Bu derste öğrenecekleriniz
- Bir fonksiyonelin birinci varyasyonunu yazıp Euler–Lagrange denklemini elde etmek
- Zorunlu ve doğal sınır koşullarını ayırt etmek; doğal koşulun mekanik anlamını açıklamak
- İkinci türev içeren ve birden çok fonksiyonlu fonksiyonellere yöntemi genişletmek
- Minimum toplam potansiyel enerji ilkesini ve Ritz yaklaşımını basit problemlere uygulamak
1. Neden öğreniyoruz?
Denge biçimini enerjiden bulmak
Gergin bir tel, bir kiriş ya da bir plak yük altında belirli bir biçim alır. Bu biçimi iki yoldan bulabiliriz: küçük bir elemanın kuvvet dengesini yazıp diferansiyel denklem kurarak ya da bütün aday biçimler arasında toplam potansiyel enerjiyi en küçük yapanı arayarak. İkinci yol bu haftanın üç kiriş teorisinin ortak dilidir: kinematik bir kabul yaparız, enerjiyi yazarız, denge denklemleri ve sınır koşulları kendiliğinden çıkar. Sonlu elemanlar yöntemi de aynı fikre dayanır. Bunun matematiği varyasyonlar hesabıdır.
2. Ön bilgiler
- Bir fonksiyonun ekstremumu: $f'(a)=0$ gerekli koşuldur; $f''(a)>0$ ise minimumdur.
- Kısmi integrasyon: $\int_{x_1}^{x_2} g\,\eta'\,dx=\big[g\,\eta\big]_{x_1}^{x_2}-\int_{x_1}^{x_2} g'\,\eta\,dx$.
- Şekil değiştirme enerjisi (sözlük): eksenel çubukta $U=\int\tfrac12EA\,(u')^2dx$.
3. Fonksiyonel ve birinci varyasyon
Bir fonksiyon sayıya sayı karşılık getirir; bir fonksiyonel ise bir fonksiyonun tamamına bir sayı karşılık getirir:
\begin{equation}\label{eq:I} I[y]=\int_{x_1}^{x_2}F(x,y,y')\,dx . \end{equation}Telin enerjisi, bir eğrinin uzunluğu, bir kirişin toplam potansiyel enerjisi hep bu biçimdedir. Aradığımız $y(x)$ ekstremal fonksiyonsa, ona yakın aday fonksiyonları $\tilde y=y+\varepsilon\eta(x)$ diye yazarız (Şekil 1). Uçlarda $y$ verilmişse adaylar da oradan geçmelidir: $\eta(x_1)=\eta(x_2)=0$.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Fonksiyonel | functional | $I[y]=\int_{x_1}^{x_2}F(x,y,y')\,dx$ | — | Bir fonksiyonun tamamına tek bir sayı karşılık getiren kural. Mekanikte çoğu zaman bir enerji integralidir: yer değiştirme fonksiyonu değişince değeri değişir. |
| Birinci varyasyon | first variation | $\delta I$ | $I$ ile aynı | Fonksiyonelin $\delta y$'ye göre doğrusal (birinci mertebe) değişimi; $\delta I=\big[\tfrac{d}{d\varepsilon}I[y+\varepsilon\eta]\big]_{\varepsilon=0}\varepsilon$. Ekstremum için gerekli koşul $\delta I=0$'dır. |
$I$ artık $\varepsilon$'un sıradan bir fonksiyonudur ve ekstremum $\varepsilon=0$'dadır; demek ki $dI/d\varepsilon|_{0}=0$. $\delta y=\varepsilon\eta$ yazıp ikinci terimi kısmi integrasyonla düzenlersek birinci varyasyonu elde ederiz:
\begin{equation}\label{eq:dI} \delta I=\int_{x_1}^{x_2}\Big(\frac{\partial F}{\partial y}-\frac{d}{dx}\frac{\partial F}{\partial y'}\Big)\delta y\,dx +\Big[\frac{\partial F}{\partial y'}\,\delta y\Big]_{x_1}^{x_2}=0 . \end{equation}$\delta$ işlemcisi türev ve integralle yer değiştirir: $\delta(y')=(\delta y)'$. Bu kural her türetmede kullanılır.
4. Euler–Lagrange denklemi ve sınır koşulları
$\delta y$ alanın içinde keyfî olduğundan \eqref{eq:dI}'deki parantez her noktada sıfır olmalıdır:
\begin{equation}\label{eq:EL} \boxed{\;\frac{\partial F}{\partial y}-\frac{d}{dx}\frac{\partial F}{\partial y'}=0\;} \end{equation}Bu Euler–Lagrange denklemidir. Sınır terimi ise her uçta iki seçenek bırakır:
- $y$ verilmiştir ⇒ $\delta y=0$ (zorunlu ya da kinematik sınır koşulu);
- $y$ serbesttir ⇒ $\partial F/\partial y'=0$ olmalıdır (doğal sınır koşulu).
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Euler–Lagrange denklemi | Euler–Lagrange equation | $\dfrac{\partial F}{\partial y}-\dfrac{d}{dx}\dfrac{\partial F}{\partial y'}=0$ | — | $\delta I=0$ koşulunun alan içindeki karşılığı olan diferansiyel denklem. Enerji fonksiyonellerinde denge denklemini verir. |
| Zorunlu (kinematik) sınır koşulu | essential (kinematic, geometric) boundary condition | $y(x_1)=\bar y_1$ | — | Aday fonksiyonlara baştan dayatılan koşul; mekanikte yer değiştirme ya da dönme verilir (mesnet). Bu uçta $\delta y=0$ olur. |
| Doğal sınır koşulu | natural boundary condition | $\partial F/\partial y'\big|_{x_2}=0$ | — | Bir uçta yer değiştirme verilmemişse $\delta I=0$'dan kendiliğinden çıkan koşul; mekanikte kuvvet ya da moment koşuludur (serbest uç, mafsal). |
Mekanikte zorunlu koşullar yer değiştirme/dönme, doğal koşullar kuvvet/moment koşullarıdır. Doğal koşulları ayrıca düşünmemize gerek yoktur; enerjiden kendiliğinden çıkarlar.
Yüksek mertebe türevler ve birden çok fonksiyon
Kirişin enerjisinde $w''$ bulunur. $F(x,w,w',w'')$ için iki kez kısmi integrasyon şunu verir:
\begin{equation}\label{eq:EL2} \frac{\partial F}{\partial w}-\frac{d}{dx}\frac{\partial F}{\partial w'}+\frac{d^2}{dx^2}\frac{\partial F}{\partial w''}=0, \qquad \text{uçlarda: } \begin{cases} w' \text{ verilir ya da } \partial F/\partial w''=0\\[2pt] w \text{ verilir ya da } \partial F/\partial w'-\tfrac{d}{dx}\,\partial F/\partial w''=0\end{cases} \end{equation}Örneğin $F=\tfrac12EI(w'')^2-qw$ için \eqref{eq:EL2} doğrudan $(EI\,w'')''=q$ kiriş denklemini verir (Ders 2.1). Fonksiyonelde birden çok bilinmeyen fonksiyon varsa (Timoshenko kirişinde $w$ ve $\phi$), her biri için ayrı bir Euler–Lagrange denklemi yazılır.
5. Virtüel iş ve minimum toplam potansiyel enerji
Dengedeki bir cisme, mesnet koşullarını bozmayan küçük ve keyfî bir virtüel yer değiştirme $\delta u_i$ verelim. Virtüel iş ilkesi iç ve dış virtüel işlerin eşit olduğunu söyler:
\begin{equation}\label{eq:vi} \int_V\sigma_{ij}\,\delta\varepsilon_{ij}\,dV=\int_A t_i\,\delta u_i\,dA+\int_V b_i\,\delta u_i\,dV . \end{equation}Bu eşitlik yalnız denge ve uygunluktan çıkar, malzemeden bağımsızdır. Malzeme doğrusal elastik ve yükler sabitse \eqref{eq:vi} tek bir fonksiyonelin varyasyonu olarak yazılabilir:
\begin{equation}\label{eq:Pi} \Pi[u]=U-W_d=\int_V\tfrac12\sigma_{ij}\varepsilon_{ij}\,dV-\int_A t_iu_i\,dA-\int_V b_iu_i\,dV,\qquad \delta\Pi=0 . \end{equation}| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Toplam potansiyel enerji | total potential energy | $\Pi=U-W_d$ | J = N·m | Şekil değiştirme enerjisi ile dış yüklerin potansiyelinin toplamı; sabit (ölü) yüklerde $W_d$ yüklerin yer değiştirmeler üzerindeki işidir. |
| Minimum toplam potansiyel enerji ilkesi | principle of minimum total potential energy | $\delta\Pi=0,\ \Pi[u]\le\Pi[\tilde u]$ | — | Doğrusal elastik bir cisimde, kinematik olarak kabul edilebilir bütün yer değiştirme alanları içinde dengeyi sağlayan alan toplam potansiyel enerjiyi en küçük yapar. |
Neden minimum?
$u$ denge çözümü, $v$ zorunlu koşulları bozmayan herhangi bir ek alan olsun. $\Pi$ ikinci derece olduğundan $\Pi[u+v]-\Pi[u]=\delta\Pi+U[v]=U[v]\ge0$ olur; şekil değiştirme enerjisi negatif olamaz. Demek ki denge çözümü bütün kabul edilebilir alanlar arasında $\Pi$'yi en küçük yapar ve tektir.
Bu sonuç yaklaşık çözümün de kapısını açar: aday çözümü zorunlu koşulları sağlayan birkaç fonksiyonun bileşimi olarak alıp $\Pi$'yi katsayılara göre en küçük yaparız. Buna Rayleigh–Ritz yöntemi denir; sonlu elemanlar yönteminin temelidir. Bulunan $\Pi$ her zaman kesin minimumun üstündedir.
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| Rayleigh–Ritz yöntemi | Rayleigh–Ritz method | $u\approx\sum a_k\psi_k(x)$ | — | Fonksiyoneli, zorunlu sınır koşullarını sağlayan sonlu sayıda fonksiyonun doğrusal bileşimi üzerinde en küçük yapan yaklaşık çözüm; sonlu elemanlar yönteminin temeli. |
6. Çözümlü örnekler
Kendi ağırlığıyla asılı çelik halat: doğal sınır koşulu
Verilenler
Maden kuyusunda üstten asılı çelik halat (çubuk modeli): $L=200$ m, $E=200$ GPa, $\rho=7850$ kg/m³, $g=9{,}81$ m/s². Alt uç serbest.
İstenenler
Toplam potansiyel enerjiden denge denklemi ve sınır koşulları; alt ucun uzaması.
Model ve kabuller
$x$ asma noktasından aşağı; $u(x)$ eksenel yer değiştirme. $\Pi=\int_0^L\big[\tfrac12EA(u')^2-\rho gA\,u\big]dx$. Üst uçta $u(0)=0$ zorunlu; alt uç için koşul verilmiyor.
Çözüm
\eqref{eq:EL}: $-\rho gA-(EAu')'=0$ ⇒ $EA\,u''=-\rho gA$. Alt uçta $u$ serbest olduğundan doğal koşul $\partial F/\partial u'=EA\,u'(L)=N(L)=0$: serbest uçta eksenel kuvvet sıfırdır. Çözüm:
$$ u(x)=\frac{\rho g}{E}\Big(Lx-\frac{x^2}{2}\Big),\qquad u(L)=\frac{\rho gL^2}{2E}=\frac{7850\cdot9{,}81\cdot200^2}{2\cdot200\times10^9}=7{,}70\ \text{mm}. $$Üst uçtaki gerilme $\sigma=\rho gL=15{,}4$ MPa.
Birim kontrolü
$\rho gL^2/E$: (N/m³)(m²)/(N/m²) = m ✓.
Fiziksel yorum
"Alt uçta kuvvet sıfır" koşulunu hiç yazmadık; enerjiden kendiliğinden çıktı. Doğal sınır koşulunun mekanikteki anlamı budur. $A$ sonuçtan düşer: kendi ağırlığıyla uzama kesit alanına bağlı değildir.
7. Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| $\delta y$ ile $dy$'yi aynı sanmak | $\delta y$ aynı $x$'te iki eğri arasındaki farktır; $dy$ aynı eğri üzerindeki artımdır. |
| Serbest uçta da $\delta y=0$ almak | Yalnız $y$'nin verildiği uçta $\delta y=0$; serbest uçta doğal koşul ($\partial F/\partial y'=0$) yazılır. |
| Ritz çözümünde zorunlu koşulları atlamak | Aday fonksiyonlar zorunlu koşulları baştan sağlamalı; doğal koşulları sağlamaları gerekmez. |
| $\delta\Pi=0$'ı her zaman minimum sanmak | $\delta\Pi=0$ yalnız durağanlıktır; minimum, ikinci varyasyonun ($U[v]$) pozitif olmasından gelir. |
8. Alıştırmalar
Alıştırma 2.0-1KolaySayısalEuler–Lagrange denklemi
$I[y]=\int_1^2 x^2(y')^2dx$, $y(1)=0$, $y(2)=1$ için ekstremal fonksiyonu bulun.
İpucu
$F$ $y$'yi içermiyor: $\partial F/\partial y'=$ sabit.
Çözüm
$2x^2y'=C$ ⇒ $y=A-C/(2x)$. Koşullardan $A=2$, $C/2=2$ ⇒ $y=2-2/x$. Kontrol: $y(1)=0$, $y(2)=1$ ✓.
Alıştırma 2.0-2OrtaTüretmeUcunda yay olan çubuk
Sol ucu ankastre, sağ ucu yay sabiti $k$ olan bir yaya bağlı çubuk için $\Pi=\int_0^L\big[\tfrac12EA(u')^2-pu\big]dx+\tfrac12k\,u(L)^2$. Sağ uçtaki doğal sınır koşulunu türetin.
İpucu
Yay teriminin varyasyonu $k\,u(L)\,\delta u(L)$'dir; \eqref{eq:dI}'deki sınır terimine eklenir.
Çözüm
$\delta\Pi$'nin sınır kısmı $\big[EAu'(L)+k\,u(L)\big]\delta u(L)=0$; $\delta u(L)$ keyfî ⇒ $EA\,u'(L)=-k\,u(L)$: uçtaki eksenel kuvvet yay kuvvetine eşit ve zıttır. $k\to0$ serbest uç ($u'=0$), $k\to\infty$ ankastre uç ($u=0$) verir.
Alıştırma 2.0-3OrtaTüretmeİki bilinmeyenli fonksiyonel
$\Pi=\int_0^L\big[\tfrac12EI(\phi')^2+\tfrac12S(\phi+w')^2-qw\big]dx$ için $w$ ve $\phi$'ye göre iki Euler–Lagrange denklemini yazın ($EI$, $S$ sabit).
İpucu
Her fonksiyon için \eqref{eq:EL}'i ayrı uygulayın.
Çözüm
$\phi$: $S(\phi+w')-EI\phi''=0$. $w$: $-q-\tfrac{d}{dx}\big[S(\phi+w')\big]=0$. Bunlar Ders 2.2'deki Timoshenko kiriş denklemleridir ($S=KGA$).
Alıştırma 2.0-4ZorSayısalKonsolda Ritz yaklaşımı
Ucunda $P$ yükü olan konsol için $\Pi=\int_0^L\tfrac12EI(w'')^2dx-P\,w(L)$. $w\approx a\,x^2$ ile uç sehimini bulun ve kesin değer $PL^3/3EI$ ile karşılaştırın.
İpucu
$w=ax^2$, $w(0)=w'(0)=0$ zorunlu koşullarını sağlar. $\Pi(a)$'yı yazıp $d\Pi/da=0$.
Çözüm
$\Pi=2EIa^2L-PaL^2$ ⇒ $a=PL/(4EI)$, $w(L)=PL^3/(4EI)$: kesin değerin %75'i. $\Pi_{Ritz}=-P^2L^3/(8EI)$, kesin $-P^2L^3/(6EI)$'den büyük. Ritz yaklaşımı yapıyı rijit gösterir; $w=ax^2+bx^3$ eklenince kesin çözüm elde edilir.
9. Özet
- Fonksiyonel bir fonksiyona sayı karşılık getirir; ekstremum koşulu $\delta I=0$'dır.
- $\delta I=0$ alan içinde Euler–Lagrange denklemini, uçlarda zorunlu ya da doğal sınır koşulunu verir.
- $w''$ içeren fonksiyonelde her uçta iki koşul vardır ($w$ ya da kesme, $w'$ ya da moment).
- Doğrusal elastik cisimde denge çözümü toplam potansiyel enerjiyi en küçük yapar; Ritz yöntemi bunu yaklaşık uygular.
Sıradaki ders bu aracı ilk kez bir kiriş teorisine uyguluyor: Euler–Bernoulli kiriş teorisi.
10. Kaynaklar
- C. L. Dym, I. H. Shames, Solid Mechanics: A Variational Approach, Augmented Edition, Springer, 2013 — Bölüm 2, §2.1–2.12 (fonksiyonel, birinci varyasyon, δ işlemcisi, doğal sınır koşulları, yüksek mertebe türevler; s. 71–108). ders klasöründe
- W. F. Chen, A. F. Saleeb, Constitutive Equations for Engineering Materials, Cilt 1: Elasticity and Modeling, Elsevier — Bölüm 4, §4.6 (virtüel iş ilkesi, s. 164–170). ders klasöründe
- C. M. Wang, J. N. Reddy, K. H. Lee, Shear Deformable Beams and Plates: Relationships with Classical Solutions, Elsevier, 2000 — Bölüm 2, §2.1.2 (virtüel yer değiştirmeler ilkesinin kirişe uygulanışı, s. 14–17). ders klasöründe
Metin, örnekler ve şekiller bu kaynaklardaki konular çalışılarak özgün olarak yazılmıştır; kaynak metni, şekli ya da problemi kopyalanmamıştır. Tüm kaynaklar: toplu kaynakça.