Akademik / MKC 523 / Hafta 1 / 1.2

Hafta 1 · Ders 1.2 · ~75 dk

Asal gerilmeler, invaryantlar ve Mohr dairesi

Bir noktada sonsuz sayıda düzlem var; tasarım için önemli olanlar, normal gerilmenin en büyük ve en küçük olduğu, kaymanın sıfır olduğu düzlemlerdir. Bu derste bu düzlemleri hem özdeğer problemiyle hem de Mohr dairesiyle buluyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Gerilme bileşenlerini döndürülmüş eksenlere dönüştürmek (2B formüller ve 3B tansör kuralı)
  • Asal gerilmeleri ve asal doğrultuları özdeğer problemi olarak çözmek; invaryantlarla sağlamak
  • Mohr dairesini işaret kabulüyle birlikte çizmek ve okumak; 2θ kuralını açıklamak
  • Düzlem içi en büyük kayma ile mutlak en büyük kaymayı ayırt etmek
  • Gerilmeyi hidrostatik ve deviatorik kısımlara ayırıp oktahedral ve eşdeğer (von Mises) gerilmeyi hesaplamak
Hafta
1 — Gerilme ve şekil değiştirme tansörleri; genelleştirilmiş Hooke kanunu
Süre
~75 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 2 — Hasar kriterleri, ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri
Sınav
2026 ara sınav 1. soru (asal gerilmeler ve doğrultular) Örnek 1.2-2'de çözülüyor.

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Hem eğilen hem burulan bir mil

Bir dişli kutusunun çıkış mili, kasnaktan gelen kuvvet yüzünden eğilirken aynı anda tork da iletir. Milin yüzeyindeki bir noktada eğilme bir normal gerilme $\sigma$, burulma bir kayma gerilmesi $\tau$ üretir. Mil kırılırsa, kırılma yüzeyi ne enine kesittir ne de eksene paraleldir: gevrek bir dökme demir mil eksenle yaklaşık $25$–$45^\circ$ arası bir sarmal yüzeyden, sünek bir çelik mil ise en büyük kaymanın olduğu düzlemlerden hasar görür. Tasarımda bu yüzden şu iki soru sorulur:

  • Bu noktadan geçen düzlemler arasında normal gerilme en çok kaç olur ve hangi düzlemde?
  • Kayma gerilmesi en çok kaç olur?

Cevaplar asal gerilmeler ve en büyük kayma gerilmesidir. Örnek 1.2-3'te bu mili boyutlandırıyoruz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Ders 1.0: dönüşüm kuralı $[\sigma']=[L][\sigma][L]^{\T}$, özdeğer problemi, invaryantlar $I_1, I_2, I_3$.
  • Ders 1.1: Cauchy formülü $t_i=\sigma_{ij}n_j$, $\sigma_n=\sigma_{ij}n_in_j$; gerilme tansörü simetrik.
  • Trigonometri: $\cos^2\theta=\tfrac12(1+\cos2\theta)$, $\sin^2\theta=\tfrac12(1-\cos2\theta)$, $2\sin\theta\cos\theta=\sin2\theta$.

3. Düzlemde gerilme dönüşümü

Önce gerilmelerin $xy$ düzleminde kaldığı durumu ele alalım: $\sigma_z=\tau_{xz}=\tau_{yz}=0$. İnce bir levhanın yüzeyinde gerçekten böyledir (yüzey serbest); bu duruma düzlem gerilme denir (Ders 1.4'te ayrıntılı). Eksenleri $z$ etrafında $\theta$ kadar saat tersi döndürelim (Şekil 1).

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Düzlem gerilmeplane stress$\sigma_z=\tau_{xz}=\tau_{yz}=0$—İnce levhalarda: kalınlık doğrultusundaki gerilme bileşenleri sıfır kabul edilir; $\varepsilon_z$ genelde sıfır değildir.
Solda x-y eksenleriyle hizalı bir kare eleman ve üzerinde sigma x, sigma y ve tau xy okları; sağda aynı noktada theta = 30 derece döndürülmüş kare eleman ve onun yüzlerinde sigma x üssü, sigma y üssü, tau x üssü y üssü okları. σx σy τxy x y σx′ σy′ τx′y′ x θ Aynı nokta, iki eksen takımı (σx = 80, σy = −40, τxy = 30 MPa; θ = 30°)
Şekil 1. Aynı noktadaki gerilme durumu iki eksen takımında. Sağdaki eleman $\theta=30^\circ$ döndürülmüştür; ok uzunlukları büyüklükle orantılıdır. Normal gerilmeler mavi/yeşil, kayma gerilmeleri turuncu.

Ders 1.0'daki kural, $[L]$'nin $z$ etrafındaki dönme matrisiyle açık yazılıp çift açı özdeşlikleri kullanılınca şu bilinen formülleri verir:

\begin{equation}\label{eq:don2} \begin{aligned} \sigma_{x'}&=\frac{\sigma_x+\sigma_y}{2}+\frac{\sigma_x-\sigma_y}{2}\cos2\theta+\tau_{xy}\sin2\theta,\\ \sigma_{y'}&=\frac{\sigma_x+\sigma_y}{2}-\frac{\sigma_x-\sigma_y}{2}\cos2\theta-\tau_{xy}\sin2\theta,\\ \tau_{x'y'}&=-\frac{\sigma_x-\sigma_y}{2}\sin2\theta+\tau_{xy}\cos2\theta . \end{aligned} \end{equation}
Türetme Tansör kuralından çift açılı formüllere

$c=\cos\theta$, $s=\sin\theta$ ve $[L]=\begin{bmatrix}c&s\\-s&c\end{bmatrix}$ (düzlem bloğu). $[\sigma']=[L][\sigma][L]^{\T}$ çarpımının $(1,1)$ elemanı:

$$ \sigma_{x'}=c^2\sigma_x+2cs\,\tau_{xy}+s^2\sigma_y . $$

$c^2=\tfrac12(1+\cos2\theta)$, $s^2=\tfrac12(1-\cos2\theta)$, $2cs=\sin2\theta$ yazılınca \eqref{eq:don2}'nin ilk satırı çıkar. $(1,2)$ elemanı $\tau_{x'y'}=-cs\,\sigma_x+(c^2-s^2)\tau_{xy}+cs\,\sigma_y$'dir; $c^2-s^2=\cos2\theta$ ile üçüncü satır elde edilir. $\sigma_{y'}$, $\sigma_{x'}$'de $\theta\to\theta+90^\circ$ konarak bulunur. Aynı sonuç, Ders 1.1'deki kama dengesinden (Cauchy formülü) de türetilebilir; bu, iki yolun tutarlılığının iyi bir kontrolüdür.

İki gözlem: (1) Formüllerde yalnız $2\theta$ geçer; eleman $180^\circ$ döndürülünce aynı duruma geri dönülür. (2) İki satırı toplayınca $\sigma_{x'}+\sigma_{y'}=\sigma_x+\sigma_y$: normal gerilmelerin toplamı (düzlem içi iz) dönmeyle değişmez.

4. Asal gerilmeler ve en büyük kayma (2B)

$\sigma_{x'}$'nün $\theta$'ya göre türevini sıfırlayalım: $d\sigma_{x'}/d\theta=2\tau_{x'y'}=0$. Demek ki normal gerilmenin en büyük ve en küçük olduğu düzlemlerde kayma gerilmesi sıfırdır. Bu düzlemler asal düzlemler, üzerlerindeki normal gerilmeler asal gerilmelerdir:

\begin{equation}\label{eq:asal2} \sigma_{1,2}=\frac{\sigma_x+\sigma_y}{2}\pm R,\qquad R=\sqrt{\Big(\frac{\sigma_x-\sigma_y}{2}\Big)^2+\tau_{xy}^2},\qquad \tan2\theta_p=\frac{2\tau_{xy}}{\sigma_x-\sigma_y}. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Asal gerilmeprincipal stress$\sigma_1\ge\sigma_2\ge\sigma_3$PaKayma gerilmesinin sıfır olduğu düzlemlerdeki normal gerilme; gerilme tansörünün özdeğerleri.
Asal doğrultuprincipal direction$\mathbf n_1,\mathbf n_2,\mathbf n_3$—Asal gerilmenin etkidiği düzlemin birim normali; gerilme tansörünün özvektörü. Simetrik tansörde üçü karşılıklı diktir.

$\tan2\theta_p$ denkleminin $[0^\circ,180^\circ)$ aralığında iki kökü vardır ve $90^\circ$ farklıdır: iki asal düzlem birbirine diktir. Hangisinin $\sigma_1$'e ait olduğunu karıştırmamak için açıyı $2\theta_p=\operatorname{atan2}(2\tau_{xy},\,\sigma_x-\sigma_y)$ ile hesaplayın: bu açı doğrudan $\sigma_1$'in doğrultusunu verir. Hesap makinesindeki tek argümanlı $\arctan$ ise $\sigma_x<\sigma_y$ olduğunda $\sigma_2$'nin açısını verebilir.

Kaymanın en büyük olduğu düzlemler asal düzlemlerle $45^\circ$ açı yapar; orada

\begin{equation}\label{eq:taumax2} \tau_{\max}^{\text{düzlem içi}}=R=\frac{\sigma_1-\sigma_2}{2},\qquad \sigma_{x'}=\sigma_{y'}=\frac{\sigma_x+\sigma_y}{2} \end{equation}

olur. En büyük kayma düzlemlerinde normal gerilme genelde sıfır değildir — ortalama değere eşittir.

5. Mohr dairesi

\eqref{eq:don2}'deki ilk ve üçüncü satırı $\big(\sigma_{x'}-C\big)$ ve $\tau_{x'y'}$ olarak yazıp kareleri toplayınca $\theta$ yok olur:

\begin{equation}\label{eq:mohr} \big(\sigma_{x'}-C\big)^2+\tau_{x'y'}^2=R^2,\qquad C=\frac{\sigma_x+\sigma_y}{2}. \end{equation}

Yani bir noktadan geçen bütün düzlemlerin $(\sigma,\tau)$ çiftleri, merkezi $(C,0)$ yarıçapı $R$ olan bir çember üzerindedir. Bu, Otto Mohr'un 1882'de önerdiği grafik yöntemdir (Şekil 2).

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Mohr dairesiMohr's circle$(\sigma_n,\tau_n)$PaBir noktadaki farklı düzlemlerin normal ve kayma gerilmelerini $\sigma$–$\tau$ düzleminde bir daire (3B'de üç daire) üzerinde gösteren grafik yöntem.
En büyük kayma gerilmesimaximum shear stress$\tau_{\max}=(\sigma_1-\sigma_3)/2$PaBir noktadaki bütün düzlemler arasında en büyük kayma gerilmesi; en büyük ve en küçük asal doğrultuların açıortay düzlemlerinde oluşur.
Yatay sigma ekseni ve aşağı doğru pozitif tau ekseniyle çizilmiş Mohr dairesi. Merkez C = 20 MPa, yarıçap R = 67,08 MPa. X noktası (80, 30) eksenin altında, Y noktası (eksi 40, eksi 30) eksenin üstünde; ikisi kesikli bir çapla birleşiyor. Daire yatay ekseni sigma 1 ve sigma 2 noktalarında kesiyor; en üst ve en alt noktalar artı ve eksi tau max. X'ten sigma 1'e doğru 2 theta p açısı mor yayla gösterilmiş. σ τ (aşağı +) X(σx, τxy) Y(σy, −τxy) C σ1 σ2 τmax −τmax 2θp R −40 80 C = (σx+σy)/2 = 20, R = √(60² + 30²) = 67.08 MPa
Şekil 2. Mohr dairesi (ölçekli: $\sigma_x=80$, $\sigma_y=-40$, $\tau_{xy}=30$ MPa). Bu derste $\tau$ ekseni aşağı doğru pozitif alınır; $x$ yüzü $X(\sigma_x,\tau_{xy})$, $y$ yüzü $Y(\sigma_y,-\tau_{xy})$ noktasıdır. Eleman $\theta$ saat tersi dönerse nokta daire üzerinde aynı yönde $2\theta$ döner.

Çizim adımları

  1. Yatay eksen $\sigma$ (sağa pozitif), düşey eksen $\tau$ (aşağı pozitif).
  2. $x$ yüzünü temsil eden $X(\sigma_x,\ \tau_{xy})$ ve $y$ yüzünü temsil eden $Y(\sigma_y,\ -\tau_{xy})$ noktalarını işaretleyin.
  3. $XY$ doğrusu $\sigma$ eksenini merkez $C$'de keser; $CX$ yarıçaptır.
  4. Dairenin $\sigma$ eksenini kestiği noktalar $\sigma_1$ ve $\sigma_2$; en alt ve en üst noktalar $\pm\tau_{\max}$.
  5. 2θ kuralı: eleman $\theta$ kadar dönerse daire üzerindeki nokta aynı yönde $2\theta$ döner. $X$'ten $\sigma_1$'e giden açı $2\theta_p$'dir.
Dikkat

İşaret kabulü kitaptan kitaba değişir

Bazı kaynaklar $\tau$'yu yukarı pozitif çizip $X$ noktasını $(\sigma_x,-\tau_{xy})$'ye koyar; bazıları "saat yönünde döndüren kayma pozitif" kuralı kullanır. Hepsi aynı sonucu verir eğer kural tutarlı uygulanırsa. Karışıklıktan kaçınmanın yolu: daireden okuduğunuz açıyı her zaman \eqref{eq:don2} ile bir kez kontrol edin ($\theta_p$'de $\tau_{x'y'}=0$ ve $\sigma_{x'}=\sigma_1$ çıkmalı). Aşağıdaki araç da aynı kabulü kullanır.

Kendiniz deneyin

Aşağıdaki araçta $\theta$ kaydırıcısını hareket ettirin: soldaki eleman dönerken sağdaki $X'$ noktası daire üzerinde iki kat hızla döner. "θ = θ_p" düğmesi elemanı asal düzleme getirir (kayma okları kaybolur). 3B kipinde tam bir gerilme tansörü girip üç asal gerilmeyi, doğrultularını ve üç Mohr dairesini görebilirsiniz; "Ara sınav S1 tansörü" düğmesi Örnek 1.2-2'nin verisini yükler.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

6. Üç boyutta asal gerilmeler

Genel durumda bir $\mathbf n$ düzleminin asal olması, gerilme vektörünün normale paralel olmasıdır: $\mathbf t=\sigma\mathbf n$. Cauchy formülüyle bu tam olarak Ders 1.0'daki özdeğer problemidir:

\begin{equation}\label{eq:ozdeger} (\sigma_{ij}-\sigma\,\delta_{ij})\,n_j=0\quad\Longrightarrow\quad \sigma^3-I_1\sigma^2+I_2\sigma-I_3=0 , \end{equation} \begin{equation}\label{eq:inv} \begin{aligned} I_1&=\sigma_x+\sigma_y+\sigma_z,\\ I_2&=\sigma_x\sigma_y+\sigma_y\sigma_z+\sigma_z\sigma_x-\tau_{xy}^2-\tau_{yz}^2-\tau_{zx}^2,\\ I_3&=\det[\sigma]=\sigma_x\sigma_y\sigma_z+2\tau_{xy}\tau_{yz}\tau_{zx}-\sigma_x\tau_{yz}^2-\sigma_y\tau_{zx}^2-\sigma_z\tau_{xy}^2 . \end{aligned} \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Gerilme invaryantlarıstress invariants$I_1, I_2, I_3$Pa, Pa², Pa³Eksen takımı döndürüldüğünde değişmeyen, karakteristik denklemin katsayıları: iz, ikinci mertebe asal minörlerin toplamı ve determinant.

Gerilme tansörü simetrik olduğu için kübik denklemin üç kökü gerçeldir ve $\sigma_1\ge\sigma_2\ge\sigma_3$ diye sıralanır; karşılık gelen asal doğrultular karşılıklı diktir. Her kök için $(\sigma_{ij}-\sigma_k\delta_{ij})n_j=0$ takımının iki bağımsız denklemi ve $n_in_i=1$ birlikte çözülerek $\mathbf n_k$ bulunur.

Türetme Kübik denklemin kapalı (trigonometrik) çözümü

$\sigma=\sigma_m+s$ dönüşümüyle ($\sigma_m=I_1/3$) kübik denklem $s^3-J_2\,s-J_3=0$ biçimine iner; burada $J_2=\tfrac13I_1^2-I_2$ ve $J_3=I_3-\tfrac13I_1I_2+\tfrac{2}{27}I_1^3$ deviatorik invaryantlardır. $s=2\sqrt{J_2/3}\cos\alpha$ konunca $4\cos^3\alpha-3\cos\alpha=\cos3\alpha$ özdeşliği kullanılabilir ve

$$ \cos3\alpha=\frac{3\sqrt3}{2}\,\frac{J_3}{J_2^{3/2}},\qquad \sigma_k=\sigma_m+2\sqrt{\frac{J_2}{3}}\cos\Big(\alpha-\frac{2\pi(k-1)}{3}\Big),\quad k=1,2,3 $$

elde edilir ($0\le3\alpha\le\pi$). Bu çözüm sayısal olarak kararlıdır; yukarıdaki araç asal değerleri böyle bulur ve ayrıca bağımsız bir sayısal yöntemle (Jacobi dönüşümleri) karşılaştırır. $J_2=0$ ise üç kök eşittir (hidrostatik durum).

En büyük kayma ve üç Mohr dairesi

Asal eksenlerde $\sigma_n=\sigma_1n_1^2+\sigma_2n_2^2+\sigma_3n_3^2$ olduğundan her düzlemin normal gerilmesi $\sigma_3$ ile $\sigma_1$ arasındadır. Kayma gerilmesi için benzer bir analiz, olası $(\sigma_n,\tau_n)$ çiftlerinin üç Mohr dairesiyle sınırlanan bölgede kaldığını gösterir (Şekil 3). En büyük kayma, en büyük dairenin yarıçapıdır:

\begin{equation}\label{eq:taumax3} \tau_{\max}=\frac{\sigma_1-\sigma_3}{2}, \end{equation}

ve $\sigma_2$ doğrultusunu içeren, $\sigma_1$ ile $\sigma_3$ doğrultularının açıortayı olan düzlemlerde oluşur.

Sigma n yatay, tau n düşey eksenli diyagramda üç yarım daire: sigma 3 ile sigma 1 arasında büyük mavi, sigma 1 ile sigma 2 arasında yeşil, sigma 2 ile sigma 3 arasında mor daire. Büyük dairenin içinde ama küçük dairelerin dışında kalan bölge taralı. Büyük dairenin tepesi tau max = (sigma 1 − sigma 3)/2 olarak işaretli. σn τn σ1 σ2 σ3 τmax = (σ1 − σ3)/2 taralı bölge: olası (σn, τn) çiftleri
Şekil 3. Üç boyutlu Mohr daireleri ($\sigma_1=100$, $\sigma_2=40$, $\sigma_3=-30$ MPa). Bir noktadaki her düzlemin $(\sigma_n,\tau_n)$ çifti taralı bölgededir; en büyük kayma büyük dairenin yarıçapıdır.
Dikkat

Düzlem gerilmede kritik kayma düzlem dışında olabilir

Düzlem gerilmede üçüncü asal gerilme $\sigma_z=0$'dır ve unutulmamalıdır. Düzlem içi iki asal gerilme aynı işaretliyse (örneğin basınçlı bir kabın cidarı: $\sigma_1=pr/t$, $\sigma_2=pr/2t$, $\sigma_3\approx0$) mutlak en büyük kayma $\sigma_1/2$'dir ve düzlem içi değer $(\sigma_1-\sigma_2)/2$'den büyüktür. Sünek malzemede akma bu düzlem dışı kayma düzlemlerinde başlar.

7. Hidrostatik ve deviatorik gerilme; oktahedral düzlem

Gerilme tansörünü iki parçaya ayırmak, malzeme davranışını anlamakta çok işe yarar (Şekil 4):

\begin{equation}\label{eq:ayrisim} \sigma_{ij}=\underbrace{\sigma_m\,\delta_{ij}}_{\text{hidrostatik}}+\underbrace{s_{ij}}_{\text{deviatorik}},\qquad \sigma_m=\frac{\sigma_{kk}}{3}=\frac{I_1}{3},\qquad s_{kk}=0 . \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Ortalama (hidrostatik) gerilmemean (hydrostatic) stress$\sigma_m=\sigma_{kk}/3$PaNormal gerilmelerin ortalaması; her yönde eşit çekme veya basınç olarak hacim değişimini yönetir.
Deviatorik gerilme tansörüdeviatoric stress tensor$s_{ij}=\sigma_{ij}-\sigma_m\delta_{ij}$PaGerilmeden hidrostatik kısım çıkarıldıktan sonra kalan, biçim değiştirmeyi (çarpılmayı) yöneten kısım; izi sıfırdır.
Üç kare eleman yan yana: soldaki genel gerilme durumu (sigma x = 60, sigma y = 0, tau xy = 20; düzlem dışı sigma z = 30), eşittir işaretinden sonra her yönde eşit 30 MPa çekme taşıyan hidrostatik eleman, artı işaretinden sonra sx = 30, sy = −30 ve tau = 20 taşıyan deviatorik eleman. genel σx = 60, σy = 0 σz = 30, τxy = 20 = hidrostatik σm = I₁/3 = 30 her yönde + deviatorik sx = 30, sy = −30 sz = 0, τxy = 20
Şekil 4. Bir gerilme durumunun ($\sigma_x=60$, $\sigma_y=0$, $\sigma_z=30$, $\tau_{xy}=20$ MPa) hidrostatik ve deviatorik kısımlara ayrılması. Hidrostatik kısım yalnız hacmi, deviatorik kısım yalnız biçimi değiştirir (izotrop doğrusal elastik malzemede; Ders 1.4).

Hidrostatik kısım her yönde eşit çekme ya da basınçtır: kayma üretmez, yalnız hacim değiştirir. Deviatorik kısım kaymayı ve biçim değiştirmeyi yönetir. Metallerin akması neredeyse yalnız deviatorik kısma bağlıdır; bu yüzden akma ölçütleri deviatorik invaryant $J_2=\tfrac12s_{ij}s_{ij}$ ile yazılır.

Asal eksenlerle eşit açı yapan sekiz düzleme ($\mathbf n=(\pm1,\pm1,\pm1)/\sqrt3$) oktahedral düzlemler denir. Bu düzlemlerdeki gerilmeler:

\begin{equation}\label{eq:okt} \sigma_{\text{okt}}=\frac{I_1}{3}=\sigma_m,\qquad \tau_{\text{okt}}=\frac13\sqrt{(\sigma_1-\sigma_2)^2+(\sigma_2-\sigma_3)^2+(\sigma_3-\sigma_1)^2}=\sqrt{\tfrac23J_2}. \end{equation}
Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Oktahedral gerilmeleroctahedral stresses$\sigma_{\text{okt}},\ \tau_{\text{okt}}$PaAsal eksenlerle eşit açı yapan sekiz düzlemdeki normal ve kayma gerilmesi; $\sigma_{\text{okt}}=I_1/3$, $\tau_{\text{okt}}=\sqrt{2J_2/3}$.
Eşdeğer (von Mises) gerilmevon Mises equivalent stress$\sigma_{\text{eş}}=\sqrt{3J_2}$PaÇok eksenli gerilme durumunu tek eksenli çekmeyle karşılaştırmaya yarayan skaler; deviatorik gerilmenin büyüklüğü.

Tek eksenli çekmede ($\sigma_1=\sigma$, diğerleri sıfır) $\tau_{\text{okt}}=\tfrac{\sqrt2}{3}\sigma$ olur. Herhangi bir gerilme durumunu, aynı oktahedral kaymayı veren tek eksenli gerilmeye çevirirsek eşdeğer (von Mises) gerilmeyi buluruz:

\begin{equation}\label{eq:vm} \sigma_{\text{eş}}=\sqrt{3J_2}=\sqrt{\tfrac12\big[(\sigma_1-\sigma_2)^2+(\sigma_2-\sigma_3)^2+(\sigma_3-\sigma_1)^2\big]} =\sqrt{\sigma_x^2+\sigma_y^2-\sigma_x\sigma_y+3\tau_{xy}^2}\ \ (\text{düzlem gerilme}). \end{equation}

Hasar kriterleri Ders 12.0'da ayrıntılı ele alınıyor; burada bilmemiz gereken, $\sigma_{\text{eş}}$'nin bir invaryant olduğu ve sünek malzemelerde akma kontrolünde kullanıldığıdır.

8. Çözümlü örnekler

Örnek 1.2-1Temel

Düzlem gerilmede asal gerilmeler ve Mohr dairesi

Verilenler

$\sigma_x=80$, $\sigma_y=-40$, $\tau_{xy}=30$ MPa (düzlem gerilme, $\sigma_z=0$).

İstenenler

Asal gerilmeler ve $\sigma_1$ doğrultusu; düzlem içi ve mutlak en büyük kayma; $\theta=30^\circ$ dönmüş eksenlerdeki bileşenler.

Model ve kabuller

\eqref{eq:asal2} ve \eqref{eq:don2}; Mohr dairesi kontrol için (Şekil 2 aynı veriyle çizildi).

Çözüm

$C=20$ MPa, $R=\sqrt{60^2+30^2}=67{,}08$ MPa ⇒ $\sigma_1=87{,}08$, $\sigma_2=-47{,}08$ MPa. $2\theta_p=\operatorname{atan2}(60,\,120)=26{,}57^\circ$ ⇒ $\theta_p=13{,}28^\circ$ ($\sigma_1$ doğrultusu, $x$'ten saat tersi).

Düzlem içi $\tau_{\max}=R=67{,}08$ MPa, $\theta_s=\theta_p-45^\circ=-31{,}72^\circ$'de. Üç asal gerilme $87{,}08;\ 0;\ -47{,}08$ olduğundan mutlak en büyük kayma da $(87{,}08+47{,}08)/2=67{,}08$ MPa — burada ikisi aynı, çünkü düzlem içi asal gerilmeler zıt işaretli.

$\theta=30^\circ$: $\cos60^\circ=0{,}5$, $\sin60^\circ=0{,}866$. $\sigma_{x'}=20+60(0{,}5)+30(0{,}866)=75{,}98$; $\sigma_{y'}=20-30-25{,}98=-35{,}98$; $\tau_{x'y'}=-60(0{,}866)+30(0{,}5)=-36{,}96$ MPa.

Birim kontrolü

Her terim MPa; $\sigma_{x'}+\sigma_{y'}=40=\sigma_x+\sigma_y$ ✓. $(\sigma_{x'}-C)^2+\tau_{x'y'}^2=55{,}98^2+36{,}96^2=4500=R^2$ ✓ (nokta dairede).

Fiziksel yorum

$\theta=30^\circ$ sonucu, Ders 1.1'deki Alıştırma 2'de Cauchy formülüyle bulunan değerlerin aynısıdır: dönüşüm formülleri ile Cauchy formülü aynı fiziği iki farklı biçimde ifade eder.

Örnek 1.2-2Çıkmış soru

2026 ara sınavı, 1. soru: asal gerilmeler ve doğrultular

Verilenler

$[\sigma]=\begin{bmatrix}100&30&0\\30&50&0\\0&0&0\end{bmatrix}$ MPa.

İstenenler

Asal gerilmeler ve asal doğrultular.

Model ve kabuller

Özdeğer problemi \eqref{eq:ozdeger}. $z$ satırı/sütunu ayrık olduğundan $\sigma=0$ bir asal gerilme ve $\mathbf e_z$ onun doğrultusudur; kalan $2\times2$ blok düzlem problemidir. Yine de sınavda istenen genel yöntemi gösterelim.

Çözüm

İnvaryantlar: $I_1=150$ MPa; $I_2=100\cdot50+0+0-30^2=4100$ MPa²; $I_3=0$.

Karakteristik denklem: $\sigma^3-150\sigma^2+4100\sigma=0$ ⇒ $\sigma(\sigma^2-150\sigma+4100)=0$. Kökler: $\sigma=0$ ve $\sigma=75\pm\sqrt{75^2-4100}=75\pm\sqrt{1525}=75\pm39{,}05$.

$$ \sigma_1=114{,}05\ \text{MPa},\qquad \sigma_2=35{,}95\ \text{MPa},\qquad \sigma_3=0 . $$

Doğrultular: $\sigma_1$ için $(100-114{,}05)\,n_x+30\,n_y=0$ ⇒ $n_y=0{,}4683\,n_x$, $n_z=0$. Birimlendirince $\mathbf n_1=(0{,}9056;\ 0{,}4242;\ 0)$, yani $x$ ekseninden $25{,}10^\circ$ saat tersi. $\sigma_2$ için $(100-35{,}95)n_x+30n_y=0$ ⇒ $\mathbf n_2=(-0{,}4242;\ 0{,}9056;\ 0)$. $\sigma_3$ için $\mathbf n_3=(0,0,1)$.

Kontrol: $\sigma_1+\sigma_2+\sigma_3=150=I_1$; $\sigma_1\sigma_2=4100=I_2$; $\mathbf n_1\cdot\mathbf n_2=0$; 2B formülden $\tan2\theta_p=60/50$ ⇒ $\theta_p=25{,}10^\circ$ ✓.

Birim kontrolü

$I_2$ [MPa²] ile $\sigma$ [MPa] çarpımı kübik denklemde MPa³ verir; kökler MPa. Doğrultular boyutsuz birim vektör.

Fiziksel yorum

Mutlak en büyük kayma $(\sigma_1-\sigma_3)/2=57{,}0$ MPa'dır ve düzlem dışı düzlemlerde ($\mathbf n_1$ ile $z$ ekseninin açıortayı) oluşur; düzlem içi değer yalnız $39{,}05$ MPa'dır. Sınavda yalnız düzlem içi değeri vermek, sünek bir malzeme için akma kontrolünü %46 iyimser yapardı. Aracın 3B kipindeki "Ara sınav S1 tansörü" düğmesiyle bu sonuçları görebilirsiniz.

Örnek 1.2-3Mühendislik uygulaması

Eğilme ve burulma altındaki milin boyut kontrolü

Verilenler

Dolu dairesel çelik mil, çap $d=50$ mm. Kritik kesitte eğilme momenti $M=1{,}2$ kN·m, tork $T=1{,}5$ kN·m. Malzemenin akma dayanımı $f_y=250$ MPa.

İstenenler

Yüzeydeki en kritik noktada asal gerilmeler, en büyük kayma, von Mises gerilmesi; Tresca ve von Mises ölçütlerine göre akmaya karşı güvenlik katsayısı.

Model ve kabuller

Mukavemetten: yüzeyde eğilme gerilmesi $\sigma=32M/(\pi d^3)$, burulma kayması $\tau=16T/(\pi d^3)$; yüzey radyal doğrultuda serbest ⇒ $\sigma_r=0$ (düzlem gerilme, $x$ mil ekseni). Kesme kuvvetinin kayması yüzeyde sıfırdır, ihmal.

Çözüm

$\pi d^3=\pi\cdot50^3=392\,699$ mm³. $\sigma=32\cdot1{,}2\times10^6/392\,699=97{,}78$ MPa; $\tau=16\cdot1{,}5\times10^6/392\,699=61{,}12$ MPa.

$C=48{,}89$, $R=\sqrt{48{,}89^2+61{,}12^2}=78{,}27$ MPa ⇒ $\sigma_1=127{,}16$, $\sigma_3=-29{,}37$ MPa (düzlem içi), radyal asal gerilme $\sigma_2=0$. $\theta_p=\tfrac12\operatorname{atan2}(122{,}2;\ 97{,}78)=25{,}67^\circ$.

$\tau_{\max}=(\sigma_1-\sigma_3)/2=78{,}27$ MPa. $\sigma_{\text{eş}}=\sqrt{\sigma^2+3\tau^2}=\sqrt{9562+11\,206}=144{,}1$ MPa.

Tresca (en büyük kayma, $\tau_{\max}\le f_y/2$): $n=125/78{,}27=1{,}60$. von Mises: $n=250/144{,}1=1{,}73$.

Birim kontrolü

N·mm / mm³ = N/mm² = MPa ✓. Güvenlik katsayıları boyutsuz.

Fiziksel yorum

$\sigma_1$'in doğrultusu eksenle $25{,}7^\circ$ yapar: gevrek bir mil bu doğrultuya dik bir sarmal yüzeyden kırılır. Tresca ölçütü her zaman von Mises'ten biraz daha tutucudur (en çok %15). Mil gerçekte dönerken her nokta eğilmeden dolayı çekme–basınç çevrimine girer; bu nedenle mil tasarımında asıl kontrol yorulmadır (bkz. MMI 569). Bu örnek yalnız statik akma kontrolüdür.

9. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
Düzlem gerilmede $\tau_{\max}=(\sigma_1-\sigma_2)/2$ almakÜçüncü asal gerilme $0$'ı da sıralamaya katın: $\tau_{\max}=(\sigma_{\max}-\sigma_{\min})/2$.
$\theta_p$'yi $\arctan$ ile bulup $\sigma_1$'e ait sanmak$\operatorname{atan2}(2\tau_{xy},\sigma_x-\sigma_y)$ kullanın ya da bulduğunuz açıyı \eqref{eq:don2}'ye koyup kontrol edin.
Mohr dairesinde $\theta$ kadar dönmekDaire üzerinde açı $2\theta$'dır. $90^\circ$ dik iki düzlem dairede çapın iki ucudur ($180^\circ$).
Mohr işaret kabullerini karıştırmakBir kabul seçin (bu derste $\tau$ aşağı pozitif, $X(\sigma_x,\tau_{xy})$) ve sonucu dönüşüm formülüyle doğrulayın.
En büyük kayma düzleminde normal gerilmeyi sıfır sanmakO düzlemde $\sigma_n=(\sigma_1+\sigma_3)/2$; sıfır olması gerekmez.
Hidrostatik basıncın akmaya yol açacağını düşünmekHidrostatik kısım deviatorik gerilme üretmez; $J_2=0$, $\sigma_{\text{eş}}=0$. (Kırılgan ve gözenekli malzemelerde durum farklıdır.)

10. Alıştırmalar

Alıştırma 1.2-1KolayKavramsalNeden diktir?

(a) Asal düzlemler neden birbirine diktir? (b) Bir noktada $\sigma_1<0$ olabilir mi? (c) Saf kayma durumunda ($\sigma_x=\sigma_y=0$, $\tau_{xy}=\tau$) Mohr dairesi nasıl görünür, asal düzlemler hangi açıdadır?

İpucu

(a) Ders 1.0'daki simetrik tansör özelliği. (c) $C=0$, $R=|\tau|$.

Çözüm

(a) Gerilme tansörü simetriktir; simetrik bir tansörün farklı özdeğerlere ait özvektörleri diktir. (b) Evet: her yönde basınç altındaki bir noktada (örneğin derin denizdeki bir parça) üç asal gerilme de negatiftir; $\sigma_1$ "en az basınç" olur. (c) Daire orijin merkezli, yarıçapı $|\tau|$: $\sigma_1=\tau$, $\sigma_2=-\tau$ (pozitif $\tau$ için), $\theta_p=45^\circ$. Saf kayma, $45^\circ$ dönmüş eksenlerde eşit çekme ve basınçtır.

Alıştırma 1.2-2KolaySayısalDüzlemde asal gerilmeler

$\sigma_x=-20$, $\sigma_y=60$, $\tau_{xy}=-40$ MPa için asal gerilmeleri, $\sigma_1$'in doğrultusunu ve düzlem içi en büyük kaymayı bulun. Sonucu dönüşüm formülüyle doğrulayın.

İpucu

$2\theta_p=\operatorname{atan2}(2\tau_{xy},\ \sigma_x-\sigma_y)=\operatorname{atan2}(-80,\,-80)$ üçüncü bölgededir.

Çözüm

$C=20$, $R=\sqrt{(-40)^2+(-40)^2}=56{,}57$ ⇒ $\sigma_1=76{,}57$, $\sigma_2=-36{,}57$ MPa; $\tau_{\max}=56{,}57$ MPa. $2\theta_p=-135^\circ$ ⇒ $\theta_p=-67{,}5^\circ$ (eşdeğeri $112{,}5^\circ$). Kontrol: $\cos(-135^\circ)=-0{,}7071$, $\sin(-135^\circ)=-0{,}7071$; $\sigma_{x'}=20+(-40)(-0{,}7071)+(-40)(-0{,}7071)=76{,}57$ ✓, $\tau_{x'y'}=-(-40)(-0{,}7071)+(-40)(-0{,}7071)=0$ ✓. Tek argümanlı $\arctan(-80/-80)=45^\circ$ ⇒ $\theta=22{,}5^\circ$ kullanılsaydı $\sigma_{x'}=-36{,}57$ çıkardı: bu $\sigma_2$'nin doğrultusudur.

Alıştırma 1.2-3OrtaSayısalMohr dairesinden okuma

$\sigma_x=\sigma_y=50$ MPa, $\tau_{xy}=40$ MPa. Mohr dairesini çizmeden önce asal gerilmeleri ve doğrultularını tahmin edin, sonra hesaplayın. Aracın 2B kipinde değerleri girip $\theta$'yı $0^\circ$'den $45^\circ$'ye getirin.

İpucu

$\sigma_x=\sigma_y$ olduğunda $X$ ve $Y$ noktaları aynı düşey çizgidedir; çap düşeydir.

Çözüm

$C=50$, $R=40$ ⇒ $\sigma_1=90$, $\sigma_2=10$ MPa. $X$ noktası $(50,40)$ dairenin en alt noktasıdır; $\sigma_1$'e ulaşmak için $90^\circ$ (saat tersi) dönülür ⇒ $\theta_p=45^\circ$. Eşit normal gerilmeye eklenen saf kayma, asal eksenleri her zaman $45^\circ$ döndürür. Üçüncü asal gerilme $0$ olduğundan mutlak $\tau_{\max}=90/2=45$ MPa > düzlem içi $40$ MPa.

Alıştırma 1.2-4OrtaÇıkmış soru tipiSınav tipi: 3B tansör

$[\sigma]=\begin{bmatrix}60&-40&0\\-40&0&0\\0&0&-30\end{bmatrix}$ MPa için asal gerilmeleri ve doğrultularını bulun, invaryantlarla sağlayın ve mutlak en büyük kayma gerilmesini hesaplayın.

İpucu

$z$ ayrık: $-30$ MPa asal gerilme. Kalan blok için $C=30$, $R=\sqrt{30^2+40^2}$. Sonra üç değeri büyükten küçüğe sıralayın.

Çözüm

Blok: $C=30$, $R=50$ ⇒ $80$ ve $-20$. Sıralı: $\sigma_1=80$, $\sigma_2=-20$, $\sigma_3=-30$ MPa. $\tan2\theta_p=2(-40)/60$ ⇒ $2\theta_p=-53{,}13^\circ$, $\theta_p=-26{,}57^\circ$: $\mathbf n_1=(0{,}8944;\ -0{,}4472;\ 0)$, $\mathbf n_2=(0{,}4472;\ 0{,}8944;\ 0)$, $\mathbf n_3=(0,0,1)$. İnvaryantlar: $I_1=30=80-20-30$ ✓; $I_2=0+0-1800-1600=-3400$ ve $80(-20)+(-20)(-30)+(-30)(80)=-1600+600-2400=-3400$ ✓; $I_3=-30(0-1600)=48\,000=80(-20)(-30)$ ✓. $\tau_{\max}=(80+30)/2=55$ MPa.

Alıştırma 1.2-5OrtaSayısalOktahedral ve eşdeğer gerilme

$\sigma_1=100$, $\sigma_2=40$, $\sigma_3=-30$ MPa (Şekil 3) için $\sigma_m$, deviatorik asal gerilmeler, $\tau_{\text{okt}}$ ve $\sigma_{\text{eş}}$'yi hesaplayın. $\tau_{\text{okt}}/\tau_{\max}$ oranı nedir?

İpucu

$s_k=\sigma_k-\sigma_m$; $\tau_{\text{okt}}=\tfrac13\sqrt{\sum(\sigma_i-\sigma_j)^2}$; $\sigma_{\text{eş}}=\tfrac{3}{\sqrt2}\tau_{\text{okt}}$.

Çözüm

$\sigma_m=110/3=36{,}67$ MPa; $s=(63{,}33;\ 3{,}33;\ -66{,}67)$ (toplamı sıfır ✓). Farklar $60, 70, 130$ ⇒ $\tau_{\text{okt}}=\tfrac13\sqrt{3600+4900+16\,900}=53{,}12$ MPa; $\sigma_{\text{eş}}=\sqrt{12\,700}=112{,}7$ MPa. $\tau_{\max}=65$ MPa ⇒ $\tau_{\text{okt}}/\tau_{\max}=0{,}817$. $a=\sigma_1-\sigma_2$, $b=\sigma_2-\sigma_3$ yazılırsa oranın $\tfrac{2}{3}\sqrt{a^2+b^2+(a+b)^2}/(a+b)$ olduğu ve yalnız $\sigma_2$'nin konumuna bağlı olarak $\sqrt6/3=0{,}816$ ($\sigma_2$ ortada) ile $\sqrt8/3=0{,}943$ ($\sigma_2$ uçlardan birinde) arasında kaldığı gösterilebilir. Tresca ve von Mises ölçütlerinin birbirine yakın sonuç vermesinin nedeni budur.

Alıştırma 1.2-6ZorKavramsalBasınçlı kapta kritik kayma

İnce cidarlı silindirik bir basınçlı kapta cidar gerilmeleri $\sigma_\theta=pr/t$, $\sigma_x=pr/2t$, $\sigma_r\approx0$'dır. $p=2$ MPa, $r=500$ mm, $t=10$ mm için düzlem içi ve mutlak en büyük kaymayı bulun. Sünek bir malzemede akma hangi düzlemlerde başlar? Mohr daireleri üzerinde gösterin.

İpucu

Üç asal gerilme: $\sigma_\theta$, $\sigma_x$, $0$. Üç daireyi çizin; en büyüğü hangisi?

Çözüm

$\sigma_\theta=100$, $\sigma_x=50$, $\sigma_r=0$ MPa. Düzlem içi ($\theta$–$x$): $(100-50)/2=25$ MPa. Mutlak: $(100-0)/2=50$ MPa, $\theta$ ve $r$ doğrultularının açıortay düzlemlerinde — yani cidar kalınlığı boyunca $45^\circ$ eğik düzlemlerde. En büyük daire $\sigma_r=0$ ile $\sigma_\theta=100$ arasındaki dairedir. İnce cidarlı kaplarda akma bantlarının yüzeyde değil, kalınlık doğrultusunda eğik görülmesinin nedeni budur.

Alıştırma 1.2-7ZorTüretmeNormal gerilmenin sınırları

Asal eksenlerde $\sigma_n=\sigma_1n_1^2+\sigma_2n_2^2+\sigma_3n_3^2$ olduğunu gösterin ve buradan $\sigma_3\le\sigma_n\le\sigma_1$ sonucunu çıkarın.

İpucu

Asal eksenlerde $[\sigma]=\operatorname{diag}(\sigma_1,\sigma_2,\sigma_3)$; $n_1^2+n_2^2+n_3^2=1$ ağırlıklı ortalama gibidir.

Çözüm

$\sigma_n=\sigma_{ij}n_in_j$ ve asal eksenlerde köşegen dışı terimler sıfır olduğundan $\sigma_n=\sum_k\sigma_kn_k^2$. $n_k^2\ge0$ ve toplamları 1 olduğundan $\sigma_n$, $\sigma_k$'ların ağırlıklı ortalamasıdır: en büyüğü ($\sigma_1$) ile en küçüğü ($\sigma_3$) arasında kalır. Eşitlik $\mathbf n=\mathbf n_1$ ya da $\mathbf n_3$ olduğunda sağlanır; asal gerilmeler gerçekten normal gerilmenin uç değerleridir.

11. Özet

Özet
  • Düzlemde $\sigma_{x'},\tau_{x'y'}$ yalnız $2\theta$'ya bağlıdır; $\sigma_{x'}+\sigma_{y'}$ değişmez.
  • Asal düzlemlerde kayma sıfırdır; asal gerilmeler gerilme tansörünün özdeğerleri, asal doğrultular özvektörleridir. 2B'de $\sigma_{1,2}=C\pm R$.
  • Mohr dairesi merkez $C$, yarıçap $R$; eleman $\theta$ dönünce nokta aynı yönde $2\theta$ döner. İşaret kabulünü sabit tutun.
  • Mutlak en büyük kayma $(\sigma_1-\sigma_3)/2$; düzlem gerilmede sıfır olan üçüncü asal gerilmeyi unutmayın.
  • $\sigma_{ij}=\sigma_m\delta_{ij}+s_{ij}$; oktahedral kayma ve von Mises gerilmesi deviatorik invaryant $J_2$ ile yazılır.

Gerilmeyi tamamladık. Sıradaki ders gerilmenin kinematik eşi: şekil değiştirme tansörü ve uygunluk.

12. Kaynaklar

  • W. F. Chen, A. F. Saleeb, Constitutive Equations for Engineering Materials, Cilt 1: Elasticity and Modeling, Elsevier — Bölüm 2, §2.4–2.10 (asal eksenler, durağan değerler, saf kayma, oktahedral gerilmeler, deviatör, Mohr gösterimi). ders klasöründe
  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 1 problemleri (Mohr dairesi, asal ve oktahedral gerilmeler). ders klasöründe
  • A. P. Boresi, R. J. Schmidt, Advanced Mechanics of Materials, 6. baskı, John Wiley & Sons, 2003 — Bölüm 2, §2.4 (dönüşüm, asal gerilmeler, oktahedral ve deviatorik gerilme, Mohr daireleri). ders klasöründe

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.