Bu derste öğrenecekleriniz
- Airy fonksiyonundan gerilmeleri türetmek ve biharmonik denklemi denetlemek
- Polinom fonksiyonların hangi yük durumlarını temsil ettiğini görmek
- Sınır koşullarını uzun kenarlarda noktasal, uçlarda bileşke olarak yazmak
- Konsol ve basit kirişte elastisite çözümünü mukavemetle karşılaştırmak
- Kirsch probleminde delik kenarındaki 3σ₀ sonucunu yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Mukavemet formülleri ne kadar doğru?
Kiriş hesabında $\sigma=My/I$ ve $\tau=VQ/Ib$ formüllerini sorgulamadan kullanırız. Bunlar "düzlem kesitler düzlem kalır" kabulüne dayanır. Peki derin bir kirişte, yayılı yükün doğrudan bastığı bir yüzeyde ya da bir deliğin kenarında ne olur? Bu soruları cevaplamak için elastisitenin denklemlerini gerçekten çözmemiz gerekir. İki boyutta bunun en kullanışlı yolu Airy gerilme fonksiyonudur: tek bir skaler fonksiyon dengeyi kendiliğinden sağlar, geriye yalnız bir denklem ve sınır koşulları kalır. 2026 finalinin 4. sorusu doğrudan bu konudandı (Örnek 10.2-2).
2. Ön bilgiler
- Ders 10.1: düzlem denge denklemleri ve uygunluk $\nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)=0$ (hacim kuvveti yok).
- Ders 1.1: yüzey koşulu $\sigma_{ij}n_j=\bar t_i$; serbest yüzeyde yüzeye dik normal ve kayma gerilmeleri sıfır.
- Mukavemet: dikdörtgen kesitte $I=b(2c)^3/12=2bc^3/3$ (yükseklik $2c$, kalınlık $b$).
3. Airy fonksiyonu ve biharmonik denklem
Hacim kuvveti yokken gerilmeleri bir $\varphi(x,y)$ fonksiyonunun ikinci türevleri olarak tanımlayalım:
\begin{equation}\label{eq:airy} \sigma_x=\frac{\partial^2\varphi}{\partial y^2},\qquad \sigma_y=\frac{\partial^2\varphi}{\partial x^2},\qquad \tau_{xy}=-\frac{\partial^2\varphi}{\partial x\,\partial y}. \end{equation}Denge denklemlerine koyunca $\varphi_{,yyx}-\varphi_{,xyy}=0$ ve $-\varphi_{,xxy}+\varphi_{,xxy}=0$: denge her $\varphi$ için kendiliğinden sağlanır. Uygunluk ise $\sigma_x+\sigma_y=\nabla^2\varphi$ olduğundan
\begin{equation}\label{eq:bih} \nabla^4\varphi=\frac{\partial^4\varphi}{\partial x^4}+2\frac{\partial^4\varphi}{\partial x^2\partial y^2}+\frac{\partial^4\varphi}{\partial y^4}=0 \end{equation}biharmonik denklemine dönüşür. Düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirmede aynıdır.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Airy gerilme fonksiyonu | Airy stress function | $\varphi(x,y)$ | N (birim kalınlıkta N·m/m) | İkinci türevleri düzlem gerilme bileşenlerini veren skaler fonksiyon: $\sigma_x=\varphi_{,yy}$, $\sigma_y=\varphi_{,xx}$, $\tau_{xy}=-\varphi_{,xy}$; denge denklemlerini kendiliğinden sağlar. |
| Biharmonik denklem | biharmonic equation | $\nabla^4\varphi=0$ | — | Hacim kuvvetsiz düzlem elastisitede uygunluk koşulunun Airy fonksiyonu cinsinden yazılışı. |
Potansiyelli hacim kuvveti
Hacim kuvveti bir potansiyelden türüyorsa ($\mathbf b=-\nabla V$, ör. öz ağırlıkta $V=\rho g\,y$) tanım $\sigma_x=\varphi_{,yy}+V$, $\sigma_y=\varphi_{,xx}+V$, $\tau_{xy}=-\varphi_{,xy}$ olur ve denklem $\nabla^4\varphi=-(1-\nu)\nabla^2V$ (düzlem gerilme) ya da $\nabla^4\varphi=-\frac{1-2\nu}{1-\nu}\nabla^2V$ (düzlem şekil değiştirme) biçimini alır. Öz ağırlıkta $\nabla^2V=0$ olduğundan yine $\nabla^4\varphi=0$'dır.
4. Polinom çözümler
$\varphi=\sum A_{mn}x^my^n$ biçiminde polinomlar dikdörtgen bölgelerde çok işe yarar. 2. ve 3. derece her polinom biharmoniktir; daha yüksek derecelerde katsayılar arasında koşul gerekir:
| Derece | $\nabla^4\varphi=0$ koşulu | Ürettiği gerilmeler |
|---|---|---|
| 2 | yok | sabit: $\sigma_x=2A_{02}$, $\sigma_y=2A_{20}$, $\tau_{xy}=-A_{11}$ (çekme, kayma) |
| 3 | yok | doğrusal: ör. $A_{03}y^3\Rightarrow\sigma_x=6A_{03}y$ (saf eğilme) |
| 4 | $3A_{40}+A_{22}+3A_{04}=0$ | ikinci derece (ör. konsolda parabolik kayma) |
| 5 | $5A_{50}+A_{32}+A_{14}=0$, $A_{41}+A_{23}+5A_{05}=0$ | üçüncü derece (yayılı yüklü kiriş) |
Bu, Ders 10.1'deki ters yöntemin uygulamasıdır: biharmonik bir polinom seçer, ürettiği sınır yüklerine bakarız; ya da katsayıları istenen sınır koşullarından çözeriz.
5. Sınır koşulları: güçlü ve zayıf
Uzun kenarlarda (ör. kirişin $y=\pm c$ yüzeyleri) koşulları noktasal (güçlü) yazarız: $\sigma_y$ ve $\tau_{xy}$ her $x$ için verilen yüke eşit olmalıdır. Kısa uç kenarlarında yükün gerçek dağılımı çoğu zaman bilinmez ve polinom çözüm onu tam karşılayamaz. Orada yalnız bileşkeleri eşitleriz (zayıf koşul):
\begin{equation}\label{eq:zayif} b\!\int_{-c}^{c}\sigma_x\,dy=N,\qquad b\!\int_{-c}^{c}\sigma_x\,y\,dy=-M,\qquad b\!\int_{-c}^{c}\tau_{xy}\,dy=V \end{equation}(işaretler yüzeyin dış normaline ve seçilen yük yönüne göre yazılır). Bunu meşru kılan Saint-Venant ilkesidir: aynı bileşkeyi veren iki yük dağılımının farkı, uçtan yaklaşık kesit yüksekliği kadar uzaklaşınca sönümlenir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Saint-Venant ilkesi | Saint-Venant's principle | — | — | Bir yüzeydeki yük, aynı bileşke kuvvet ve momenti veren başka bir dağılımla değiştirilirse gerilmeler yalnız yüke yakın bölgede (yaklaşık kesit boyutu kadar) değişir. |
| Zayıf (bileşke) sınır koşulu | weak (integral) boundary condition | $\int\sigma_x\,dy=N$ | — | Yüzey yükünün noktasal dağılımı yerine yalnız bileşke kuvvet ve momentinin sağlatılması; Saint-Venant ilkesine dayanır. |
6. Uç yüklü konsol ve yayılı yüklü basit kiriş
Şekil 1'daki konsolda (serbest uç $x=0$, ankastre uç $x=L$, uçta aşağı $P$) eğilme momenti $x$ ile doğrusal olduğundan $\sigma_x\propto xy$ bekleriz: $\varphi=A_{11}xy+A_{13}xy^3$ (4. derece koşulu kendiliğinden sağlanır). $y=\pm c$'de $\tau_{xy}=0$ ⇒ $A_{11}=-3A_{13}c^2$; uçta $b\int\tau_{xy}dy=P$ ⇒ $A_{13}=P/(4bc^3)$. Sonuç:
\begin{equation}\label{eq:konsol} \sigma_x=\frac{Pxy}{I},\qquad \sigma_y=0,\qquad \tau_{xy}=\frac{P}{2I}\,(c^2-y^2). \end{equation}Bu, mukavemetin sonucunun aynısıdır; Ders 1.1'de dengeyi sağladığını görmüştük, şimdi uygunluğu da sağladığını biliyoruz. Yani uçtaki yük gerçekten parabolik dağılmışsa çözüm kesindir; değilse uçtan yaklaşık $2c$ uzakta kesindir.
Düzgün yayılı yüklü basit kiriş (açıklık $2L$, üstte $q$) için 5. dereceye kadar bir polinom gerekir. Çözüm, mukavemetin $\sigma_x$'ine bir düzeltme terimi ekler ve yükün bastığı yüzeyde $\sigma_y\ne0$ verir:
\begin{equation}\label{eq:basit} \sigma_x=\underbrace{-\frac{q(L^2-x^2)}{2I}\,y}_{\text{mukavemet}}+\underbrace{\frac{q}{2I}\Big(\frac{2c^2y}{5}-\frac{2y^3}{3}\Big)}_{\text{düzeltme}},\qquad \sigma_y=-\frac{q}{2I}\Big(\frac{y^3}{3}-c^2y+\frac{2c^3}{3}\Big). \end{equation}Açıklık ortasında üst lifte düzeltmenin mukavemet değerine oranı $\tfrac{4}{15}(c/L)^2$'dir: açıklık/yükseklik $=L/c=4$ için yalnız %1,7. Mukavemet formülleri narin kirişte çok iyidir; fark derin kirişte büyür.
7. Kutupsal koordinatlar ve Kirsch problemi
Dairesel sınırlarda $(r,\theta)$ kullanılır: $\sigma_r=\frac1r\varphi_{,r}+\frac1{r^2}\varphi_{,\theta\theta}$, $\sigma_\theta=\varphi_{,rr}$, $\tau_{r\theta}=-\frac{\partial}{\partial r}\big(\frac1r\varphi_{,\theta}\big)$; biharmonik denklem aynıdır, yalnız $\nabla^2=\partial_{rr}+\frac1r\partial_r+\frac1{r^2}\partial_{\theta\theta}$.
Uzakta $x$ yönünde $\sigma_0$ ile çekilen büyük bir levhada $a$ yarıçaplı dairesel delik için (Kirsch, 1898) $\varphi=\frac{\sigma_0}{4}\big[r^2-2a^2\ln r+\big(-r^2+2a^2-\frac{a^4}{r^2}\big)\cos2\theta\big]$ fonksiyonu biharmoniktir, delik kenarında $\sigma_r=\tau_{r\theta}=0$ verir ve uzakta $\sigma_x\to\sigma_0$'a gider. Delik kenarında:
\begin{equation}\label{eq:kirsch} \sigma_\theta(a,\theta)=\sigma_0\,(1-2\cos2\theta)\quad\Rightarrow\quad \sigma_\theta(a,90^\circ)=3\sigma_0,\qquad \sigma_\theta(a,0)=-\sigma_0 . \end{equation}Bu "3" sayısı gerilme yoğunlaşma faktörünün ($K_t$) en bilinen örneğidir; Hafta 12'de ayrıntılı ele alınacak.
Kendiniz deneyin
Araçta hazır bir fonksiyon seçin: renk haritası ve eş değer çizgileri seçilen bileşeni, kenarlardaki oklar o alanı üretmek için gereken yüzey yükünü gösterir. Çizelgede $\nabla^4\varphi$ denetimi ve her kenarın bileşke kuvvet/momenti var; "Final S4" seçeneğinde serbest uçtaki kayma oklarının noktasal olarak sıfır olmadığını ama bileşkesinin sıfır çıktığını görün.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.
8. Çözümlü örnekler
Konsolda elastisite çözümü ve mukavemet
Verilenler
Çelik konsol: $P=1000$ N, $L=400$ mm, $2c=50$ mm, $b=20$ mm; $E=200$ GPa, $\nu=0{,}3$.
İstenenler
En büyük $\sigma_x$ ve $\tau_{xy}$; mukavemetle karşılaştırma; uç çökmesinde kaymanın payı.
Model ve kabuller
\eqref{eq:konsol}, düzlem gerilme ($b\ll2c$ değil ama kalınlık boyunca gerilme düzgün kabul edilir).
Çözüm
$I=2bc^3/3=2(20)(25^3)/3=208\,333$ mm⁴. Ankastre kesitte üst lif: $\sigma_x=PLc/I=1000\cdot400\cdot25/208\,333=48{,}0$ MPa. Tarafsız eksende $\tau_{\max}=Pc^2/2I=1000\cdot625/416\,667=1{,}50$ MPa $=3P/2A$ ($A=1000$ mm²).
Yer değiştirmeler \eqref{eq:konsol}'dan integrasyonla bulunur (SymPy ile yapıldı). Ankastre kesitin ortasında $\partial u/\partial y=0$ alınırsa uç çökmesi $\delta=\dfrac{PL^3}{3EI}+\dfrac{3PL}{2GA}=0{,}512+0{,}0078=0{,}520$ mm.
Birim kontrolü
N·mm·mm/mm⁴ = N/mm² = MPa ✓; $PL^3/EI$: N·mm³/(N/mm²·mm⁴) = mm ✓.
Fiziksel yorum
Gerilmeler mukavemetle aynıdır. Çökmedeki ikinci terim kayma şekil değiştirmesinden gelir (%1,5); bu, Timoshenko kiriş teorisinin (Ders 2.2) yakaladığı etkidir. Narin kirişte ihmal edilebilir, $L/c$ küçüldükçe büyür.
9. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| $\sigma_x=\varphi_{,xx}$ yazmak | $\sigma_x=\varphi_{,yy}$, $\sigma_y=\varphi_{,xx}$, $\tau_{xy}=-\varphi_{,xy}$ (eksi işaretine dikkat). |
| Biharmonik olmayı yeterli saymak | Sınır koşulları da sağlanmalı; her biharmonik fonksiyon bir problemin çözümüdür, ama sizinkinin olmayabilir. |
| Yüzeyin yerini varsaymak | Sınavda yüzeyleri fonksiyondan çıkarın ($\sigma_{12}=0$ kökleri). |
| Uç koşulunu noktasal aramak | Uçlarda bileşkeler yeterlidir (Saint-Venant); noktasal sağlanmaması çözümü geçersiz kılmaz. |
10. Alıştırmalar
Alıştırma 10.2-1KolaySayısal4. derece polinom
$\varphi=A(x^4-6x^2y^2+y^4)$ biharmonik midir? Gerilmeleri yazın.
İpucu
Koşul $3A_{40}+A_{22}+3A_{04}=0$.
Çözüm
$3A-6A+3A=0$ ✓. $\sigma_x=A(-12x^2+12y^2)$, $\sigma_y=A(12x^2-12y^2)$, $\tau_{xy}=24Axy$. ($\sigma_x+\sigma_y=0$: bu fonksiyonun Laplace'ı zaten sıfırdır.)
Alıştırma 10.2-2OrtaKavramsalSaf eğilme
$\varphi=A_{03}y^3$ fonksiyonunun $0\le x\le L$, $-c\le y\le c$ dikdörtgeninde hangi yüklere karşılık geldiğini bulun.
İpucu
Uzun kenarlarda $\sigma_y$, $\tau_{xy}$; uçlarda $\int\sigma_xdy$ ve $\int\sigma_xy\,dy$.
Çözüm
$\sigma_x=6A_{03}y$, diğerleri sıfır. $y=\pm c$ serbest. Uçlarda eksenel kuvvet sıfır, moment $\int6A_{03}y^2dy=4A_{03}c^3$ (birim kalınlık): iki uçta zıt yönlü momentler — saf eğilme. Uç gerilmesi doğrusal dağıldıkça çözüm her yerde kesindir.
Alıştırma 10.2-3OrtaSayısalDüzeltme terimi
Düzgün yayılı yüklü basit kirişte açıklık/yükseklik oranı (a) 4, (b) 1,5 iken açıklık ortası üst liftaki $\sigma_x$, mukavemet değerinden yüzde kaç farklıdır?
İpucu
Oran $\tfrac{4}{15}(c/L)^2$; açıklık $2L$, yükseklik $2c$ ⇒ açıklık/yükseklik $=L/c$.
Çözüm
(a) $\tfrac{4}{15}\cdot\tfrac1{16}=1{,}7$ %; (b) $\tfrac4{15}\cdot\tfrac1{2{,}25}=11{,}9$ %. Düzeltme basıncı artırır (üst lifte daha büyük basınç). Derin kirişlerde mukavemet formülü güvensiz tarafta kalabilir.
Alıştırma 10.2-4ZorSayısalDelik çevresi
Kirsch çözümünde delik kenarında $\sigma_\theta$ hangi açılarda sıfırdır? Deliğin üstünden ($\theta=90^\circ$) $r=3a$ uzaklıkta $\sigma_x/\sigma_0$ kaçtır?
İpucu
\eqref{eq:kirsch}; $y$ ekseninde $\sigma_x/\sigma_0=1+\tfrac12(a/r)^2+\tfrac32(a/r)^4$.
Çözüm
$1-2\cos2\theta=0$ ⇒ $\cos2\theta=1/2$ ⇒ $\theta=30^\circ, 150^\circ$ (ve simetrikleri). $r=3a$: $1+1/18+1{,}5/81=1{,}074$. Delikten bir çap uzakta artış %7'ye inmiştir.
11. Özet
- $\sigma_x=\varphi_{,yy}$, $\sigma_y=\varphi_{,xx}$, $\tau_{xy}=-\varphi_{,xy}$ dengeyi kendiliğinden sağlar; uygunluk $\nabla^4\varphi=0$'dır.
- 2.–3. derece polinomlar her zaman, 4.–5. derece katsayı koşuluyla biharmoniktir.
- Uzun kenarlarda güçlü, uçlarda zayıf (bileşke) sınır koşulu; dayanağı Saint-Venant ilkesi.
- Konsolda elastisite = mukavemet; yayılı yüklü kirişte $\tfrac4{15}(c/L)^2$ düzeltme; Kirsch deliğinde $\sigma_\theta=3\sigma_0$.
Sıradaki ders, gerilmenin çok küçük bir alanda yoğunlaştığı başka bir problem: temas gerilmeleri ve Hertz teorisi.
12. Kaynaklar
- A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 3, §3.6–3.7 ve §3.9 (Airy fonksiyonu, polinom çözümler, konsol örneği, kutupsal koordinatlar). ders klasöründe
- S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity, 3. baskı, McGraw-Hill, 1970 — dikdörtgen koordinatlarda iki boyutlu problemler (polinom çözümler, konsol, düzgün yüklü kiriş) ve delikli levha.
- J. R. Barber, Elasticity, 3. baskı, Springer, 2010 — Airy fonksiyonu, uç koşulları ve Saint-Venant ilkesi; kutupsal koordinatlarda çözümler.
- M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics, 3. baskı, Academic Press, 2014 — Airy fonksiyonu ile düzlem problem çözümleri.
- G. Kirsch, “Die Theorie der Elastizität und die Bedürfnisse der Festigkeitslehre”, Zeitschrift des Vereines deutscher Ingenieure, 42, 797–807, 1898 — dairesel delikli levha çözümü.
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.