiti sanmak | Yüklenen alanın boyutuna bağlı bir model parametresidir. |
| Her zeminli kirişe sonsuz kiriş formülü uygulamak | Önce $\beta L$ ve yükün uca uzaklığı: uca yakın yükte yarı sonsuz, $\beta L<\pi$ ise tam çözüm. |
| Negatif çökme bölgesini yok saymak | $w<0$ zemin çekmesi demektir; gerçek temel kalkar, model geçersizleşir. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 4.1-1KolayKavramsalBirimler ve k
$k_0=40$ MN/m³ olan bir zeminde 0,5 m ve 2 m genişliğindeki iki temel kirişinin $k$ değerleri nedir? Temel genişliği iki katına çıkınca $\beta$ ne kadar değişir ($EI$ sabit)? Neden $k_0$'ın da aslında değişeceğini söyleriz?
İpucu
$k=k_0b$, $\beta\propto k^{1/4}$.
Çözüm
$k=20$ ve $80$ MN/m². $b$ dört kat ⇒ $\beta$ $4^{1/4}=1{,}41$ kat. Geniş temelin altında gerilme daha derine iner ve daha çok zemin sıkışır; bu yüzden aynı zeminde geniş temelin $k_0$'ı daha küçüktür. Winkler modelinde bu etki $k_0$'ın seçimine bırakılır.
Alıştırma 4.1-2OrtaSayısalİkinci tekerlek
Örnek 4.1-1'deki raya 1,8 m arayla ikinci bir $100$ kN tekerlek gelsin. Birinci tekerleğin altındaki çökme ve moment ne olur?
İpucu
Süperpozisyon: ikinci yükün katkısı $\beta a=1{,}873$'te $A$ ve $C$ ile.
Çözüm
$A_{1,873}=0{,}1010$, $C_{1,873}=-0{,}1924$. $w=1{,}734(1+0{,}1010)=1{,}909$ mm; $M=24{,}03(1-0{,}1924)=19{,}40$ kN·m. Komşu tekerlek çökmeyi %10 artırır ama momenti %19 azaltır: $1{,}8$ m, $\pi/4\beta$ ile $5\pi/4\beta$ arasında, momentin negatif olduğu bölgededir.
Alıştırma 4.1-3OrtaSayısalRayın serbest ucu
Aynı ray bir köprü derz bölgesinde kesilmiş olsun ve tekerlek tam serbest uçta dursun. Uç çökmesini ve en büyük momenti bulun; sonsuz kirişle karşılaştırın.
İpucu
\eqref{eq:yari}; en büyük $|M|$, $\beta x=\pi/4$'te $e^{-\pi/4}\sin(\pi/4)P/\beta$.
Çözüm
$w(0)=2P\beta/k=6{,}94$ mm (sonsuz kirişin 4 katı). $|M|_{\max}=0{,}3224\,P/\beta=31{,}0$ kN·m, $x=0{,}755$ m'de, kalkıcı yönde (sonsuz kirişte $24{,}0$ kN·m sarkıcı). Bu yüzden ray uçları bağlantı lamalarıyla sürekli hâle getirilir.
Alıştırma 4.1-4ZorSayısalTemel boyu ve sınıf
Örnek 4.1-2'deki temel kesitiyle ($\beta=0{,}3689$ 1/m) temel hangi boyların altında rijit, hangi boyların üstünde uzun sayılır? Araçta $L=2$ m ve $L=12$ m için ortadaki çökmeyi rijit ve sonsuz kiriş tahminleriyle karşılaştırın.
İpucu
$\beta L=\pi/4$ ve $\beta L=\pi$.
Çözüm
Rijit: $L<\pi/(4\cdot0{,}3689)=2{,}13$ m; uzun: $L>\pi/0{,}3689=8{,}52$ m. $L=2$ m ($\beta L=0{,}74$): araç $w_0=15{,}1$ mm verir, rijit tahmin $P/kL=15{,}0$ mm (%0,4 fark). $L=12$ m ($\beta L=4{,}43$): araç $w_0=5{,}90$ mm, sonsuz kiriş $5{,}53$ mm (%7 fark: yükün her yanında yalnız $\beta L/2=2{,}2$ kalıyor); ortadan yüklü kirişte her yana yaklaşık $\pi/\beta=8{,}5$ m kalınca fark %1'in altına iner.
10. Özet
- Winkler: $p=kw$, $k=k_0b$ [N/m²]; denklem $EI\,w''''+kw=q$, $\beta=(k/4EI)^{1/4}$, karakteristik uzunluk $1/\beta$.
- Sonsuz kiriş, tekil yük: $w_0=P\beta/2k$, $M_0=P/4\beta$; çözüm $A,B,C,D$ fonksiyonlarıyla söner; süperpozisyon geçerlidir.
- Yarı sonsuz kiriş, uç yükü: $w(0)=2P\beta/k$ (dört kat).
- Sonlu kiriş: $\beta L<\pi/4$ kısa (rijit), $\beta L>\pi$ uzun; arada tam çözüm. Serbest uçlu kirişte toplam zemin tepkisi yüke eşittir.
Kirişleri tamamladık; sıradaki hafta iki boyuta geçiyoruz: Kirchhoff (ince) plak teorisi.
11. Kaynaklar
- M. Hetényi, Beams on Elastic Foundation, University of Michigan Press, 1946 — sonsuz, yarı sonsuz ve sonlu kiriş çözümleri; βL'ye göre sınıflandırma.
- A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 10 (Beams on Elastic Foundations). ders klasöründe
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Strength and Applied Elasticity, 4. baskı, Prentice Hall PTR, 2003 — Bölüm 9 (elastik zemine oturan kirişler). ders klasöründe
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.