Akademik / MKC 523 / Hafta 10 / 10.2

Hafta 10 · Ders 10.2 · ~80 dk

Airy gerilme fonksiyonu

Tek bir skaler fonksiyon dengeyi kendiliğinden sağlar ve iki boyutlu elastisiteyi tek bir denkleme indirir. Bu derste Airy fonksiyonuyla konsol, basit kiriş ve delikli levha problemlerini çözer, sınavdaki fonksiyonu adım adım denetleriz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Airy fonksiyonundan gerilmeleri türetmek ve biharmonik denklemi denetlemek
  • Polinom fonksiyonların hangi yük durumlarını temsil ettiğini görmek
  • Sınır koşullarını uzun kenarlarda noktasal, uçlarda bileşke olarak yazmak
  • Konsol ve basit kirişte elastisite çözümünü mukavemetle karşılaştırmak
  • Kirsch probleminde delik kenarındaki 3σ₀ sonucunu yorumlamak
Hafta
10 — İki boyutlu elastisite; Airy gerilme fonksiyonu
Süre
~80 dk okuma ve çalışma
İzlence
ÖÇ 4 — Elastik analiz yöntemleri
Sınav
2026 final 4. soru (τ₀ yüklü kirişte Airy fonksiyonu) Örnek 10.2-2'de çözülüyor.

1. Neden öğreniyoruz?

Neden öğreniyoruz?

Mukavemet formülleri ne kadar doğru?

Kiriş hesabında $\sigma=My/I$ ve $\tau=VQ/Ib$ formüllerini sorgulamadan kullanırız. Bunlar "düzlem kesitler düzlem kalır" kabulüne dayanır. Peki derin bir kirişte, yayılı yükün doğrudan bastığı bir yüzeyde ya da bir deliğin kenarında ne olur? Bu soruları cevaplamak için elastisitenin denklemlerini gerçekten çözmemiz gerekir. İki boyutta bunun en kullanışlı yolu Airy gerilme fonksiyonudur: tek bir skaler fonksiyon dengeyi kendiliğinden sağlar, geriye yalnız bir denklem ve sınır koşulları kalır. 2026 finalinin 4. sorusu doğrudan bu konudandı (Örnek 10.2-2).

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Ders 10.1: düzlem denge denklemleri ve uygunluk $\nabla^2(\sigma_x+\sigma_y)=0$ (hacim kuvveti yok).
  • Ders 1.1: yüzey koşulu $\sigma_{ij}n_j=\bar t_i$; serbest yüzeyde yüzeye dik normal ve kayma gerilmeleri sıfır.
  • Mukavemet: dikdörtgen kesitte $I=b(2c)^3/12=2bc^3/3$ (yükseklik $2c$, kalınlık $b$).

3. Airy fonksiyonu ve biharmonik denklem

Hacim kuvveti yokken gerilmeleri bir $\varphi(x,y)$ fonksiyonunun ikinci türevleri olarak tanımlayalım:

\begin{equation}\label{eq:airy} \sigma_x=\frac{\partial^2\varphi}{\partial y^2},\qquad \sigma_y=\frac{\partial^2\varphi}{\partial x^2},\qquad \tau_{xy}=-\frac{\partial^2\varphi}{\partial x\,\partial y}. \end{equation}

Denge denklemlerine koyunca $\varphi_{,yyx}-\varphi_{,xyy}=0$ ve $-\varphi_{,xxy}+\varphi_{,xxy}=0$: denge her $\varphi$ için kendiliğinden sağlanır. Uygunluk ise $\sigma_x+\sigma_y=\nabla^2\varphi$ olduğundan

\begin{equation}\label{eq:bih} \nabla^4\varphi=\frac{\partial^4\varphi}{\partial x^4}+2\frac{\partial^4\varphi}{\partial x^2\partial y^2}+\frac{\partial^4\varphi}{\partial y^4}=0 \end{equation}

biharmonik denklemine dönüşür. Düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirmede aynıdır.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Airy gerilme fonksiyonuAiry stress function$\varphi(x,y)$N (birim kalınlıkta N·m/m)İkinci türevleri düzlem gerilme bileşenlerini veren skaler fonksiyon: $\sigma_x=\varphi_{,yy}$, $\sigma_y=\varphi_{,xx}$, $\tau_{xy}=-\varphi_{,xy}$; denge denklemlerini kendiliğinden sağlar.
Biharmonik denklembiharmonic equation$\nabla^4\varphi=0$—Hacim kuvvetsiz düzlem elastisitede uygunluk koşulunun Airy fonksiyonu cinsinden yazılışı.
Tanım

Potansiyelli hacim kuvveti

Hacim kuvveti bir potansiyelden türüyorsa ($\mathbf b=-\nabla V$, ör. öz ağırlıkta $V=\rho g\,y$) tanım $\sigma_x=\varphi_{,yy}+V$, $\sigma_y=\varphi_{,xx}+V$, $\tau_{xy}=-\varphi_{,xy}$ olur ve denklem $\nabla^4\varphi=-(1-\nu)\nabla^2V$ (düzlem gerilme) ya da $\nabla^4\varphi=-\frac{1-2\nu}{1-\nu}\nabla^2V$ (düzlem şekil değiştirme) biçimini alır. Öz ağırlıkta $\nabla^2V=0$ olduğundan yine $\nabla^4\varphi=0$'dır.

4. Polinom çözümler

$\varphi=\sum A_{mn}x^my^n$ biçiminde polinomlar dikdörtgen bölgelerde çok işe yarar. 2. ve 3. derece her polinom biharmoniktir; daha yüksek derecelerde katsayılar arasında koşul gerekir:

Polinom Airy fonksiyonları ($\varphi=\sum A_{mn}x^my^n$)
Derece$\nabla^4\varphi=0$ koşuluÜrettiği gerilmeler
2yoksabit: $\sigma_x=2A_{02}$, $\sigma_y=2A_{20}$, $\tau_{xy}=-A_{11}$ (çekme, kayma)
3yokdoğrusal: ör. $A_{03}y^3\Rightarrow\sigma_x=6A_{03}y$ (saf eğilme)
4$3A_{40}+A_{22}+3A_{04}=0$ikinci derece (ör. konsolda parabolik kayma)
5$5A_{50}+A_{32}+A_{14}=0$, $A_{41}+A_{23}+5A_{05}=0$üçüncü derece (yayılı yüklü kiriş)

Bu, Ders 10.1'deki ters yöntemin uygulamasıdır: biharmonik bir polinom seçer, ürettiği sınır yüklerine bakarız; ya da katsayıları istenen sınır koşullarından çözeriz.

5. Sınır koşulları: güçlü ve zayıf

Uzun kenarlarda (ör. kirişin $y=\pm c$ yüzeyleri) koşulları noktasal (güçlü) yazarız: $\sigma_y$ ve $\tau_{xy}$ her $x$ için verilen yüke eşit olmalıdır. Kısa uç kenarlarında yükün gerçek dağılımı çoğu zaman bilinmez ve polinom çözüm onu tam karşılayamaz. Orada yalnız bileşkeleri eşitleriz (zayıf koşul):

\begin{equation}\label{eq:zayif} b\!\int_{-c}^{c}\sigma_x\,dy=N,\qquad b\!\int_{-c}^{c}\sigma_x\,y\,dy=-M,\qquad b\!\int_{-c}^{c}\tau_{xy}\,dy=V \end{equation}

(işaretler yüzeyin dış normaline ve seçilen yük yönüne göre yazılır). Bunu meşru kılan Saint-Venant ilkesidir: aynı bileşkeyi veren iki yük dağılımının farkı, uçtan yaklaşık kesit yüksekliği kadar uzaklaşınca sönümlenir.

Bu bölümde ilk kez geçen terimler · Tüm sözlük
TürkçeİngilizceSembolBirimAnlamı
Saint-Venant ilkesiSaint-Venant's principle——Bir yüzeydeki yük, aynı bileşke kuvvet ve momenti veren başka bir dağılımla değiştirilirse gerilmeler yalnız yüke yakın bölgede (yaklaşık kesit boyutu kadar) değişir.
Zayıf (bileşke) sınır koşuluweak (integral) boundary condition$\int\sigma_x\,dy=N$—Yüzey yükünün noktasal dağılımı yerine yalnız bileşke kuvvet ve momentinin sağlatılması; Saint-Venant ilkesine dayanır.

6. Uç yüklü konsol ve yayılı yüklü basit kiriş

Şekil 1'daki konsolda (serbest uç $x=0$, ankastre uç $x=L$, uçta aşağı $P$) eğilme momenti $x$ ile doğrusal olduğundan $\sigma_x\propto xy$ bekleriz: $\varphi=A_{11}xy+A_{13}xy^3$ (4. derece koşulu kendiliğinden sağlanır). $y=\pm c$'de $\tau_{xy}=0$ ⇒ $A_{11}=-3A_{13}c^2$; uçta $b\int\tau_{xy}dy=P$ ⇒ $A_{13}=P/(4bc^3)$. Sonuç:

\begin{equation}\label{eq:konsol} \sigma_x=\frac{Pxy}{I},\qquad \sigma_y=0,\qquad \tau_{xy}=\frac{P}{2I}\,(c^2-y^2). \end{equation}
Solda serbest, sağda duvara ankastre uzun bir kiriş; serbest uçta aşağı P kuvveti ve parabolik dağılmış kayma okları. Üstte y eşittir artı eksi c yüzeylerinde sigma y ve tau xy sıfır (güçlü koşul), altta x eşittir sıfır ucunda üç bileşke koşulu yazıyor. En altta ankastre kesitte doğrusal sigma x ve parabolik tau dağılımı grafikleri. P x y 2c L y = ±c: σy = 0, τxy = 0 (her noktada — güçlü koşul) kalınlık b ≪ 2c → düzlem gerilme x = 0 ucunda yalnız bileşkeler (zayıf koşul, Saint-Venant): b∫σx dy = 0, b∫σx y dy = 0, b∫τxy dy = P (integraller y = −c … c) −1 0 1 −1 0 1 σx / (PLc/I) (x = L) y/c 0 1 −1 0 1 τxy / (Pc2/2I) y/c x = L kesitinde dağılımlar
Şekil 1. Uç yüklü konsol: uzun kenarlarda noktasal (güçlü), uçta bileşke (zayıf) sınır koşulları. Alttaki dağılımlar \eqref{eq:konsol}'dan çizildi.

Bu, mukavemetin sonucunun aynısıdır; Ders 1.1'de dengeyi sağladığını görmüştük, şimdi uygunluğu da sağladığını biliyoruz. Yani uçtaki yük gerçekten parabolik dağılmışsa çözüm kesindir; değilse uçtan yaklaşık $2c$ uzakta kesindir.

Düzgün yayılı yüklü basit kiriş (açıklık $2L$, üstte $q$) için 5. dereceye kadar bir polinom gerekir. Çözüm, mukavemetin $\sigma_x$'ine bir düzeltme terimi ekler ve yükün bastığı yüzeyde $\sigma_y\ne0$ verir:

\begin{equation}\label{eq:basit} \sigma_x=\underbrace{-\frac{q(L^2-x^2)}{2I}\,y}_{\text{mukavemet}}+\underbrace{\frac{q}{2I}\Big(\frac{2c^2y}{5}-\frac{2y^3}{3}\Big)}_{\text{düzeltme}},\qquad \sigma_y=-\frac{q}{2I}\Big(\frac{y^3}{3}-c^2y+\frac{2c^3}{3}\Big). \end{equation}

Açıklık ortasında üst lifte düzeltmenin mukavemet değerine oranı $\tfrac{4}{15}(c/L)^2$'dir: açıklık/yükseklik $=L/c=4$ için yalnız %1,7. Mukavemet formülleri narin kirişte çok iyidir; fark derin kirişte büyür.

7. Kutupsal koordinatlar ve Kirsch problemi

Dairesel sınırlarda $(r,\theta)$ kullanılır: $\sigma_r=\frac1r\varphi_{,r}+\frac1{r^2}\varphi_{,\theta\theta}$, $\sigma_\theta=\varphi_{,rr}$, $\tau_{r\theta}=-\frac{\partial}{\partial r}\big(\frac1r\varphi_{,\theta}\big)$; biharmonik denklem aynıdır, yalnız $\nabla^2=\partial_{rr}+\frac1r\partial_r+\frac1{r^2}\partial_{\theta\theta}$.

Uzakta $x$ yönünde $\sigma_0$ ile çekilen büyük bir levhada $a$ yarıçaplı dairesel delik için (Kirsch, 1898) $\varphi=\frac{\sigma_0}{4}\big[r^2-2a^2\ln r+\big(-r^2+2a^2-\frac{a^4}{r^2}\big)\cos2\theta\big]$ fonksiyonu biharmoniktir, delik kenarında $\sigma_r=\tau_{r\theta}=0$ verir ve uzakta $\sigma_x\to\sigma_0$'a gider. Delik kenarında:

\begin{equation}\label{eq:kirsch} \sigma_\theta(a,\theta)=\sigma_0\,(1-2\cos2\theta)\quad\Rightarrow\quad \sigma_\theta(a,90^\circ)=3\sigma_0,\qquad \sigma_\theta(a,0)=-\sigma_0 . \end{equation}
Solda x yönünde sigma sıfır ile çekilen kare levha ve ortasında a yarıçaplı delik; deliğin üstündeki A noktasında sigma teta 3 sigma sıfır, sağındaki B noktasında eksi sigma sıfır. Sağ üstte delik kenarında sigma teta bölü sigma sıfırın teta ile değişimi, eksi birden üçe; sağ altta y ekseni boyunca sigma x bölü sigma sıfırın r bölü a ile 3'ten 1'e azalışı, r eşittir 2a'da 1,22. σ0 σ0 r θ a A: σθ = 3σ₀ B: σθ = −σ₀ −1 0 1 2 3 0 45 90 135 180 θ [°] (r = a) σθ/σ0 1 2 3 1 2 3 4 5 r/a (θ = 90°, A'dan yukarı) σx/σ0 r = 2a: 1,22
Şekil 2. Kirsch problemi. Gerilme deliğin yükleme doğrultusuna dik kenarında üç katına çıkar ($K_t=3$) ve delikten uzaklaştıkça hızla sönümlenir: $r=2a$'da yalnız %22 fazlası kalır.

Bu "3" sayısı gerilme yoğunlaşma faktörünün ($K_t$) en bilinen örneğidir; Hafta 12'de ayrıntılı ele alınacak.

Kendiniz deneyin

Araçta hazır bir fonksiyon seçin: renk haritası ve eş değer çizgileri seçilen bileşeni, kenarlardaki oklar o alanı üretmek için gereken yüzey yükünü gösterir. Çizelgede $\nabla^4\varphi$ denetimi ve her kenarın bileşke kuvvet/momenti var; "Final S4" seçeneğinde serbest uçtaki kayma oklarının noktasal olarak sıfır olmadığını ama bileşkesinin sıfır çıktığını görün.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır. Aracın kullandığı bağıntılar metinde verilmiştir.

8. Çözümlü örnekler

Örnek 10.2-1Temel

Konsolda elastisite çözümü ve mukavemet

Verilenler

Çelik konsol: $P=1000$ N, $L=400$ mm, $2c=50$ mm, $b=20$ mm; $E=200$ GPa, $\nu=0{,}3$.

İstenenler

En büyük $\sigma_x$ ve $\tau_{xy}$; mukavemetle karşılaştırma; uç çökmesinde kaymanın payı.

Model ve kabuller

\eqref{eq:konsol}, düzlem gerilme ($b\ll2c$ değil ama kalınlık boyunca gerilme düzgün kabul edilir).

Çözüm

$I=2bc^3/3=2(20)(25^3)/3=208\,333$ mm⁴. Ankastre kesitte üst lif: $\sigma_x=PLc/I=1000\cdot400\cdot25/208\,333=48{,}0$ MPa. Tarafsız eksende $\tau_{\max}=Pc^2/2I=1000\cdot625/416\,667=1{,}50$ MPa $=3P/2A$ ($A=1000$ mm²).

Yer değiştirmeler \eqref{eq:konsol}'dan integrasyonla bulunur (SymPy ile yapıldı). Ankastre kesitin ortasında $\partial u/\partial y=0$ alınırsa uç çökmesi $\delta=\dfrac{PL^3}{3EI}+\dfrac{3PL}{2GA}=0{,}512+0{,}0078=0{,}520$ mm.

Birim kontrolü

N·mm·mm/mm⁴ = N/mm² = MPa ✓; $PL^3/EI$: N·mm³/(N/mm²·mm⁴) = mm ✓.

Fiziksel yorum

Gerilmeler mukavemetle aynıdır. Çökmedeki ikinci terim kayma şekil değiştirmesinden gelir (%1,5); bu, Timoshenko kiriş teorisinin (Ders 2.2) yakaladığı etkidir. Narin kirişte ihmal edilebilir, $L/c$ küçüldükçe büyür.

Örnek 10.2-2Çıkmış soru

2026 final, 4. soru: üst yüzeyinde τ₀ olan ankastre kiriş

Verilenler

$\varphi=\dfrac{\tau_0}{4}\Big(x_1x_2-\dfrac{x_1x_2^2}{h}-\dfrac{x_1x_2^3}{h^2}+\dfrac{Lx_2^2}{h}+\dfrac{Lx_2^3}{h^2}\Big)$; $x_1$ kiriş ekseni ($0\le x_1\le L$), $x_2$ kalınlık doğrultusu; üst yüzeyde sabit $\tau_0$ kayması.

İstenenler

Biharmonik denklem ve bütün sınır koşulları sağlanıyor mu?

Model ve kabuller

\eqref{eq:airy}–\eqref{eq:bih}, birim kalınlık. Yüzeylerin konumu soruda verilmediği için fonksiyondan çıkarılacak. Bütün türevler ve integraller SymPy ile denetlendi.

Çözüm

1. Biharmonik: $x_1x_2^3$ teriminin $x_1$'e göre ikinci türevi sıfır; diğer terimler en çok 3. derece. $\nabla^4\varphi=0$ ✓.

2. Gerilmeler:

$$ \sigma_{11}=\frac{\tau_0}{2h}(L-x_1)\Big(1+\frac{3x_2}{h}\Big),\qquad \sigma_{22}=0,\qquad \sigma_{12}=\frac{\tau_0}{4h^2}\,(3x_2-h)(x_2+h). $$

3. Yüzeylerin konumu: $\sigma_{12}=0$'ın kökleri $x_2=-h$ ve $x_2=h/3$'tür. $x_2=0\ldots h$ ya da $x_2=\pm h/2$ alınırsa alt yüzeyde $\sigma_{12}=-\tau_0/4$ ya da $-5\tau_0/16$ çıkar, serbest yüzey koşulu bozulur. $x_2=\pm h$ alınca ($h$ yarı yükseklik, toplam $2h$):

  • Alt yüzey $x_2=-h$: $\sigma_{22}=0$, $\sigma_{12}=0$ ✓ (serbest).
  • Üst yüzey $x_2=+h$: $\sigma_{22}=0$, $\sigma_{12}=\tau_0$ ✓ ($\mathbf n=\mathbf e_2$ ⇒ $t_1=\tau_0$, $+x_1$ yönünde kayma).

4. Uçlar: $x_1=L$'de $\sigma_{11}=0$ her noktada ✓; $\int_{-h}^{h}\sigma_{12}\,dx_2=\frac{\tau_0}{4h^2}\big[2h^3-2h^3\big]=0$ ✓ — uç serbest uçtur. Ama $\sigma_{12}(L,x_2)$ noktasal olarak sıfır değildir (en küçüğü $x_2=-h/3$'te $-\tau_0/3$): serbest uç koşulu yalnız zayıf anlamda sağlanır (Şekil 3). $x_1=0$'da bileşkeler $N=\int\sigma_{11}dx_2=\tau_0L$, $M=\int\sigma_{11}x_2\,dx_2=\tau_0Lh$, $V=0$: üstteki toplam kayma $\tau_0L$'yi ve onun tarafsız eksene göre momenti $\tau_0Lh$'yi dengeleyen ankastre tepkileri ✓.

Ayrıca $\sigma_{11}=N/A+Mx_2/I$ ($A=2h$, $I=2h^3/3$, $N=\tau_0(L-x_1)$, $M=\tau_0h(L-x_1)$): mukavemetin eksenel kuvvet + eğilme sonucuyla aynı.

Birim kontrolü

$\varphi$: MPa·mm² (birim kalınlıkta N); iki türev → MPa ✓. $N$: MPa·mm = N/mm, $M$: N·mm/mm ✓.

Fiziksel yorum

Sonuç: Fonksiyon biharmoniktir; $x_2=\pm h$ yüzeylerinde güçlü, serbest uçta zayıf (Saint-Venant) koşulları sağlar; ankastre uçtaki gerilmeler gerekli tepkileri verir. Dolayısıyla geçerli bir elastisite çözümüdür — uçlara yakın bölge dışında. Ankastre uçta yer değiştirme koşulları ise gerilme fonksiyonuyla değil, yer değiştirmeler integre edilerek ayrıca sağlatılır.

Solda ankastre, sağda serbest bir kiriş; üst yüzeyinde sağa doğru tau sıfır okları, x2 ekseni orta çizgiden yukarı, yüzeyler artı eksi h. Sağda serbest uçta sigma 12 bölü tau sıfırın x2 bölü h ile değişimi: alt yüzeyde sıfır, x2 eşittir eksi h bölü 3'te eksi üçte bir, h bölü 3'te sıfır, üst yüzeyde bir. τ0 x1 x2 h h L x₂ = −h: serbest · x₁ = 0: ankastre · x₁ = L: serbest uç 0 1 −1 0 1 σ12(L, x2) / τ0 x2/h −1/3 serbest uçta σ₁₂ ≠ 0 (noktasal), ama bileşkesi sıfır: öz-dengeli dağılım σ₁₁ ankastre kesitte: üstte 2τ₀L/h, altta −τ₀L/h; serbest uçta her yerde 0 τ₁₂ = 0 kökleri x₂ = −h ve x₂ = h/3 → yüzeyler x₂ = ±h (yükseklik 2h)
Şekil 3. Final S4: $x_2=\pm h$ yüzeyleri ve serbest uçtaki öz-dengeli kayma dağılımı. Dağılımın bileşkesi sıfırdır; Saint-Venant ilkesine göre etkisi uçtan uzaklaştıkça kaybolur.

9. Sık yapılan hatalar

Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusu
$\sigma_x=\varphi_{,xx}$ yazmak$\sigma_x=\varphi_{,yy}$, $\sigma_y=\varphi_{,xx}$, $\tau_{xy}=-\varphi_{,xy}$ (eksi işaretine dikkat).
Biharmonik olmayı yeterli saymakSınır koşulları da sağlanmalı; her biharmonik fonksiyon bir problemin çözümüdür, ama sizinkinin olmayabilir.
Yüzeyin yerini varsaymakSınavda yüzeyleri fonksiyondan çıkarın ($\sigma_{12}=0$ kökleri).
Uç koşulunu noktasal aramakUçlarda bileşkeler yeterlidir (Saint-Venant); noktasal sağlanmaması çözümü geçersiz kılmaz.

10. Alıştırmalar

Alıştırma 10.2-1KolaySayısal4. derece polinom

$\varphi=A(x^4-6x^2y^2+y^4)$ biharmonik midir? Gerilmeleri yazın.

İpucu

Koşul $3A_{40}+A_{22}+3A_{04}=0$.

Çözüm

$3A-6A+3A=0$ ✓. $\sigma_x=A(-12x^2+12y^2)$, $\sigma_y=A(12x^2-12y^2)$, $\tau_{xy}=24Axy$. ($\sigma_x+\sigma_y=0$: bu fonksiyonun Laplace'ı zaten sıfırdır.)

Alıştırma 10.2-2OrtaKavramsalSaf eğilme

$\varphi=A_{03}y^3$ fonksiyonunun $0\le x\le L$, $-c\le y\le c$ dikdörtgeninde hangi yüklere karşılık geldiğini bulun.

İpucu

Uzun kenarlarda $\sigma_y$, $\tau_{xy}$; uçlarda $\int\sigma_xdy$ ve $\int\sigma_xy\,dy$.

Çözüm

$\sigma_x=6A_{03}y$, diğerleri sıfır. $y=\pm c$ serbest. Uçlarda eksenel kuvvet sıfır, moment $\int6A_{03}y^2dy=4A_{03}c^3$ (birim kalınlık): iki uçta zıt yönlü momentler — saf eğilme. Uç gerilmesi doğrusal dağıldıkça çözüm her yerde kesindir.

Alıştırma 10.2-3OrtaSayısalDüzeltme terimi

Düzgün yayılı yüklü basit kirişte açıklık/yükseklik oranı (a) 4, (b) 1,5 iken açıklık ortası üst liftaki $\sigma_x$, mukavemet değerinden yüzde kaç farklıdır?

İpucu

Oran $\tfrac{4}{15}(c/L)^2$; açıklık $2L$, yükseklik $2c$ ⇒ açıklık/yükseklik $=L/c$.

Çözüm

(a) $\tfrac{4}{15}\cdot\tfrac1{16}=1{,}7$ %; (b) $\tfrac4{15}\cdot\tfrac1{2{,}25}=11{,}9$ %. Düzeltme basıncı artırır (üst lifte daha büyük basınç). Derin kirişlerde mukavemet formülü güvensiz tarafta kalabilir.

Alıştırma 10.2-4ZorSayısalDelik çevresi

Kirsch çözümünde delik kenarında $\sigma_\theta$ hangi açılarda sıfırdır? Deliğin üstünden ($\theta=90^\circ$) $r=3a$ uzaklıkta $\sigma_x/\sigma_0$ kaçtır?

İpucu

\eqref{eq:kirsch}; $y$ ekseninde $\sigma_x/\sigma_0=1+\tfrac12(a/r)^2+\tfrac32(a/r)^4$.

Çözüm

$1-2\cos2\theta=0$ ⇒ $\cos2\theta=1/2$ ⇒ $\theta=30^\circ, 150^\circ$ (ve simetrikleri). $r=3a$: $1+1/18+1{,}5/81=1{,}074$. Delikten bir çap uzakta artış %7'ye inmiştir.

11. Özet

Özet
  • $\sigma_x=\varphi_{,yy}$, $\sigma_y=\varphi_{,xx}$, $\tau_{xy}=-\varphi_{,xy}$ dengeyi kendiliğinden sağlar; uygunluk $\nabla^4\varphi=0$'dır.
  • 2.–3. derece polinomlar her zaman, 4.–5. derece katsayı koşuluyla biharmoniktir.
  • Uzun kenarlarda güçlü, uçlarda zayıf (bileşke) sınır koşulu; dayanağı Saint-Venant ilkesi.
  • Konsolda elastisite = mukavemet; yayılı yüklü kirişte $\tfrac4{15}(c/L)^2$ düzeltme; Kirsch deliğinde $\sigma_\theta=3\sigma_0$.

Sıradaki ders, gerilmenin çok küçük bir alanda yoğunlaştığı başka bir problem: temas gerilmeleri ve Hertz teorisi.

12. Kaynaklar

  • A. C. Ugural, S. K. Fenster, Advanced Mechanics of Materials and Applied Elasticity, Pearson — Bölüm 3, §3.6–3.7 ve §3.9 (Airy fonksiyonu, polinom çözümler, konsol örneği, kutupsal koordinatlar). ders klasöründe
  • S. P. Timoshenko, J. N. Goodier, Theory of Elasticity, 3. baskı, McGraw-Hill, 1970 — dikdörtgen koordinatlarda iki boyutlu problemler (polinom çözümler, konsol, düzgün yüklü kiriş) ve delikli levha.
  • J. R. Barber, Elasticity, 3. baskı, Springer, 2010 — Airy fonksiyonu, uç koşulları ve Saint-Venant ilkesi; kutupsal koordinatlarda çözümler.
  • M. H. Sadd, Elasticity: Theory, Applications, and Numerics, 3. baskı, Academic Press, 2014 — Airy fonksiyonu ile düzlem problem çözümleri.
  • G. Kirsch, “Die Theorie der Elastizität und die Bedürfnisse der Festigkeitslehre”, Zeitschrift des Vereines deutscher Ingenieure, 42, 797–807, 1898 — dairesel delikli levha çözümü.

Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.